Người mới đến Canada thường tìm được việc nhanh nhất khi làm song song ba việc: viết lại resume theo chuẩn Canada (không ảnh, không ngày sinh, kể thành tích có kết quả), xác định nghề của mình có cần giấy phép hành nghề của tỉnh không, và xây mạng lưới qua các dịch vụ việc làm miễn phí do chính phủ tài trợ, hội nghề nghiệp, các buổi trò chuyện tìm hiểu nghề.
Phần lớn khó khăn không đến từ trình độ chuyên môn mà từ khoảng cách giữa cách tuyển dụng ở Việt Nam và ở Canada: nhà tuyển dụng Canada muốn thấy bằng chứng bạn làm được việc trong bối cảnh của họ, giao tiếp được trong nhóm, và có người đáng tin giới thiệu. Thiếu ba thứ đó, hồ sơ tốt cũng bị lọc từ vòng đầu.
Bài này đi theo thứ tự nên làm, từ trước khi sang đến những tháng đầu. Thị trường lao động Canada thay đổi theo vùng và theo năm; bạn nên xem thông tin ngành nghề và triển vọng việc làm theo vùng trên Job Bank của chính phủ trước khi chọn tỉnh và chọn hướng.
Vì sao người có kinh nghiệm vẫn khó tìm việc đầu tiên
Một kỹ sư mười năm kinh nghiệm ở Việt Nam có thể gửi hàng trăm hồ sơ mà không được gọi phỏng vấn. Nguyên nhân thường không phải là năng lực, mà là ba lớp lọc. Lớp thứ nhất là phần mềm sàng lọc hồ sơ của doanh nghiệp lớn, tìm từ khoá khớp với mô tả công việc; resume viết theo kiểu Việt Nam với tên chức danh, tên công cụ không giống cách gọi ở Canada sẽ bị loại trước khi người thật đọc.
Lớp thứ hai là niềm tin: người tuyển dụng không biết công ty cũ của bạn, không kiểm được bằng cấp, không gọi được cho người giới thiệu ở Việt Nam. "Kinh nghiệm Canada" mà họ nhắc đến thường là cách nói gọn cho nỗi lo đó. Một số tỉnh đã hạn chế việc đòi kinh nghiệm Canada như một điều kiện tuyển dụng hay cấp phép hành nghề; Ontario là ví dụ đã có quy định thành luật. Dù vậy, trên thực tế, giảm nỗi lo này vẫn là việc của bạn.
Lớp thứ ba là thị trường việc làm ẩn: một phần đáng kể vị trí được lấp qua giới thiệu nội bộ trước khi đăng tin hoặc không bao giờ đăng. Người mới đến chưa có ai giới thiệu. Vì thế, chiến lược hiệu quả là vừa nộp hồ sơ đúng chuẩn, vừa tạo ra những người biết bạn trong ngành: cựu đồng nghiệp đã sang trước, hội nghề nghiệp, chương trình kèm cặp, công việc tình nguyện có liên quan đến chuyên môn.
Nghề cần giấy phép và nghề không cần: hai con đường khác nhau
Câu hỏi đầu tiên cần trả lời là nghề của bạn có thuộc nhóm có quy định (regulated) ở tỉnh bạn sống không. Việc cấp phép do cơ quan quản lý nghề của từng tỉnh làm, không phải IRCC.
