Phần lớn người mới định cư nên nhận một việc tạm sớm, nhưng phải đặt hạn chót cho nó và song song đi đường về đúng nghề. Chờ đúng nghề ngay từ đầu chỉ hợp với người có nghề không cần giấy phép, tiếng đủ tốt và đủ tiền sống vài tháng không thu nhập. Với số đông, việc tạm giải quyết ba chuyện cùng lúc: tiền thuê nhà, kinh nghiệm làm việc ở nước sở tại và một người xác nhận công việc cho bạn sau này.
Cái bẫy nằm ở chỗ việc tạm rất dễ thành việc lâu dài. Ca làm dài, mệt, thu nhập đều đặn khiến kế hoạch học lại, thi lấy giấy phép hay ôn tiếng cứ lùi mãi. Nhiều kỹ sư, kế toán, giáo viên người Việt sau mười năm vẫn làm đúng công việc họ nhận "tạm" trong tháng thứ hai.
Bài này giải thích vì sao việc đầu tiên khó với cả người có bằng cấp, so ba hướng đi, đề xuất lộ trình sáu tháng và nhắc những quyền lợi người mới hay tự bỏ qua. Nguyên lý dùng chung cho Mỹ, Canada, Úc, New Zealand và Anh; chi tiết từng nước nằm ở các bài đời sống theo quốc gia.
Vì sao việc đầu tiên khó, kể cả khi bạn giỏi nghề
Nhà tuyển dụng hỏi kinh nghiệm địa phương. Câu này không hẳn là phân biệt đối xử. Người tuyển dụng không biết công ty cũ của bạn ở Việt Nam lớn hay nhỏ, chuẩn làm việc ra sao, và không gọi được cho người quản lý cũ bằng tiếng Anh. Một công việc ở nước sở tại, dù khác nghề, cho họ một điểm đối chiếu.
Bạn chưa có mạng lưới. Ở các nước nói tiếng Anh, một phần lớn vị trí được lấp qua giới thiệu nội bộ trước khi đăng tuyển công khai. Người mới không quen ai nên chỉ nộp được vào phần đã đăng, nơi cạnh tranh đông nhất.
Tiếng đủ để thi nhưng chưa đủ để làm. Điểm thi tiếng Anh cao không có nghĩa nghe được giọng địa phương qua điện thoại, hiểu tiếng lóng trong cuộc họp hay viết email đúng giọng. Buổi phỏng vấn thường lộ ra khoảng cách này.
Bằng và giấy phép chưa được công nhận. Nghề có quản lý như y, dược, điều dưỡng, kế toán công chứng, kỹ sư ký bản vẽ, giáo viên trường công đều cần giấy phép của nước sở tại. Quá trình thẩm định văn bằng và thi giấy phép có thể mất từ vài tháng đến vài năm, nên đây là đường dài chứ không phải điều kiện để có việc tháng đầu.
Hồ sơ xin việc viết theo kiểu Việt Nam. Hồ sơ dán ảnh, ghi tuổi, tình trạng hôn nhân, liệt kê nhiệm vụ thay vì kết quả là dấu hiệu đầu tiên khiến người đọc bỏ qua.
Ba hướng đi cho việc làm đầu tiên
Không có hướng nào đúng cho mọi người. Bảng dưới giúp bạn đặt hoàn cảnh của mình vào cột phù hợp:
| Hướng đi | Hợp với ai | Cái được | Cái giá |
|---|---|---|---|
| Nhận việc tạm ngay (kho, nhà hàng, bán lẻ, dọn dẹp, giao hàng) | Gia đình cần thu nhập trong một đến hai tháng, tiếng còn yếu, nghề cũ cần giấy phép dài | Tiền đều, kinh nghiệm địa phương, người xác nhận, quen nhịp sống | Mệt, dễ kẹt lâu, ít thời gian học |
| Tìm việc gần nghề ở cấp thấp hơn | Người có nghề văn phòng, kỹ thuật, tài chính; tiếng khá | Giữ được mạch nghề, có đường lên trong cùng ngành | Lương thấp hơn kỳ vọng, phải chấp nhận chức danh nhỏ |
| Chờ và chuẩn bị cho đúng nghề | Có tiền dự phòng đủ dài, nghề không cần giấy phép, tiếng tốt, hoặc đã có lời mời | Không mất năm tháng ở việc trái nghề | Áp lực tài chính, khoảng trống trong hồ sơ nếu kéo dài |
Hướng thứ hai thường bị bỏ qua dù hiệu quả nhất. Một kế toán trưởng ở Việt Nam có thể bắt đầu bằng vị trí nhân viên xử lý công nợ; một kỹ sư xây dựng có thể làm kỹ thuật viên dự toán hay giám sát công trường. Chức danh nhỏ nhưng người xác nhận ở đúng ngành, và đó là thứ quý nhất khi nộp đơn lần sau.
