Ở hầu hết các nước định cư, cửa vào hệ thống y tế là bác sĩ gia đình chứ không phải bệnh viện. Bạn đăng ký với một bác sĩ gia đình (GP, family doctor, primary care physician), mọi chuyện ốm đau thông thường đi qua người đó, và muốn gặp bác sĩ chuyên khoa thì cần giấy giới thiệu. Bệnh viện, phòng cấp cứu dành cho tình huống khẩn cấp thật.
Người Việt quen cảnh đau đâu tự đến thẳng bệnh viện lớn hoặc ra nhà thuốc mua kháng sinh, nên năm đầu hay vấp ba chuyện: ngồi cấp cứu cả buổi vì bệnh không khẩn, không mua được thuốc vì thiếu toa, và ở Mỹ thì nhận hoá đơn cấp cứu lớn ngoài dự tính. Bài này đi qua bốn cửa khám — bác sĩ gia đình, phòng khám không hẹn, tư vấn qua điện thoại hoặc trực tuyến, cấp cứu — và khi nào dùng cửa nào ở từng nước.
Bốn cửa khám và khi nào dùng
Tên gọi khác nhau giữa các nước nhưng cấu trúc gần giống nhau:
| Cửa khám | Dùng khi | Không dùng khi |
|---|---|---|
| Bác sĩ gia đình | Bệnh thông thường, bệnh mạn tính, tiêm chủng, khám định kỳ, xin giấy giới thiệu chuyên khoa, kê toa dài hạn | Cần xử lý ngay trong vài giờ |
| Phòng khám không hẹn (walk-in, urgent care, after-hours) | Sốt cao, đau tai, nhiễm trùng tiểu, bong gân, vết cắt cần khâu khi bác sĩ gia đình không có lịch | Đau ngực, khó thở, dấu hiệu đột quỵ |
| Tư vấn điện thoại, khám trực tuyến | Không chắc có cần đi khám không, cần lời khuyên ban đêm, bệnh nhẹ | Cấp cứu rõ ràng |
| Phòng cấp cứu bệnh viện (ER, ED, A&E) | Đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người, chảy máu không cầm, chấn thương nặng, trẻ sơ sinh sốt, ngộ độc | Bệnh nhẹ — sẽ phải chờ rất lâu vì cấp cứu xếp theo mức nặng, không theo thứ tự đến |
Phòng cấp cứu ở các nước này xếp bệnh nhân theo mức độ nguy hiểm (phân loại), nên người đến vì cảm sốt có thể chờ nhiều giờ trong khi người đến sau vì đau ngực được vào ngay. Đó không phải phân biệt đối xử, đó là cách hệ thống vận hành.
Từng nước vận hành khác nhau ra sao
Canada: thẻ bảo hiểm y tế tỉnh chi trả khám bác sĩ và bệnh viện, nhưng thiếu bác sĩ gia đình là chuyện lớn ở nhiều tỉnh. Nhiều tỉnh có danh sách chờ chung để được ghép với bác sĩ gia đình — đăng ký ngay khi có thẻ y tế. Trong lúc chờ, phòng khám không hẹn và đường dây tư vấn y tá của tỉnh là chỗ dựa chính. Thuốc theo toa nói chung không nằm trong bảo hiểm tỉnh cho người trong tuổi lao động, trừ chương trình riêng của từng tỉnh.
Úc: đăng ký Medicare xong là khám GP được. Có phòng khám "bulk billing" không thu thêm của bệnh nhân, có nơi thu khoản chênh lệch ngoài phần Medicare trả — hỏi trước khi đặt lịch. Bạn không bắt buộc gắn với một GP duy nhất, nhưng có một GP quen giúp quản lý bệnh lâu dài tốt hơn nhiều.
New Zealand: người đủ điều kiện hưởng y tế công nên "enrol" với một phòng khám GP để được mức phí thấp hơn; khám GP vẫn thường có thu phí, còn khoa cấp cứu bệnh viện công không thu phí với người đủ điều kiện. Một số phòng khám đóng danh sách nhận bệnh nhân mới, phải hỏi nhiều nơi.