| Nhóm | Ví dụ | Bạn cần làm gì | Thời gian và chi phí |
|---|---|---|---|
| Nghề có quy định | Bác sĩ, y tá, dược sĩ, nha sĩ, kỹ sư, kế toán viên công chứng, luật sư, giáo viên phổ thông, kiến trúc sư, một số nghề kỹ thuật như thợ điện | Thẩm định bằng cấp với cơ quan quản lý nghề của tỉnh, thi sát hạch, có thể phải học bổ sung hoặc thực tập có giám sát | Có thể kéo dài nhiều tháng đến vài năm; tốn phí thẩm định, thi; nên bắt đầu từ khi còn ở Việt Nam |
| Nghề không quy định | Phần lớn công nghệ thông tin, kinh doanh, tiếp thị, hành chính, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng | Nhà tuyển dụng tự đánh giá; thẩm định bằng cấp (ECA) không bắt buộc nhưng giúp họ hiểu bằng của bạn | Nhanh hơn nhiều; quyết định bởi resume, phỏng vấn, chứng chỉ ngành phổ biến |
| Nghề kỹ thuật, thợ lành nghề | Thợ điện, thợ ống nước, thợ hàn, cơ khí ô tô | Một số nghề bắt buộc chứng chỉ của tỉnh; một số tự nguyện nhưng có lợi; có con đường thẩm định kinh nghiệm cho người đã làm lâu năm | Tuỳ nghề và tỉnh; chứng chỉ Red Seal liên tỉnh có giá trị rộng hơn |
Với nghề có quy định, nhiều người chọn đi hai bước: trong lúc chờ cấp phép, làm một công việc gần với nghề (ví dụ kỹ sư làm kỹ thuật viên, kế toán làm nhân viên sổ sách, y tá làm hỗ trợ chăm sóc) để có thu nhập và người giới thiệu trong ngành. Các chương trình "bắc cầu" (bridging) do trường cao đẳng, đại học và tổ chức hỗ trợ người nhập cư mở là cách rút ngắn đường này; nhiều chương trình có hỗ trợ học phí cho thường trú nhân.
Resume và thư xin việc kiểu Canada
Bỏ ảnh, ngày sinh, giới tính, tình trạng hôn nhân, số giấy tờ tuỳ thân. Luật nhân quyền của các tỉnh cấm phân biệt đối xử theo những đặc điểm này, nên nhà tuyển dụng không muốn thấy chúng trên hồ sơ. Một resume có ảnh thẻ là dấu hiệu ngay lập tức của người chưa quen thị trường.
Một đến hai trang, viết cho đúng vị trí. Mỗi lần nộp, chỉnh phần tóm tắt và các gạch đầu dòng để dùng đúng từ khoá trong mô tả công việc. Một resume chung gửi cho mọi nơi gần như vô hiệu với phần mềm sàng lọc.
Mỗi gạch đầu dòng là một thành tích, không phải nhiệm vụ. Thay vì "phụ trách bán hàng khu vực phía Nam", viết hành động và kết quả: mở bao nhiêu khách hàng mới, giảm chi phí bao nhiêu phần trăm, triển khai hệ thống cho bao nhiêu người dùng. Con số phải thật và bạn phải giải thích được khi bị hỏi.
Giải thích ngữ cảnh công ty Việt Nam. Một dòng ngắn dưới tên công ty: quy mô, ngành, thị trường. Nhà tuyển dụng không biết công ty bạn là doanh nghiệp vừa hay tập đoàn hàng nghìn nhân viên.
Chức danh và thuật ngữ theo cách gọi ở Canada. Tra mô tả công việc tương đương trên Job Bank hoặc theo hệ phân loại nghề NOC để dùng tên chức danh người tuyển dụng quen.
Thư xin việc ngắn, cụ thể. Ba đoạn: vì sao bạn quan tâm vị trí này ở công ty này, hai thành tích liên quan nhất, và một câu kết đề nghị trao đổi. Thư mẫu chung chung không giúp được gì.
Kênh tìm việc và hỗ trợ miễn phí
Người mới đến có nhiều nguồn hỗ trợ không mất tiền mà ít người dùng hết:
- Dịch vụ định cư do IRCC tài trợ: tổ chức hỗ trợ người nhập cư ở mọi tỉnh có tư vấn việc làm, sửa resume, luyện phỏng vấn, chương trình kèm cặp với người cùng ngành. Thường trú nhân được dùng miễn phí; một phần dịch vụ có thể bắt đầu ngay từ khi còn ở Việt Nam qua chương trình dịch vụ trước khi đến.
- Lớp tiếng Anh, tiếng Pháp miễn phí cho người nhập cư, có lớp ngôn ngữ chuyên ngành dành cho người làm nghề cụ thể. Tiếng nói trong môi trường làm việc, kể cả cách viết email và nói chuyện xã giao, là thứ nhà tuyển dụng đánh giá rất kỹ.
- Job Bank của chính phủ Canada: tin tuyển dụng, mô tả nghề, mức lương tham khảo và triển vọng theo vùng.