Nếu chọn hướng thứ nhất, hãy viết ra giấy ngày bạn sẽ đánh giá lại, ví dụ tháng thứ chín, và điều phải đạt được trước ngày đó: điểm tiếng, một khoá học, một hồ sơ thẩm định văn bằng đã nộp.
Lộ trình sáu tháng đầu cho người có nghề
Ví dụ giả định dưới đây dành cho một người có nghề văn phòng hoặc kỹ thuật, đến nơi với khoản tiền đủ sống khoảng sáu tháng:
- Tháng đầu: làm giấy tờ nền (mã số thuế hoặc số an sinh, tài khoản ngân hàng, địa chỉ ổn định), viết lại hồ sơ xin việc theo kiểu nước sở tại, đăng ký với dịch vụ việc làm của chính phủ và tổ chức hỗ trợ người mới định cư ở địa phương.
- Tháng thứ hai: nhận một việc tạm bán thời gian nếu cần tiền; tìm chương trình bắc cầu cho người có nghề được đào tạo ở nước ngoài, ở Canada và một số nơi khác có chương trình loại này cho kỹ sư, kế toán, ngành y.
- Tháng thứ ba: nộp hồ sơ thẩm định văn bằng nếu nghề cần; bắt đầu gặp người trong ngành qua hội nghề nghiệp, buổi gặp gỡ, chương trình cố vấn. Mục tiêu là trò chuyện, chưa phải xin việc.
- Tháng thứ tư và năm: nộp có chọn lọc vào vị trí gần nghề, mỗi đơn chỉnh theo mô tả công việc; nhờ người đã gặp giới thiệu khi có vị trí phù hợp.
- Tháng thứ sáu: đánh giá lại. Đã có việc gần nghề thì giảm dần việc tạm; chưa có thì xác định chỗ hụt là tiếng, giấy phép hay mạng lưới và đổi cách làm, thay vì nộp thêm trăm đơn giống nhau.
Tình nguyện viên trong ngành, dù vài giờ mỗi tuần, cũng tính là kinh nghiệm địa phương và tạo người xác nhận. Đừng xem nhẹ cách này chỉ vì không có lương.
Viết lại hồ sơ xin việc theo kiểu nước sở tại
Hồ sơ xin việc ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand khác hồ sơ ở Việt Nam ở nhiều chỗ nhỏ nhưng quyết định:
- Bỏ ảnh, năm sinh, giới tính, tình trạng hôn nhân, quê quán. Ở các nước này, người tuyển dụng tránh nhận thông tin có thể dẫn tới cáo buộc phân biệt đối xử.
- Mỗi dòng kinh nghiệm bắt đầu bằng động từ và có kết quả đo được: thay vì "phụ trách kế toán công nợ", viết "xử lý công nợ cho khoảng 300 khách hàng, rút thời gian thu hồi trung bình từ 60 xuống 45 ngày" nếu đúng là bạn làm được như vậy.
- Giải thích ngắn quy mô công ty cũ: số nhân viên, ngành, thị trường. Người đọc không biết tên công ty Việt Nam.
- Ghi trình độ tiếng một cách trung thực; nếu đang học thêm thì ghi khoá học đang theo.
