Trong 90 ngày đầu sau khi định cư, nên làm theo thứ tự: nhập cảnh đúng thủ tục, có số định danh để làm việc và đóng thuế, mở tài khoản ngân hàng, vào hệ thống bảo hiểm y tế, ổn định chỗ ở, cho con nhập học, rồi mới tới bằng lái, tín dụng và tìm việc ổn định. Thứ tự này không tuỳ ý: mỗi bước thường cần giấy tờ của bước trước, như ngân hàng cần địa chỉ, chủ nhà cần thu nhập hay tài khoản, trường cần chứng minh nơi ở.
Tên gọi khác nhau theo nước, như số an sinh xã hội ở Mỹ, số bảo hiểm xã hội SIN ở Canada, số hồ sơ thuế TFN ở Úc, số IRD ở New Zealand, nhưng logic chung giống nhau. Bài này đi theo mốc thời gian, kèm những chỗ người Việt hay vấp.
Trước khi bay: những thứ không thể làm bù
Một số việc phải làm từ Việt Nam vì sang rồi rất khó hoặc tốn kém hơn nhiều:
- Xin bản sao mới các giấy hộ tịch, bằng cấp, học bạ, sổ tiêm chủng, lý lịch tư pháp nếu có thể cần sau này; mang bản gốc trong hành lý xách tay.
- Lấy xác nhận kinh nghiệm làm việc, thư giới thiệu của cấp trên cũ, bảng lương hoặc sổ bảo hiểm xã hội làm bằng chứng nghề nghiệp.
- Xin thư xác nhận lịch sử lái xe an toàn hoặc giấy tờ bằng lái nếu nơi đến có tính kinh nghiệm lái xe nước ngoài.
- Xin thư của ngân hàng hoặc công ty bảo hiểm xe về lịch sử khách hàng; một số nơi dùng để giảm phí bảo hiểm xe.
- Chuẩn bị tiền: Việt Nam yêu cầu khai báo hải quan khi mang ngoại tệ tiền mặt vượt mức quy định khi xuất cảnh, hiện là 5.000 USD hoặc tương đương; chuyển khoản lớn ra nước ngoài phải theo quy định quản lý ngoại hối.
- Thu xếp tài khoản ở Việt Nam: giữ một tài khoản và số điện thoại nhận mã xác thực để làm giao dịch từ xa.
Mức khai báo ngoại tệ khi xuất cảnh, giấy tờ cần cho chuyển tiền định cư có thể thay đổi; kiểm với hải quan và ngân hàng thương mại trước khi đi.
Ngày đến và tuần đầu tiên
Khai báo tiền mặt khi nhập cảnh. Mỹ, Canada, Úc đều bắt khai báo khi mang tiền mặt và công cụ thanh toán tương đương từ khoảng 10.000 đơn vị tiền tệ nước đó trở lên. Mang tiền không bị cấm; không khai mới bị phạt và có thể bị tịch thu. Kiểm mức hiện hành trên trang cơ quan biên giới.
Thủ tục nhập cảnh lần đầu với tư cách thường trú. Ở Canada, viên chức biên giới hoàn tất thủ tục thường trú tại cửa khẩu hoặc qua cổng trực tuyến và hỏi địa chỉ để gửi thẻ PR. Ở Mỹ, thẻ xanh được gửi qua đường bưu điện về địa chỉ bạn khai sau khi nhập cảnh; con dấu trên visa định cư là bằng chứng tạm. Ở Úc, visa là điện tử, không có thẻ cứng.
Có địa chỉ nhận thư. Thẻ cư trú, số an sinh, thẻ ngân hàng đều về qua bưu điện. Nếu ở nhà người thân tạm thời, ghi rõ tên người nhận để thư không bị trả lại. Ở Mỹ, người không phải công dân phải báo thay đổi địa chỉ cho cơ quan di trú trong vòng 10 ngày khi chuyển chỗ ở.
Số điện thoại địa phương. Mua thẻ SIM trả trước ngay ở sân bay hoặc ngày đầu. Ngân hàng, chủ nhà, trường học đều cần số địa phương để liên lạc và gửi mã xác thực.
Số định danh: mỗi nước một tên
Đây là con số bạn sẽ dùng cho việc làm, thuế, ngân hàng trong suốt thời gian sống ở đó. Nên làm ngay trong hai tuần đầu:
| Nước | Số cần có | Cách thường gặp |
|---|---|---|
| Mỹ | Số an sinh xã hội SSN | Nếu đã chọn trong đơn DS-260, thẻ được tự động gửi về sau khi nhập cảnh; nếu không thì nộp tại văn phòng an sinh xã hội |
| Canada | Số bảo hiểm xã hội SIN | Nộp tại văn phòng Service Canada hoặc trực tuyến, cần giấy tờ thường trú |
| Úc | Số hồ sơ thuế TFN | Đăng ký trực tuyến khi đã ở Úc; kèm đó đăng ký Medicare tại văn phòng dịch vụ |
| New Zealand | Số IRD | Đăng ký với cơ quan thuế, thường cần tài khoản ngân hàng hoặc giấy tờ tuỳ thân |
Số định danh là thông tin nhạy cảm. Không gửi qua tin nhắn mạng xã hội, không đưa cho người lạ nhận "làm hồ sơ hộ". Cơ quan nhà nước không gọi điện đòi bạn chuyển tiền để giữ số định danh; đó là kịch bản lừa đảo phổ biến nhắm vào người mới sang.