- Mạng nghề nghiệp như LinkedIn, hội nghề nghiệp, hội cựu sinh viên các trường Việt Nam ở Canada, nhóm chuyên môn của cộng đồng người Việt.
- Buổi trò chuyện tìm hiểu nghề (informational interview): xin 20 phút của người đang làm trong ngành để hỏi về công việc, không xin việc. Đây là cách xây mạng lưới hiệu quả nhất và người Canada nhìn chung sẵn lòng giúp.
- Công ty cung ứng nhân sự hợp pháp: không được thu tiền của người tìm việc để giới thiệu việc ở nhiều tỉnh, ví dụ Ontario. Ai đòi tiền trước để "có việc" là dấu hiệu nguy hiểm.
Công việc tình nguyện có liên quan đến chuyên môn, ví dụ làm kế toán cho một hội từ thiện, dựng website cho tổ chức cộng đồng, vừa cho bạn kinh nghiệm ở Canada vừa cho bạn người giới thiệu. Cần chọn việc có giá trị chuyên môn thật, không chỉ để có dòng trên resume.
Phỏng vấn kiểu Canada: câu hỏi hành vi và những điều không cần trả lời
Phỏng vấn ở Canada thường dùng câu hỏi hành vi: "Hãy kể về một lần bạn bất đồng với đồng nghiệp", "Một dự án thất bại và bạn đã học được gì". Người phỏng vấn muốn một câu chuyện có cấu trúc. Khung phổ biến là STAR: tình huống (Situation), nhiệm vụ (Task), hành động bạn làm (Action), kết quả (Result). Chuẩn bị sẵn sáu đến tám câu chuyện từ công việc cũ, mỗi câu dùng được cho nhiều kiểu câu hỏi, và tập nói thành tiếng bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp.
Văn hoá phỏng vấn coi trọng sự tự tin vừa phải: kể rõ phần việc của chính mình ("I did") thay vì chỉ nói chung về cả nhóm ("we"), nhìn vào người đối diện, hỏi lại câu hỏi khi chưa rõ. Cuối buổi, chuẩn bị hai ba câu hỏi về công việc, nhóm, cách đánh giá. Gửi email cảm ơn ngắn trong ngày là thói quen được đánh giá tốt.
Về lương, nghiên cứu mức lương thị trường cho vị trí và vùng trên Job Bank và các khảo sát ngành trước khi nói con số; đưa một khoảng hợp lý thay vì nhận bất cứ mức nào vì sợ mất cơ hội. Người tuyển dụng không được hỏi những câu liên quan đến tuổi, kế hoạch sinh con, tình trạng hôn nhân, đức tin, nguồn gốc dân tộc theo luật nhân quyền tỉnh. Nếu gặp, bạn có thể trả lời khéo vào khả năng làm việc của mình thay vì vào câu hỏi.
Việc làm tạm thời và chiến lược hai đường
Nhiều gia đình mới đến cần thu nhập ngay, nên nhận một công việc tạm (thường gọi là "survival job") ở nhà hàng, kho hàng, siêu thị, dịch vụ giao hàng. Đó là lựa chọn hợp lý và không có gì đáng ngại. Rủi ro là để công việc tạm nuốt hết thời gian và sức lực trong nhiều năm, đến khi kinh nghiệm chuyên môn ở Việt Nam đã cũ và mạng lưới không hình thành.
Chiến lược hai đường là đặt giới hạn rõ: công việc tạm bao nhiêu giờ một tuần, còn lại dành cho học tiếng, thi chứng chỉ, trò chuyện tìm hiểu nghề, nộp hồ sơ đúng ngành. Đặt mốc xem lại sau mỗi ba hoặc sáu tháng. Ví dụ giả định: một chuyên viên kế toán làm ca tối ở kho hàng 25 giờ một tuần, ban ngày học chương trình bắc cầu kế toán, sau tám tháng có việc nhân viên sổ sách ở một công ty nhỏ, rồi từ đó đi tiếp theo con đường chứng chỉ nghề.