- Thư xin việc nói rõ tình trạng cư trú: đã là thường trú nhân thì nói thẳng, vì nhiều nhà tuyển dụng ngại người cần bảo lãnh thị thực.
- Chuẩn bị hai đến ba người xác nhận đủ sức trao đổi bằng tiếng Anh, tốt nhất là ở nước sở tại; đây là lý do việc tạm và việc tình nguyện có giá trị.
Phỏng vấn xin việc có quy tắc riêng, nhất là kiểu câu hỏi hành vi; phần này đã có bài riêng về kinh nghiệm phỏng vấn xin việc ở nước ngoài cho người mới định cư.
Quyền lợi khi đi làm và cái giá của việc trả tiền mặt
Người mới định cư hay nhận việc qua người quen trong cộng đồng, và một phần những việc này trả tiền mặt, không bảng lương, không khai thuế. Trước mắt có vẻ được nhiều tiền hơn, nhưng cái giá đến sau: không có bằng chứng thu nhập khi thuê nhà hay vay mua xe, không được tính vào lương hưu và trợ cấp thất nghiệp, không có bảo hiểm tai nạn lao động khi bị thương, và không thể dùng làm kinh nghiệm cho hồ sơ xin việc hay hồ sơ di trú sau này. Với người còn cần chứng minh thu nhập để bảo lãnh người thân, những năm làm việc không khai là những năm mất trắng.
Dù làm việc gì, bạn có các quyền tối thiểu theo luật lao động nơi mình làm: lương tối thiểu theo bang hoặc tỉnh, tiền làm thêm giờ theo quy định, phiếu lương ghi rõ giờ làm và khoản khấu trừ, môi trường an toàn. Mức cụ thể khác nhau giữa các bang, tỉnh và thay đổi hằng năm, nên tra trên trang của cơ quan lao động địa phương: ở Úc là Fair Work Ombudsman, ở Mỹ là Bộ Lao động và cơ quan lao động của bang, ở Canada là cơ quan tiêu chuẩn việc làm của tỉnh.
Dấu hiệu nên dừng lại: chủ giữ giấy tờ tuỳ thân của bạn, đòi bạn trả tiền để được nhận việc, trả thấp hơn mức tối thiểu với lý do "đang học việc", hoặc yêu cầu bạn đứng tên tài khoản ngân hàng hay công ty hộ người khác.
Năm tình huống nghề hay gặp
Kỹ sư. Bằng kỹ sư thường cần thẩm định để được dùng chức danh kỹ sư có giấy phép, nhưng nhiều vị trí kỹ thuật viên, dự toán, quản lý dự án không đòi giấy phép. Bắt đầu từ đó trong lúc làm hồ sơ công nhận.
Kế toán. Công việc kế toán thông thường không cần chứng chỉ hành nghề; các chức danh kế toán công chứng thì cần. Phần mềm kế toán phổ biến ở nước sở tại là kỹ năng nên học ngay, thường nhanh hơn học lại chuẩn mực.
Giáo viên. Dạy ở trường công cần giấy phép của bang hoặc tỉnh. Trợ giảng, giáo viên mầm non với chứng chỉ ngắn, dạy tiếng Việt ở trung tâm cộng đồng là các bước giữ nghề trong lúc chờ.
Điều dưỡng và ngành y. Đường giấy phép dài và tốn kém. Nhiều người bắt đầu bằng công việc hỗ trợ chăm sóc với chứng chỉ ngắn, vừa có thu nhập vừa quen môi trường bệnh viện, viện dưỡng lão.
Chủ doanh nghiệp. Người từng làm chủ ở Việt Nam thường khó chịu nhất với việc làm thuê cấp thấp. Một năm làm thuê trong đúng ngành định kinh doanh vẫn là khoản học phí rẻ nhất trước khi tự mở cơ sở.