Anh: đăng ký với một phòng khám GP của NHS gần nhà; việc đăng ký không đòi giấy tờ tình trạng cư trú để được nhận. Ngoài giờ có dịch vụ tư vấn NHS qua điện thoại và trực tuyến để được hướng dẫn nên đi đâu.
Mỹ: không có hệ thống công cho mọi người. Bạn chọn bác sĩ chăm sóc ban đầu nằm trong mạng lưới của bảo hiểm mình mua hoặc do chủ lao động cấp; đi ngoài mạng lưới có thể không được trả. Urgent care rẻ hơn ER nhiều lần cho cùng một bệnh nhẹ. Luật liên bang buộc phòng cấp cứu của bệnh viện tham gia Medicare khám sàng lọc và ổn định tình trạng cấp cứu cho mọi người bất kể khả năng chi trả — nhưng hoá đơn vẫn được gửi sau.
Tuần đầu tiên: dựng sẵn đường khám trước khi ốm
Đừng đợi có người ốm mới đi tìm hiểu. Những việc này làm trong tuần đầu tới tháng đầu:
- Đăng ký bảo hiểm y tế công hoặc mua bảo hiểm tư nhân cho khoảng trống chờ (một số tỉnh, bang có thời gian chờ thẻ y tế).
- Tìm và đăng ký bác sĩ gia đình hoặc vào danh sách chờ ghép bác sĩ ngay khi đủ điều kiện.
- Ghi lại địa chỉ phòng khám không hẹn và bệnh viện có khoa cấp cứu gần nhà nhất, cả cấp cứu nhi nếu có con nhỏ.
- Lưu số khẩn cấp quốc gia vào điện thoại của mọi người trong nhà, kể cả ông bà; tập cho trẻ lớn biết nói địa chỉ nhà bằng tiếng địa phương.
- Mang theo và dịch sẵn tóm tắt bệnh án, danh sách thuốc đang dùng (tên hoạt chất, không chỉ tên biệt dược), sổ tiêm chủng của trẻ.
- Hỏi phòng khám về dịch vụ thông dịch: bạn có quyền yêu cầu người phiên dịch, không cần nhờ con nhỏ dịch chuyện bệnh tật của người lớn.
Danh sách thuốc ghi theo hoạt chất rất quan trọng vì tên thương mại ở Việt Nam và nước mới thường khác nhau; bác sĩ ở nước mới chỉ đối chiếu được qua hoạt chất và liều.
Thông dịch y tế: quyền ít người dùng
Nhiều người Việt lớn tuổi đi khám mà không hiểu bác sĩ nói gì, gật đầu cho qua, rồi uống thuốc sai cách. Trong khi đó, ở hầu hết các nước định cư, bạn có quyền được thông dịch khi khám chữa bệnh. Ở Úc, dịch vụ thông dịch quốc gia hỗ trợ miễn phí cho bác sĩ đa khoa và nhiều nhà thuốc khi khám người cần thông dịch. Ở Mỹ, cơ sở y tế nhận tài trợ liên bang phải có biện pháp hỗ trợ ngôn ngữ cho bệnh nhân hạn chế tiếng Anh. Canada, New Zealand, Anh đều có dịch vụ thông dịch qua điện thoại tại nhiều bệnh viện, mức độ khác nhau theo vùng.
Cách dùng: khi đặt lịch, nói rõ "cần thông dịch tiếng Việt". Nếu đến nơi mới biết không có, bạn có quyền đề nghị dời lịch hoặc dùng thông dịch qua điện thoại. Đừng để con nhỏ làm phiên dịch cho chuyện bệnh của cha mẹ: trẻ không đủ từ vựng y khoa, dễ dịch sai, và có những chuyện không nên đặt lên vai trẻ.
