Nơi ở đầu tiên nên được chọn theo ba thứ, theo đúng thứ tự: nghĩa vụ cư trú của diện visa, việc làm cho người kiếm tiền chính, rồi mới tới giá nhà và cộng đồng. Nhiều gia đình làm ngược lại: chọn nơi có người quen hoặc khu đông người Việt trước, rồi mới phát hiện nghề của mình ở đó ít việc, hoặc diện visa buộc phải sống ở một tỉnh, một vùng khác.
Nơi ở đầu tiên cũng không phải nơi ở mãi. Phần lớn người nhập cư chuyển chỗ ít nhất một lần trong vài năm đầu. Vì vậy mục tiêu của lựa chọn đầu tiên là giữ được tình trạng di trú, có thu nhập sớm, chi phí chịu được và đủ linh hoạt để chuyển khi đã hiểu nước mới hơn. Bài này đưa ra khung cân nhắc và cách thử trước khi ký hợp đồng dài.
Thứ nhất: diện visa có buộc bạn ở đâu không
Đề cử tỉnh bang ở Canada. Người được đề cử theo chương trình PNP của một tỉnh đã khai ý định sống ở tỉnh đó. Quyền tự do đi lại của thường trú nhân được hiến pháp Canada bảo vệ, nhưng chuyển đi ngay sau khi nhập cảnh có thể làm tỉnh và cơ quan di trú nghi ngờ tính trung thực của ý định ban đầu, đặc biệt khi hồ sơ còn đang xét. Người diện doanh nhân tỉnh bang thì phải vận hành doanh nghiệp tại tỉnh theo thoả thuận trước khi được đề cử thường trú.
Diện bang và vùng ở Úc. Visa 190 có cam kết sống ở bang đề cử một thời gian; visa 491 buộc sống, làm việc ở vùng được chỉ định để đủ điều kiện chuyển sang thường trú 191. Chuyển ra Sydney hay Melbourne sớm có thể làm mất đường lên thường trú hoặc gây khó khăn cho các hồ sơ về sau.
Diện chủ bảo lãnh và đầu tư. Người làm cho chủ bảo lãnh thì gắn với nơi làm việc; nhà đầu tư EB-5 qua trung tâm vùng không bị buộc sống gần dự án, nhưng người diện đầu tư trực tiếp phải điều hành doanh nghiệp ở nơi doanh nghiệp hoạt động.
Thường trú không điều kiện. Thẻ xanh Mỹ diện bảo lãnh gia đình, thường trú Canada diện liên bang không gắn tỉnh — bạn tự do chọn. Nhưng chính sách hỗ trợ (bảo hiểm y tế tỉnh, học phí đại học cho người cư trú, trợ cấp) lại gắn với nơi bạn sống, nên đổi bang, tỉnh có thể phải chờ lại thời gian đủ điều kiện.
Thứ hai: thị trường cho nghề của người kiếm tiền chính
Mỗi nghề có vùng địa lý riêng. Kỹ sư dầu khí sống ở Calgary, Houston dễ hơn ở Vancouver; điều dưỡng thì thiếu ở hầu hết mọi nơi nhưng giấy phép gắn theo tỉnh, bang; nghề công nghệ tập trung ở vài thành phố lớn; nghề nail, nhà hàng lại sống nhờ khu dân cư có thu nhập ổn định. Trước khi chọn thành phố, hãy tìm trên các trang tuyển dụng lớn số lượng tin tuyển đúng nghề của bạn ở ba bốn thành phố ứng viên. Bạn không cần con số chính xác — chênh lệch vài lần giữa các thành phố tự nói lên câu trả lời.
Với nghề cần giấy phép hành nghề (y, dược, điều dưỡng, kỹ sư ở một số nơi, kế toán công chứng, giáo viên, luật), giấy phép gắn với tỉnh, bang. Bắt đầu thẩm định văn bằng ở nơi này rồi chuyển sang nơi khác có thể phải làm lại một phần. Vì vậy, người làm nghề có giấy phép nên chọn nơi ở theo cơ quan cấp phép sẽ thẩm định mình, không phải theo nơi có người quen.
Người vợ hoặc chồng còn lại cũng cần được tính. Một thành phố nhỏ có thể có việc tốt cho người kỹ sư nhưng gần như không có việc cho người vợ là kế toán chưa có giấy phép địa phương. Thành phố lớn đắt hơn, nhưng thường cho cả hai người cơ hội đi làm — tiền nhà cao hơn có khi vẫn lời hơn một thu nhập duy nhất.