Hai vợ chồng cùng tìm việc: ai đi trước
Gia đình có hai người lớn thường mắc một lỗi: cả hai cùng lao vào việc tạm toàn thời gian, không ai còn sức học tiếng hay làm hồ sơ nghề. Một cách chia hợp lý hơn là để người có nghề dễ chuyển đổi hơn, hoặc người có tiếng tốt hơn, dồn sức vào đường đúng nghề; người kia nhận việc tạm để giữ dòng tiền. Sau sáu đến chín tháng, khi người thứ nhất có việc ổn định, hai bên đổi vai.
Ví dụ giả định: chồng là kỹ sư phần mềm, tiếng Anh khá; vợ là dược sĩ, cần thi giấy phép nhiều vòng. Hợp lý là chồng tìm việc đúng nghề trước vì ngành không cần giấy phép, vợ làm bán thời gian ở hiệu thuốc với vai trò hỗ trợ để quen hệ thống, đồng thời ôn thi. Khi thu nhập của chồng ổn định, vợ giảm giờ làm để tập trung vào kỳ thi.
Cách chia này cần được nói rõ trong nhà, kể cả chuyện ai đưa đón con, ai nấu ăn trong giai đoạn người kia học. Áp lực tài chính và việc một người "đứng lại" lâu hơn là nguồn căng thẳng lớn của nhiều cặp vợ chồng mới sang; thoả thuận từ đầu, có mốc thời gian, giúp cả hai không cảm thấy mình hy sinh vô hạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc trái nghề có ảnh hưởng hồ sơ xin việc đúng nghề sau này không?
Ít ảnh hưởng nếu bạn giải thích được và khoảng thời gian không quá dài. Nhà tuyển dụng ở các nước định cư quen với người mới đến làm việc tạm. Điều gây nghi ngại là nhiều năm trái nghề mà không có dấu hiệu học thêm hay giữ mạch nghề. Ghi rõ khoá học, chứng chỉ, việc tình nguyện trong ngành trong cùng giai đoạn.
Có nên khai bằng thạc sĩ khi xin việc tạm không?
Không cần nói dối, nhưng cũng không cần đưa mọi bằng cấp vào hồ sơ cho việc tạm. Người tuyển nhân viên kho hay bán lẻ lo rằng người quá trình độ sẽ nghỉ sớm. Một hồ sơ gọn, nhấn vào độ tin cậy, giờ giấc linh hoạt và kinh nghiệm phục vụ khách là đủ. Khi được hỏi trực tiếp thì trả lời thật.
Dịch vụ việc làm của chính phủ có giúp được người có bằng đại học không?
Có, nhưng thường ở mức thông tin và giới thiệu, không phải tìm việc thay bạn. Lợi ích lớn nhất là danh sách chương trình bắc cầu, khoá học miễn phí hay được hỗ trợ, buổi gặp nhà tuyển dụng và chương trình cố vấn. Tổ chức hỗ trợ người mới định cư ở địa phương thường hữu ích hơn trang tìm việc chung.
Thường trú nhân có bị hạn chế ngành nghề nào không?
Thường trú nhân nhìn chung làm được hầu hết công việc, trừ một số vị trí đòi quốc tịch như một phần công việc nhà nước, quốc phòng hay cần thẩm tra an ninh cao. Danh sách cụ thể khác nhau giữa các nước, nên đọc kỹ mục điều kiện trong mô tả công việc.
Có nên trả tiền cho dịch vụ hứa tìm việc đúng nghề nhanh không?
Nên rất thận trọng. Dịch vụ viết hồ sơ hay huấn luyện phỏng vấn có thể hữu ích, nhưng lời hứa bảo đảm có việc, nhất là kèm chi phí lớn, thường là dấu hiệu lừa đảo. Ở nhiều nước, doanh nghiệp tuyển dụng hợp pháp thu phí từ phía công ty chứ không thu của người lao động.
Bao lâu thì người mới định cư thường có việc đúng nghề?
Không có con số chung đáng tin. Thời gian phụ thuộc nghề có cần giấy phép không, trình độ tiếng, thị trường lao động địa phương và mạng lưới của bạn. Người có nghề phổ biến, tiếng tốt có thể mất vài tháng; nghề y hay luật có thể mất nhiều năm. Hãy lập kế hoạch theo nghề của mình thay vì so với người khác.