Người dùng tiếng Anh khá cũng nên cân nhắc thông dịch khi bàn chuyện quan trọng như chẩn đoán ung thư, phẫu thuật, ký giấy đồng ý điều trị. Nghe hiểu chuyện thường ngày khác hẳn nghe hiểu thuật ngữ khi đang lo lắng.
Thuốc men: khác Việt Nam ở đâu
Kháng sinh không bán tự do. Ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, Anh, kháng sinh là thuốc theo toa. Đến nhà thuốc hỏi mua kháng sinh cho viêm họng sẽ bị từ chối; bác sĩ ở đây cũng kê kháng sinh ít hơn ở Việt Nam vì phần lớn viêm họng, cảm do virus.
Dược sĩ tư vấn được nhiều hơn bạn nghĩ. Ở nhiều tỉnh Canada, ở Anh và Úc, dược sĩ được tư vấn bệnh nhẹ và một số nơi được kê một số thuốc cho bệnh thông thường. Với bệnh nhẹ, ghé nhà thuốc hỏi trước có khi tiết kiệm được một lần chờ khám.
Mang thuốc từ Việt Nam sang có giới hạn. Thuốc kê đơn mang theo người thường được chấp nhận ở lượng dùng cá nhân, có toa, để trong hộp gốc và khai báo khi được hỏi. Một số thuốc an thần, giảm đau mạnh, thuốc có thành phần kiểm soát cần giấy phép riêng. Thuốc nam, thuốc bắc dạng thảo mộc có thể bị kiểm dịch giữ lại.
Toa thuốc nước này không dùng được ở nước kia. Toa của bác sĩ Việt Nam không được nhà thuốc nước mới chấp nhận. Mang đủ thuốc cho khoảng thời gian chờ có bác sĩ gia đình, đồng thời đặt lịch khám sớm để chuyển toa.
Hoá đơn y tế ở Mỹ: chỗ người mới hay trả giá đắt
Mỹ là nơi chuyện chọn cửa khám ảnh hưởng thẳng tới túi tiền. Cùng một ca đau tai của trẻ, đi phòng cấp cứu bệnh viện có thể ra hoá đơn gấp nhiều lần urgent care, và bảo hiểm nhiều gói chỉ trả một phần sau khi bạn đã đóng đủ mức tự chi đầu năm (deductible). Trước khi đi khám không khẩn, mở ứng dụng của bảo hiểm để xem phòng khám nào trong mạng lưới, và hỏi bảo hiểm có đường dây y tá tư vấn miễn phí không.
Khi nhận hoá đơn, đừng trả ngay. Đối chiếu với bản giải thích quyền lợi (EOB) của bảo hiểm, xem từng dòng có đúng dịch vụ bạn nhận không. Bệnh viện phi lợi nhuận ở Mỹ phải có chính sách hỗ trợ tài chính cho người thu nhập thấp; nhiều người không biết để hỏi. Luật liên bang về hoá đơn bất ngờ có hiệu lực từ năm 2022 cũng hạn chế việc bị tính giá ngoài mạng lưới trong nhiều ca cấp cứu.
Với cha mẹ lớn tuổi mới sang theo diện bảo lãnh, khoảng trống bảo hiểm những năm đầu là rủi ro tài chính lớn nhất của cả gia đình. Đừng để cha mẹ sang trước rồi mới tính bảo hiểm.
Khám định kỳ, tiêm chủng và tầm soát: thứ người mới hay bỏ quên
Ở Việt Nam, nhiều người chỉ đi khám khi có bệnh. Ở các nước định cư, bác sĩ gia đình được trả tiền để làm phòng bệnh: khám định kỳ, đo huyết áp, xét nghiệm mỡ máu, đường huyết, tầm soát ung thư cổ tử cung, ung thư vú, ung thư đại trực tràng theo độ tuổi. Phần lớn chương trình tầm soát quốc gia miễn phí hoặc gần như miễn phí với người có bảo hiểm công, nhưng thư mời chỉ đến khi bạn đã có tên trong hệ thống. Người mới đến nên nói thẳng với bác sĩ gia đình ở lần khám đầu rằng bạn mới sang và chưa từng tầm soát gì, để được xếp lịch theo độ tuổi.