Bốn kiểu nơi ở đầu tiên: được và mất
Không có lựa chọn đúng cho mọi gia đình. Bảng dưới so sánh theo kinh nghiệm chung của người nhập cư:
| Kiểu nơi ở | Được | Mất |
|---|---|---|
| Đô thị lớn, trung tâm | Nhiều việc, giao thông công cộng, dịch vụ hỗ trợ nhập cư dày, không cần xe ngay | Tiền nhà cao nhất, căn hộ nhỏ, cạnh tranh việc làm gắt |
| Ngoại ô đô thị lớn, khu đông người Việt | Chợ, dịch vụ tiếng Việt, người quen giúp đỡ, giá nhà thường mềm hơn trung tâm | Dễ "sống trong bong bóng", chậm học tiếng; việc làm đúng nghề có thể phải đi xa |
| Thành phố cỡ vừa | Nhà rẻ hơn, nhịp sống chậm, có khi được ưu tiên nhập cư, dễ nổi bật khi có kỹ năng hiếm | Ít việc cho một số nghề, ít chuyến bay về Việt Nam, cộng đồng Việt nhỏ |
| Vùng nông thôn, regional | Đáp ứng điều kiện một số diện visa, nhà rẻ, chủ lao động sẵn lòng nhận người mới | Ít dịch vụ, cần xe, ít trường lựa chọn, trẻ lớn có thể thấy cô lập |
Nhiều gia đình chọn chiến lược hai bước: năm đầu ở ngoại ô có cộng đồng Việt để có chỗ dựa, sau khi đã có việc ổn định và hiểu nước mới thì chuyển tới nơi hợp nghề, hợp trường của con hơn.
Giá nhà, đi lại và chi phí ẩn
So giá nhà giữa các thành phố chỉ có nghĩa khi so cùng với thu nhập dự kiến và chi phí đi lại. Một căn hộ rẻ ở ngoại ô xa có thể buộc gia đình mua hai chiếc xe, cộng bảo hiểm xe — ở nhiều nơi tại Bắc Mỹ, bảo hiểm cho người mới lái có lịch sử lái xe địa phương bằng không rất đắt. Cùng ngân sách, một căn nhỏ hơn gần tuyến tàu có khi rẻ hơn tổng thể.
Ví dụ giả định để thấy cách tính: căn A ở ngoại ô xa có tiền thuê thấp hơn căn B gần ga một khoản mỗi tháng, nhưng ở căn A gia đình cần thêm một chiếc xe với khoản trả góp, bảo hiểm, xăng, bảo dưỡng. Cộng hết các khoản theo tháng, nếu chi phí xe vượt phần tiền nhà tiết kiệm được thì căn B rẻ hơn, chưa kể thời gian đi lại mỗi ngày.
Các chi phí ẩn khác: tiền sưởi mùa đông ở Canada và miền Bắc nước Mỹ, thuế nhà đất được chủ nhà tính vào giá thuê, phí giữ trẻ khác nhau giữa các tỉnh, và bảo hiểm nhà ở vùng hay lũ, cháy rừng. Hỏi người đang sống ở đó về hoá đơn điện, sưởi một tháng mùa đông là câu hỏi đáng giá nhất.
Cách thử trước khi cam kết dài
Không ai biết chắc một thành phố hợp với mình cho tới khi sống ở đó. Cách giảm rủi ro:
- Thuê nhà ngắn hạn hoặc ở nhờ trong một đến ba tháng đầu, dù đắt hơn, để không bị ràng buộc hợp đồng một năm ở khu chưa biết.
- Trong thời gian đó, đi thử tuyến đường từ khu dự định ở tới nơi làm, trường học vào giờ cao điểm thật.
- Ghé thư viện, trung tâm cộng đồng, trung tâm hỗ trợ người nhập cư của khu — chất lượng dịch vụ công nói nhiều về khu đó.
- Hỏi phụ huynh ở sân chơi về trường công trong khu, đọc báo cáo của sở giáo dục về trường, không chỉ xem xếp hạng trên mạng.
- Đi qua khu ấy vào buổi tối và cuối tuần. Một khu yên tĩnh ban ngày có thể rất khác lúc mười giờ đêm.
- Chỉ ký hợp đồng dài khi đã có việc làm hoặc lộ trình thu nhập rõ ràng.
Ở các nước phân tuyến trường công theo địa chỉ nhà, chọn khu ở cũng là chọn trường cho con. Kiểm bản đồ tuyển sinh của sở giáo dục trước khi ký thuê, vì cùng một con đường có khi hai bên thuộc hai trường khác nhau.
Khu đông người Việt: chỗ dựa hay bong bóng
Khu có cộng đồng Việt lớn như Orange County, San Jose, Houston ở Mỹ, vùng phía tây Sydney, phía tây Melbourne ở Úc, một số khu ở Toronto, Montreal, Calgary và Vancouver giúp người mới rất nhiều trong năm đầu: có chợ đồ Việt, có người chỉ cách làm giấy tờ, có việc làm qua người quen, có bác sĩ, luật sư nói tiếng Việt. Cha mẹ lớn tuổi ở khu này đỡ cô đơn hơn hẳn.
Mặt trái là người lớn có thể sống nhiều năm mà tiếng địa phương không khá lên, việc làm chủ yếu trong mạng lưới người Việt với mức lương và điều kiện không phải lúc nào cũng đúng luật, và mạng lưới quen biết dễ biến thành áp lực — hụi, vay mượn, chuyện nhà người ta. Trẻ đi học ở trường đông học sinh gốc Việt hoà nhập dễ hơn, nhưng cũng ít cơ hội luyện tiếng hơn.