Cũng nên chọn công việc tạm có thể gần với nghề khi có thể: kỹ sư làm kỹ thuật viên lắp đặt, giáo viên làm trợ giảng, dược sĩ làm trợ lý nhà thuốc. Ngay cả khi lương không cao hơn, người giới thiệu và thuật ngữ bạn học được có giá trị lớn cho bước tiếp theo.
Quyền người lao động và lừa đảo việc làm
Lương tối thiểu và giờ làm do tỉnh quy định. Mỗi tỉnh có luật tiêu chuẩn việc làm quy định lương tối thiểu, làm thêm giờ, ngày nghỉ, thông báo khi cho nghỉ việc. Mức cụ thể đổi theo năm, tra trên trang bộ lao động của tỉnh.
Trả lương bằng tiền mặt không phiếu lương. Không có phiếu lương nghĩa là không có khấu trừ CPP, EI và không có bằng chứng thu nhập khi cần thuê nhà, vay tiền, xin phúc lợi. Bạn có quyền đòi phiếu lương ghi rõ giờ làm và khấu trừ.
Mua bán lời mời làm việc hoặc LMIA. Trả tiền cho một lời mời làm việc hay đánh giá tác động thị trường lao động (LMIA) là trái quy định; chủ lao động không được đòi người lao động trả các chi phí tuyển dụng này. Người mua có thể mất tiền và để lại vết xấu trong hồ sơ di trú.
Tin tuyển dụng làm việc tại nhà lương cao, việc dễ. Kịch bản phổ biến: nhận séc, gửi lại một phần tiền; hoặc nhận hàng rồi chuyển đi; hoặc đóng phí đào tạo. Nhiều trường hợp là lừa đảo, có khi kéo người làm vào đường dây rửa tiền.
Đòi giữ hộ chiếu hoặc giấy tờ. Không chủ lao động hợp pháp nào cần giữ giấy tờ gốc của bạn. Đây là dấu hiệu của bóc lột lao động.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm thẩm định bằng cấp ECA khi nghề không có quy định không?
Không bắt buộc, nhưng hữu ích khi nhà tuyển dụng hay trường học cần hiểu bằng của bạn tương đương bậc nào ở Canada. Nếu đã làm ECA cho hồ sơ Express Entry, bạn có thể dùng lại báo cáo đó khi nộp việc.
Có nên khai đầy đủ mười lăm năm kinh nghiệm trên resume không?
Không cần. Resume thường tập trung vào khoảng mười năm gần nhất và những gì liên quan đến vị trí. Kinh nghiệm cũ hơn có thể gom thành một dòng. Mục tiêu là cho người đọc thấy bạn phù hợp, không phải ghi lại toàn bộ sự nghiệp.
Tiếng Anh ở mức nào thì đủ để đi làm?
Tuỳ nghề. Nghề làm việc nhiều với khách hàng hoặc viết báo cáo đòi mức cao hơn nhiều so với yêu cầu tối thiểu của hồ sơ định cư. Lớp ngôn ngữ chuyên ngành miễn phí cho người nhập cư giúp nâng đúng phần kỹ năng đó.
Có nên học lại một chương trình cao đẳng ở Canada để dễ có việc không?
Có thể có ích khi chương trình gắn với thực tập và ngành có nhu cầu, hoặc khi bạn chuyển nghề. Nếu chỉ để có tấm bằng Canada trong cùng ngành cũ, hãy cân nhắc chương trình bắc cầu hoặc chứng chỉ ngắn hạn trước, đỡ tốn thời gian và tiền.
Người lớn tuổi có tìm được việc ở Canada không?
Luật nhân quyền cấm phân biệt theo tuổi, và nhiều ngành cần người có kinh nghiệm. Thực tế người trên 50 thường mất nhiều thời gian hơn; mạng lưới, chứng chỉ cập nhật và sẵn sàng nhận vị trí thấp hơn một bậc lúc đầu giúp rút ngắn đường.
Có thể bắt đầu tìm việc khi còn ở Việt Nam không?
Có. Bạn có thể sửa resume, học thuật ngữ, thẩm định bằng cấp, liên hệ hội nghề nghiệp, dùng dịch vụ trước khi đến do IRCC tài trợ. Phỏng vấn trực tuyến cũng phổ biến, nhưng nhiều nhà tuyển dụng muốn bạn đã ở Canada mới chốt.