Ngân hàng và lịch sử tín dụng
Mở tài khoản ngân hàng trong tuần đầu hoặc thứ hai. Nhiều ngân hàng lớn ở Canada, Úc có gói dành cho người mới định cư, miễn phí duy trì một thời gian, và có thể mở trước khi bạn có số định danh. Mang hộ chiếu, giấy tờ thường trú, địa chỉ; một số ngân hàng cho đặt hẹn từ khi còn ở Việt Nam.
Lịch sử tín dụng là thứ người Việt ít quen nhất. Ở Mỹ, Canada, điểm tín dụng ảnh hưởng tới thuê nhà, vay mua xe, có khi tới phí bảo hiểm và một số vị trí việc làm. Lịch sử tín dụng ở Việt Nam không chuyển sang được, nên bạn bắt đầu từ con số không. Cách phổ biến là mở thẻ tín dụng có bảo đảm, đặt cọc một khoản nhỏ làm hạn mức, dùng ít và trả đủ đúng hạn mỗi tháng.
Ví dụ giả định: một người mở thẻ tín dụng có bảo đảm với hạn mức nhỏ, mỗi tháng chỉ dùng cho tiền điện thoại và trả hết đúng hạn. Sau khoảng nửa năm tới một năm, người này thường đã có điểm tín dụng đủ để xin thẻ thông thường. Ngược lại, trả trễ vài lần trong năm đầu có thể để lại dấu vết nhiều năm.
Ở Úc, New Zealand, hệ thống báo cáo tín dụng cũng tồn tại nhưng ít chi phối đời sống hằng ngày bằng Bắc Mỹ. Dù ở đâu, nguyên tắc đúng hạn và không vay quá sức vẫn giống nhau.
Tháng thứ hai: nhà ở, trường của con, bảo hiểm
Khi đã có số định danh và tài khoản, những việc lớn hơn bắt đầu được:
- Thuê nhà ổn định: chủ nhà thường hỏi thu nhập, lịch sử thuê nhà, người tham chiếu. Người mới sang không có các thứ này nên có thể được yêu cầu đặt cọc nhiều hơn hoặc trả trước một phần; đọc kỹ luật thuê nhà của tỉnh, bang về giới hạn đặt cọc.
- Cho con nhập học theo địa chỉ mới; mang giấy khai sinh, học bạ, sổ tiêm chủng có bản dịch.
- Hoàn tất đăng ký bảo hiểm y tế, tìm bác sĩ gia đình, đặc biệt nếu có người già hoặc người có bệnh mạn tính.
- Đăng ký dịch vụ hỗ trợ người nhập cư: ở Canada có mạng lưới tổ chức hỗ trợ định cư do nhà nước tài trợ, miễn phí cho thường trú nhân; nhiều thành phố ở Úc, New Zealand, Mỹ có trung tâm tương tự.
- Đăng ký lớp tiếng nếu cần, lớp viết hồ sơ xin việc, buổi gặp gỡ ngành nghề.
Đừng ký hợp đồng thuê nhà dài hạn khi chưa xem nhà trực tiếp và chưa kiểm người cho thuê có thật là chủ hay người được uỷ quyền. Lừa đảo cho thuê nhà ảo, đòi đặt cọc qua chuyển khoản trước khi xem, rất hay nhắm vào người mới sang.
Tháng thứ ba: bằng lái, việc làm, giấy tờ dài hạn
Bằng lái xe. Bằng lái Việt Nam ít khi được đổi thẳng sang bằng địa phương ở các nước này; thường phải thi lý thuyết và thực hành, có nơi tính kinh nghiệm lái xe nước ngoài để rút ngắn giai đoạn tập lái. Một số nơi cho dùng bằng nước ngoài kèm giấy phép lái xe quốc tế trong thời gian ngắn sau khi đến. Kiểm quy định của cơ quan cấp bằng tỉnh, bang.
Tìm việc có hệ thống. Sau hai tháng ổn định, chuyển từ việc tạm sang kế hoạch nghề nghiệp: thẩm định văn bằng, hồ sơ xin việc theo chuẩn địa phương, mạng lưới ngành, việc tình nguyện để có người tham chiếu.
Lưu trữ giấy tờ. Lập một bìa hồ sơ cho từng người trong nhà: bản sao thẻ cư trú, số định danh, hợp đồng thuê nhà, hồ sơ y tế. Bản số lưu ở chỗ an toàn có mã khoá.
