Gửi trẻ là khoản chi và nút thắt lớn nhất của gia đình mới định cư có con dưới năm tuổi. Ở nhiều thành phố Bắc Mỹ, Úc, Anh, chỗ nhà trẻ có giấy phép thiếu so với nhu cầu, danh sách chờ tính bằng tháng, và nếu không có trợ giúp của nhà nước thì học phí nhà trẻ có thể ngang tiền thuê nhà. Không giải được bài toán này, một trong hai vợ chồng thường phải ở nhà, kế hoạch đi làm, học lại nghề hay thi giấy phép bị chậm cả năm.
Tin tốt là hầu hết các nước định cư phổ biến có trợ giúp chi phí gửi trẻ, và người có thường trú thường đủ điều kiện xin. Bài này giải thích các loại hình gửi trẻ, cách vào danh sách chờ sớm, cách kiểm một nơi gửi có an toàn không, các khoản trợ giúp theo nguyên lý từng nước và những lựa chọn tạm khi chưa có chỗ.
Các loại hình gửi trẻ và khác nhau ở đâu
Tên gọi thay đổi theo nước, nhưng thường có năm loại:
| Loại hình | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Nhà trẻ trung tâm có giấy phép (daycare centre, long day care) | Nhiều lớp theo độ tuổi, giáo viên có chứng chỉ, giờ mở dài; được thanh tra định kỳ; thường đủ điều kiện nhận trợ giúp học phí | Cha mẹ đi làm cả ngày, muốn ổn định |
| Giữ trẻ tại nhà có giấy phép (family day care, home daycare) | Một người giữ một nhóm nhỏ trẻ tại nhà mình, có đăng ký với cơ quan hoặc tổ chức quản lý | Trẻ nhỏ cần không khí gia đình, cha mẹ cần giờ linh hoạt |
| Giữ trẻ tại nhà không giấy phép | Người quen, hàng xóm giữ; rẻ và linh hoạt nhưng không ai thanh tra, thường không được trợ giúp học phí | Giải pháp tạm khi chưa có chỗ |
| Mẫu giáo, lớp tiền tiểu học (preschool, pre-K, kindergarten) | Theo giờ học, thường cho trẻ ba đến năm tuổi; nhiều nơi có giờ học miễn phí do nhà nước tài trợ | Trẻ lớn chuẩn bị vào lớp một |
| Người giữ trẻ tại nhà mình (nanny, au pair) | Chi phí cao, cha mẹ thành chủ lao động với nghĩa vụ lương, thuế, bảo hiểm | Gia đình nhiều con nhỏ, giờ làm thất thường |
Một điểm người Việt hay bỏ qua: chỉ nơi gửi có giấy phép hoặc được công nhận mới đủ điều kiện nhận trợ giúp học phí ở phần lớn các nước. Gửi người quen giữ giá rẻ có khi lại đắt hơn sau khi trừ trợ giúp.
Danh sách chờ: đăng ký trước khi cần
Ở Toronto, Vancouver, Sydney, Melbourne hay London, nhà trẻ được ưa chuộng thường có danh sách chờ dài. Nhiều phụ huynh bản xứ đăng ký khi đang mang thai. Người mới định cư lại thường chỉ bắt đầu tìm khi đã thuê nhà và một người có lịch đi làm — lúc đó đã trễ. Vì vậy, ngay khi biết khu mình sẽ ở, hãy đăng ký vào danh sách chờ của nhiều nơi cùng lúc. Một số tỉnh, thành có cổng đăng ký chung cho nhiều nhà trẻ; nơi khác phải gọi, gửi đơn từng nơi.
Đăng ký nhiều nơi không có gì sai, miễn là bạn rút tên khi đã có chỗ. Nhiều nhà trẻ thu phí giữ chỗ hoặc phí đăng ký không hoàn lại; hỏi rõ trước khi trả. Hãy hỏi luôn vị trí của con mình trong danh sách, nhà trẻ ưu tiên ai (anh chị em đang học, nhân viên, gia đình trong khu), và bao lâu họ cập nhật một lần.
Nếu gia đình ở tạm vài tháng đầu rồi mới chuyển chỗ ở lâu dài, cân nhắc chọn nhà trẻ gần chỗ làm thay vì gần nhà. Chỗ làm thường ổn định hơn chỗ thuê đầu tiên, và đổi nhà trẻ giữa chừng nghĩa là xếp hàng lại từ đầu.
Trợ giúp học phí theo từng nước (nguyên lý)
Canada: chính phủ liên bang ký thoả thuận với các tỉnh để giảm học phí nhà trẻ có giấy phép, với mục tiêu bình quân khoảng 10 đô la Canada một ngày cho chỗ được tài trợ; tiến độ khác nhau theo tỉnh. Quebec có hệ thống nhà trẻ giá thấp riêng từ lâu. Ngoài ra, phụ huynh có thể được khấu trừ chi phí gửi trẻ khi khai thuế, còn tiền trợ cấp nuôi con hằng tháng là khoản riêng. Kiểm trang chính phủ tỉnh nơi bạn ở.