Tiêm chủng cho trẻ là chuyện cần làm sớm vì trường học ở nhiều nơi kiểm sổ tiêm. Lịch tiêm Việt Nam và nước mới không trùng hoàn toàn: có vắc xin nước mới tiêm mà Việt Nam không có trong chương trình mở rộng, có mũi tiêm ở Việt Nam ghi trong sổ bằng tiếng Việt mà nhà trường không đọc được. Mang sổ tiêm gốc, nhờ dịch, rồi để bác sĩ hoặc y tá cộng đồng đối chiếu và tiêm bù.
Người lớn cũng vậy: viêm gan B là bệnh phổ biến ở người gốc Việt so với dân số chung ở các nước này, và nhiều người mang virus không biết. Hỏi bác sĩ về xét nghiệm viêm gan B, nhất là khi trong nhà đã có người mắc. Phát hiện sớm giúp theo dõi gan định kỳ và tiêm phòng cho người thân chưa có miễn dịch.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có bác sĩ gia đình thì xin giấy giới thiệu chuyên khoa thế nào?
Ở Canada, Úc, New Zealand và Anh, bác sĩ ở phòng khám không hẹn hoặc GP bạn gặp lần đầu vẫn viết được giấy giới thiệu. Kết quả khám chuyên khoa sẽ gửi về bác sĩ đã giới thiệu, nên ghi lại tên bác sĩ và phòng khám đó, hỏi cách nhận kết quả.
Đi cấp cứu có cần mang thẻ bảo hiểm và giấy tờ không?
Nên mang thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân và danh sách thuốc đang dùng. Nhưng trong tình huống khẩn cấp thật, cứ đến hoặc gọi cấp cứu trước, giấy tờ bổ sung sau. Không bệnh viện nào được bỏ mặc người đang nguy kịch vì quên thẻ.
Có nên về Việt Nam khám vì rẻ và nhanh hơn không?
Với khám tổng quát hay nha khoa, nhiều gia đình kết hợp về thăm nhà để khám. Nhưng với bệnh cần theo dõi lâu, chữa ở hai nơi làm hồ sơ bệnh án đứt đoạn, thuốc kê ở Việt Nam bác sĩ nước mới không nắm. Nếu chữa ở Việt Nam, mang bản tóm tắt bệnh án có dịch về đưa bác sĩ gia đình.
Con nhỏ sốt ban đêm thì đi đâu?
Gọi đường dây tư vấn y tá hoặc y tế ngoài giờ của địa phương trước để được đánh giá. Trẻ sơ sinh dưới vài tháng tuổi sốt, trẻ lừ đừ, khó thở, co giật, phát ban không mất khi ấn thì đi cấp cứu ngay. Ghi sẵn bệnh viện có cấp cứu nhi gần nhà từ tuần đầu.
Khám răng có nằm trong bảo hiểm y tế công không?
Phần lớn không, hoặc chỉ một phần cho trẻ em và người thu nhập thấp. Canada đang triển khai chương trình chăm sóc răng của liên bang theo từng nhóm tuổi; Úc có chương trình răng cho trẻ trong một số điều kiện. Người lớn thường tự trả hoặc mua bảo hiểm riêng; kiểm điều kiện trên trang chính phủ từng nước.
Bác sĩ hỏi chuyện riêng tư như sức khoẻ tâm thần, rượu bia có ảnh hưởng hồ sơ di trú không?
Thông tin khám chữa bệnh được bảo mật theo luật y tế từng nước và không tự động chuyển sang cơ quan di trú. Nói thật với bác sĩ giúp bạn được chữa đúng. Hồ sơ di trú chỉ dùng kết quả khám sức khoẻ di trú do bác sĩ được chỉ định thực hiện.