Cách cân bằng là dùng cộng đồng Việt như chỗ dựa, không phải như toàn bộ đời sống: ở gần để có chỗ nhờ, nhưng đi làm, đi học tiếng, cho con tham gia hoạt động ở môi trường đa dạng. Nếu một hai năm sau gia đình vẫn chỉ quen người Việt, đó là tín hiệu nên chủ động mở rộng, không phải tín hiệu khu ấy xấu.
Khi nào nên chuyển đi nơi khác
Chuyển chỗ ở trong vài năm đầu là chuyện bình thường, nhưng nên dựa trên tín hiệu rõ chứ không vì một tháng khó khăn. Các tín hiệu đáng cân nhắc:
- Sau sáu đến mười hai tháng tìm việc nghiêm túc mà người kiếm tiền chính vẫn không có phỏng vấn đúng nghề, trong khi thành phố khác có nhiều tin tuyển hơn hẳn.
- Cơ quan cấp giấy phép nghề ở tỉnh, bang khác có lộ trình ngắn hơn hoặc chương trình bắc cầu cho người được đào tạo ở nước ngoài mà nơi bạn đang ở không có.
- Chi phí nhà chiếm phần quá lớn thu nhập, gia đình không còn khoản tiết kiệm dự phòng sau nhiều tháng.
- Nghĩa vụ cư trú gắn với tỉnh, bang hoặc vùng đã hoàn thành, hồ sơ thường trú hay quốc tịch không còn bị ảnh hưởng khi chuyển.
- Con sắp chuyển cấp học: chuyển lúc đầu cấp đỡ xáo trộn hơn giữa chừng.
Trước khi chuyển, làm lại đúng các bước đã làm lần đầu: kiểm việc, kiểm giấy phép, ở thử ngắn hạn. Và nhớ cập nhật địa chỉ với cơ quan di trú, cơ quan thuế, bảo hiểm y tế theo đúng thời hạn từng nước — quên báo đổi địa chỉ có thể làm thư mời phỏng vấn, thư yêu cầu bổ sung hồ sơ gửi tới nhà cũ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua nhà ngay khi mới đến nếu có sẵn tiền?
Phần lớn người đi trước khuyên nên thuê ít nhất một năm. Mua nhà ở khu bạn chưa hiểu, khi chưa biết nơi làm việc lâu dài và trường của con, là cách khoá mình vào một lựa chọn có thể sai. Thuê một năm cho bạn thời gian quan sát và xây lịch sử tín dụng để vay tốt hơn.
Thường trú Canada diện liên bang có được tự chọn tỉnh không?
Có. Người nhận thường trú qua Express Entry diện liên bang mà không qua đề cử tỉnh được tự chọn nơi sống ngoài Quebec, vì Quebec tự tuyển người nhập cư theo hệ thống riêng. Nhưng mỗi tỉnh có bảo hiểm y tế, cơ quan cấp giấy phép nghề, quy định thuê nhà khác nhau; nên tìm hiểu trước tỉnh bạn định đến.
Chuyển bang ở Mỹ sau khi có thẻ xanh có ảnh hưởng gì không?
Thường trú nhân Mỹ tự do chuyển bang, chỉ cần báo đổi địa chỉ cho USCIS trong thời hạn quy định. Ảnh hưởng thực tế nằm ở chỗ khác: bằng lái phải đổi sang bang mới, học phí đại học cho người cư trú bang thường đòi sống ở bang một thời gian, giấy phép hành nghề có thể phải xin lại.
Nên ở gần người thân bảo lãnh hay tự chọn nơi khác?
Năm đầu, ở gần người thân bảo lãnh thường hợp lý: có chỗ ở tạm, người dẫn đi làm giấy tờ, người chỉ đường. Nhưng nếu nghề của bạn không có việc ở đó, đừng để sự thân quen giữ chân quá lâu. Ở lại vì tình cảm nhưng thất nghiệp kéo dài thì gánh nặng lại đè lên chính người thân.
Thành phố nhỏ có khó cho con học đại học sau này không?
Không nhất thiết. Con có thể học trung học ở thành phố nhỏ rồi vào đại học ở nơi khác; ở Canada và Úc, học phí cho người cư trú tính theo tỉnh, bang nơi bạn sống nên cần cân nhắc khi chuyển. Điều quan trọng hơn là trường trung học có đủ môn nâng cao con cần không.
Có nên chọn thành phố có nhiều chuyến bay thẳng về Việt Nam không?
Đó là yếu tố phụ nhưng có thật, nhất là khi cha mẹ còn ở Việt Nam và có thể phải về gấp. Chuyến bay thẳng hay một chặng nối giúp tiết kiệm thời gian và đỡ mệt cho người lớn tuổi. Tuy vậy đừng để yếu tố này đè lên chuyện việc làm và nghĩa vụ cư trú.