Úc: khoản Child Care Subsidy trả thẳng cho nhà trẻ được duyệt, mức hỗ trợ theo thu nhập gia đình; đăng ký qua Centrelink bằng tài khoản myGov. Người có thường trú thường đủ điều kiện; một số diện tạm trú cũng được. Kiểm servicesaustralia.gov.au.
New Zealand: trẻ từ ba tới năm tuổi được khoảng 20 giờ giáo dục mầm non mỗi tuần do nhà nước tài trợ ở cơ sở tham gia chương trình; gia đình thu nhập thấp có thể xin thêm trợ cấp gửi trẻ qua Work and Income. Kiểm education.govt.nz và workandincome.govt.nz.
Anh: phụ huynh đủ điều kiện được giờ gửi trẻ miễn phí theo độ tuổi của con và tình trạng đi làm, chương trình mở rộng dần trong các năm gần đây; có tài khoản Tax-Free Childcare nhà nước bù thêm. Một số diện visa không đủ điều kiện. Kiểm gov.uk.
Mỹ: không có trợ giúp chung cho mọi người. Có tín thuế liên bang cho chi phí gửi trẻ khi cha mẹ đi làm, tài khoản chi phí chăm sóc người phụ thuộc trước thuế nếu chủ lao động có, chương trình Head Start cho gia đình thu nhập thấp và mẫu giáo công miễn phí ở nhiều tiểu bang. Trợ cấp gửi trẻ cho gia đình thu nhập thấp do từng tiểu bang quản lý.
Đi xem nhà trẻ: những câu nên hỏi
Giấy phép là điều kiện tối thiểu, không phải bảo đảm chất lượng. Khi đến xem, hỏi và quan sát:
- Giấy phép còn hiệu lực không, báo cáo thanh tra gần nhất nói gì — nhiều tỉnh, bang công khai kết quả thanh tra trên trang cơ quan quản lý.
- Tỷ lệ giáo viên trên số trẻ ở lớp tuổi của con, và tỷ lệ đó có giữ được vào đầu giờ, cuối giờ không.
- Giáo viên có ở lâu không: nơi đổi người liên tục khó cho trẻ nhỏ gắn bó.
- Quy định khi trẻ ốm: sốt bao nhiêu thì gọi đón, ở nhà mấy ngày — điều này quyết định bạn phải xin nghỉ làm bao nhiêu lần.
- Ăn uống: nhà trẻ nấu hay phụ huynh mang, có xử lý dị ứng thức ăn không, có chấp nhận cơm Việt mang theo không.
- Có nhân viên hoặc trẻ nói tiếng Việt không, và nhà trẻ hỗ trợ trẻ chưa biết tiếng thế nào trong những tuần đầu.
- Chính sách tháng làm quen, giờ đón trễ, phí phạt đón trễ, ngày lễ đóng cửa.
Quan sát cách giáo viên nói với trẻ đang khóc nói nhiều hơn mọi lời giới thiệu. Ghé lại một buổi khác không báo trước nếu nhà trẻ cho phép phụ huynh xem.
Ông bà sang trông cháu: được gì, vướng gì
Rất nhiều gia đình Việt giải bài toán gửi trẻ bằng cách mời ông bà sang. Về di trú, ông bà sang theo visa du lịch, thăm thân hay siêu thị thực cho cha mẹ (Canada) thì trông cháu ruột trong nhà không bị coi là đi làm thuê. Nhưng ông bà không được nhận tiền để trông con nhà khác, và thời gian lưu trú bị giới hạn theo visa. Đến hạn phải về, rồi xin lại; mỗi lần xin là một lần có thể bị từ chối nếu viên chức thấy dấu hiệu định ở lại.
Về sức khoẻ, ông bà sang theo visa ngắn hạn không có bảo hiểm y tế công. Một lần nhập viện ở Mỹ hay Canada không có bảo hiểm có thể tốn hơn cả năm học phí nhà trẻ. Bảo hiểm du lịch cho người cao tuổi phải mua trước, đọc kỹ điều khoản bệnh có sẵn.
Về gia đình, sống chung ba thế hệ trong căn hộ nhỏ, ông bà không biết tiếng, không lái xe, cả ngày ở nhà với cháu, dễ cô đơn và căng thẳng. Hãy coi ông bà là giải pháp một hai năm đầu, song song đăng ký nhà trẻ để khi ông bà về, con có chỗ ngay. Trẻ được ông bà nói tiếng Việt cả ngày cũng cần thêm thời gian làm quen với tiếng địa phương khi vào trường.
Khi chưa có chỗ: vài cách tạm hợp pháp
Chia ca vợ chồng. Một người làm ca sáng, một người làm ca chiều tối. Mệt và ít thời gian cho nhau, nhưng là cách nhiều gia đình di dân dùng trong năm đầu. Đặt hạn cho giai đoạn này, đừng để kéo dài vô thời hạn.