Bắt đầu sổ ngày cư trú và hồ sơ thuế. Ghi lại các chuyến đi ra khỏi nước và giữ giấy tờ thu nhập, vì bạn sẽ phải khai thuế năm đầu tiên và sau này cần chứng minh cư trú khi gia hạn thẻ hoặc nhập tịch. Năm đầu khai thuế thường có những điểm riêng cho người mới đến, như kê khai tài sản và thu nhập ở nước ngoài.
Những cái bẫy hay gặp trong 90 ngày đầu
Ký hợp đồng thuê nhà dài hạn quá sớm. Trong tuần đầu, bạn chưa biết khu nào gần chỗ làm, trường nào hợp con, tuyến xe buýt nào tiện. Thuê tạm một tới hai tháng, dù đắt hơn một chút, thường rẻ hơn phá hợp đồng một năm.
Tin người quen giới thiệu mà không kiểm. Nhiều vụ lừa đảo nhắm vào người mới sang đến từ chính người nói cùng tiếng: cho thuê nhà không có thật, giới thiệu việc làm đòi phí trước, "dịch vụ" làm giấy tờ vốn miễn phí, rủ đầu tư hứa lãi cao. Nguyên tắc: không chuyển tiền trước cho việc chưa thấy tận mắt, không đưa giấy tờ gốc cho người khác giữ.
Bỏ qua thư từ cơ quan nhà nước. Thư về số an sinh, bảo hiểm y tế, thuế thường có hạn trả lời. Ở nước mới, phần lớn việc hành chính đi qua thư giấy hoặc tài khoản trực tuyến; bỏ sót một thư có thể làm chậm cả chuỗi thủ tục. Mở mọi thư, đọc kỹ, hỏi dịch vụ hỗ trợ người nhập cư khi không hiểu.
Tiêu hết tiền dự phòng vào đồ đạc, xe cộ. Thời gian tìm được việc đúng nghề thường lâu hơn dự tính. Giữ một khoản dự phòng cho vài tháng chi phí sống trước khi mua những thứ lớn.
Làm việc không khai thuế hoặc nhận tiền mặt không giấy tờ. Công việc trả tiền mặt không khai có thể làm bạn mất quyền lợi bảo hiểm, không có lịch sử thu nhập khi thuê nhà, vay vốn, và gây rắc rối khi gia hạn thẻ hoặc nhập tịch. Hãy làm việc có hợp đồng và khai thuế đầy đủ ngay từ năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đổi hết tiền sang ngoại tệ trước khi đi?
Mang một khoản đủ dùng cho vài tuần đầu và chuyển phần lớn qua ngân hàng theo đúng quy định ngoại hối thường an toàn hơn mang nhiều tiền mặt. Mang tiền mặt vượt ngưỡng phải khai báo ở cả hai đầu. Hỏi ngân hàng về hồ sơ chuyển tiền định cư trước khi đi.
Thẻ xanh Mỹ gửi về bao lâu sau khi nhập cảnh?
Thẻ được gửi qua bưu điện về địa chỉ đã khai, thường trong vài tuần tới vài tháng tuỳ khối lượng hồ sơ. Trong lúc chờ, con dấu trên visa định cư trong hộ chiếu là bằng chứng tư cách thường trú tạm thời. Kiểm tình trạng thẻ trên uscis.gov nếu quá lâu.
Chưa có số định danh thì có đi làm được không?
Thường nhà tuyển dụng cần số định danh để trả lương và khấu trừ thuế. Bạn có thể nhận việc rồi cung cấp số sau khi có, nhưng nên làm số càng sớm càng tốt. Ở Mỹ, người có thẻ xanh được phép làm việc ngay cả khi thẻ cứng chưa về, dựa trên con dấu trong hộ chiếu.
Có cần thuê dịch vụ để làm các thủ tục ban đầu không?
Phần lớn thủ tục ban đầu làm trực tiếp với cơ quan nhà nước và ngân hàng, miễn phí hoặc phí thấp. Tổ chức hỗ trợ người nhập cư do nhà nước tài trợ ở nhiều nơi giúp miễn phí. Cẩn trọng với người nhận làm thủ tục hộ có thu phí cao hoặc đòi giữ giấy tờ gốc.
Ở nhà người thân tạm thời thì khai địa chỉ thế nào?
Khai địa chỉ nơi bạn thực sự nhận thư, ghi kèm tên chủ hộ nếu cần. Khi chuyển sang nhà riêng, cập nhật địa chỉ với cơ quan di trú, ngân hàng, cơ quan thuế và trường học. Ở Mỹ, người không phải công dân phải báo đổi địa chỉ trong 10 ngày.
Có nên mua xe ngay tuần đầu?
Thường không nên. Chưa có bằng lái địa phương, chưa có lịch sử tín dụng và lịch sử bảo hiểm thì vay mua xe và mua bảo hiểm đều đắt. Thuê xe hoặc đi phương tiện công cộng vài tuần đầu, chờ có bằng lái và hiểu nhu cầu đi lại thật của gia đình rồi mới mua.