Chương trình cho trẻ của trung tâm hỗ trợ người nhập cư. Nhiều lớp học tiếng miễn phí cho người mới đến có dịch vụ trông trẻ trong giờ học, để cha mẹ có con nhỏ vẫn đi học được. Hỏi ngay khi đăng ký lớp tiếng.
Nhóm chơi và thư viện. Thư viện công và trung tâm cộng đồng có giờ kể chuyện, nhóm chơi cho trẻ dưới năm tuổi đi cùng cha mẹ. Không giải quyết chuyện đi làm, nhưng giúp trẻ làm quen tiếng và giúp cha mẹ gặp phụ huynh khác — nguồn tin về nhà trẻ có chỗ trống tốt nhất.
Thuê người giữ trẻ đúng luật. Nếu thuê người giữ trẻ tại nhà mình thường xuyên, bạn có thể trở thành chủ lao động với nghĩa vụ khai báo, khấu trừ thuế, bảo hiểm theo luật nơi ở. Trả tiền mặt không khai báo vừa sai luật vừa làm bạn mất quyền khấu trừ chi phí gửi trẻ.
Tính tiền gửi trẻ thế nào cho đúng
Tính theo số thực trả, không theo giá niêm yết. Học phí nhà trẻ niêm yết thường là trước trợ giúp. Ở Úc, Canada, Anh, phần nhà nước trả giảm mạnh số tiền gia đình thật sự bỏ ra; ở Mỹ, tín thuế và tài khoản trước thuế chỉ bù một phần. Hỏi nhà trẻ con số sau trợ giúp với mức thu nhập của gia đình bạn.
Đặt cạnh thu nhập của người thứ hai. Ví dụ giả định: nếu người vợ đi làm có thu nhập sau thuế mỗi tháng chỉ nhỉnh hơn tiền gửi hai con một chút, nhiều gia đình kết luận "đi làm không bõ". Nhưng phép tính này bỏ qua kinh nghiệm làm việc địa phương, đóng góp hưu trí, quyền lợi bảo hiểm và tiến độ nghề nghiệp — những thứ người ở nhà vài năm sẽ mất.
Tính cả ngày nghỉ và ngày ốm. Nhà trẻ đóng cửa ngày lễ, có tuần nghỉ cuối năm, và gọi đón khi trẻ sốt. Gia đình cần phương án dự phòng: ngày phép của bố mẹ, người quen trông giúp, hay một ông bà ở gần.
Khai thuế để lấy lại phần được hưởng. Ở Canada và Mỹ, chi phí gửi trẻ có thể được khấu trừ hoặc tạo tín thuế khi khai thuế cuối năm. Giữ biên lai có mã số của nhà trẻ hoặc người giữ trẻ; trả tiền mặt không biên lai là mất quyền này.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nhà trẻ nhận?
Tuỳ nơi, nhiều nhà trẻ nhận từ vài tháng tuổi, nhưng chỗ cho trẻ dưới mười tám tháng thường hiếm và đắt nhất vì tỷ lệ giáo viên trên trẻ cao. Nếu con còn rất nhỏ, đăng ký sớm nhất có thể và cân nhắc giữ trẻ tại gia có giấy phép.
Con chưa biết tiếng Anh có vào nhà trẻ được không?
Được, và đó là cách trẻ học tiếng nhanh nhất. Vài tuần đầu trẻ có thể khóc, im lặng hoặc chỉ quan sát; giáo viên ở các nước nhập cư quen với chuyện này. Dạy trẻ vài từ cơ bản như đi vệ sinh, đói, khát, đau trước khi đi học giúp trẻ đỡ hoảng.
Có được trợ giúp học phí khi một người ở nhà không đi làm không?
Ở nhiều nước, trợ giúp gắn với việc cha mẹ đi làm, đi học hoặc tìm việc. Úc có quy định về số giờ hoạt động; Mỹ đòi cả hai vợ chồng có thu nhập hoặc đi học để được tín thuế. Đi học tiếng, học nghề thường được tính là hoạt động — hỏi cơ quan quản lý.
Trẻ đi nhà trẻ ốm liên tục có bình thường không?
Năm đầu đi nhà trẻ, trẻ thường ốm vặt nhiều vì tiếp xúc với virus mới, nhất là khi mới chuyển sang một nước khác. Điều này phổ biến và giảm dần. Lên kế hoạch ngày nghỉ làm dự phòng; nếu trẻ sốt cao kéo dài, khó thở hay lừ đừ thì đi khám ngay.
Có nên chọn nhà trẻ có người Việt không?
Có người nói tiếng Việt giúp trẻ đỡ hoảng tuần đầu và giúp cha mẹ trao đổi dễ hơn. Nhưng chất lượng chăm sóc, an toàn và khoảng cách đi lại quan trọng hơn. Giữ tiếng Việt cho con là việc của gia đình ở nhà, không phụ thuộc vào nhà trẻ.