Phần lớn gia đình mới định cư ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand sớm muộn cũng cần ô tô, nhưng không nhất thiết phải mua ngay tháng đầu, và chiếc xe đầu tiên nên là xe cũ đáng tin, giá vừa phải, mua bằng tiền mặt hoặc khoản vay nhỏ. Người mới thường bị bất ngờ không phải bởi giá xe mà bởi phí bảo hiểm: chưa có lịch sử lái và lịch sử bảo hiểm ở nước sở tại, người mới thường bị tính phí cao hơn nhiều so với người đã ở lâu.
Một sai lầm phổ biến khác là vay mua xe mới ở đại lý với lãi suất cao vì chưa có điểm tín dụng, rồi gánh khoản trả góp lớn đúng lúc thu nhập còn chưa ổn định.
Bài này giúp bạn quyết định khi nào cần xe, chọn giữa xe cũ, xe mới và thuê dài hạn, kiểm một chiếc xe cũ, tính đủ chi phí nuôi xe và tránh các bẫy hay gặp. Phần đổi bằng lái có bài riêng cho từng nước trên site.
Có cần mua xe ngay không
Câu trả lời phụ thuộc nơi bạn sống hơn là thói quen. Ở trung tâm các thành phố lớn có giao thông công cộng tốt, nhiều gia đình sống được vài tháng, thậm chí lâu dài, chỉ với xe buýt, tàu điện, xe đạp và thỉnh thoảng thuê xe. Ở vùng ngoại ô và thị trấn nhỏ của Mỹ, Canada, Úc, không có xe gần như không đi làm, đi chợ, đưa con đi học được.
Có ba lý do để chờ vài tháng nếu sống được không xe. Một là bảo hiểm: nhiều hãng định phí dựa vào thời gian bạn có bằng lái nước sở tại, nên chờ có bằng và có thêm thời gian giúp phí giảm. Hai là tín dụng: vài tháng có thẻ tín dụng, trả đúng hạn giúp bạn có điểm tín dụng ban đầu, vay mua xe rẻ hơn. Ba là hiểu thị trường: bạn biết giá xe cũ thực tế, đi xem được nhiều xe, hỏi người quen kinh nghiệm.
Nếu bắt buộc cần xe sớm, có thể thuê xe theo tuần, theo tháng trong giai đoạn đầu, hoặc mua một chiếc xe cũ giá thấp bằng tiền mặt làm xe "chuyển tiếp", rồi đổi xe tốt hơn khi đã ổn định. Cách này thường rẻ hơn vay mua xe mới với lãi cao.
Xe cũ, xe mới hay thuê dài hạn
Mỗi lựa chọn hợp với một hoàn cảnh. Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người mới định cư quan tâm nhất:
| Tiêu chí | Xe cũ | Xe mới | Thuê dài hạn |
|---|---|---|---|
| Tiền bỏ ra ban đầu | Thấp đến vừa | Cao, hoặc vay lớn | Thấp, có tiền đặt trước |
| Mất giá | Đã mất giá phần lớn | Mất giá nhanh vài năm đầu | Không phải lo, nhưng không sở hữu |
| Rủi ro hỏng hóc | Cao hơn, cần kiểm kỹ | Thấp, có bảo hành | Thấp, có bảo hành |
| Cần tín dụng | Không nếu trả tiền mặt | Có, nếu vay | Có, thường xét khá kỹ |
| Ràng buộc | Không | Khoản vay nhiều năm | Giới hạn số dặm, cây số; phí trả xe sớm |
| Hợp với | Người mới, ngân sách hạn chế | Thu nhập ổn định, giữ xe lâu | Người cần xe mới, thu nhập đều, đi ít |
Với người vừa sang, xe cũ của các hãng nổi tiếng bền, vài năm tuổi, có lịch sử bảo dưỡng rõ thường là lựa chọn cân bằng nhất. Thuê dài hạn có vẻ rẻ mỗi tháng nhưng hợp đồng nhiều điều khoản, phí phạt khi vượt số cây số hay trả xe sớm; đọc kỹ trước khi ký.
Kiểm một chiếc xe cũ trước khi trả tiền
Mua xe cũ từ người bán tư nhân thường rẻ hơn đại lý nhưng rủi ro cao hơn. Làm đủ các bước sau:
- Tra lịch sử xe bằng số khung qua dịch vụ báo cáo lịch sử xe phổ biến ở nước sở tại: tai nạn, ngập nước, xe bị hãng bảo hiểm xác định hỏng toàn bộ, số chủ cũ, số đồng hồ qua các lần ghi.
- Kiểm xe còn nợ hay bị cầm cố không. Ở Úc có tra cứu PPSR; các nước khác có cơ chế tương đương. Mua xe còn nợ của người khác có thể bị thu hồi xe.
- Đối chiếu tên người bán với giấy đăng ký xe. Người bán không phải chủ xe, hẹn gặp ở bãi đỗ thay vì ở nhà, chỉ nhận tiền mặt là dấu hiệu cần dè chừng.
- Nhờ thợ độc lập kiểm tra trước khi mua. Chi phí nhỏ so với một hộp số hỏng.
- Lái thử ở nhiều điều kiện: đường phố, đường cao tốc, phanh gấp, đỗ dốc.
- Hỏi xe có cần giấy chứng nhận an toàn hay kiểm định khi sang tên không; một số bang, tỉnh yêu cầu người bán cung cấp, có nơi người mua tự lo.
- Làm thủ tục sang tên và đăng ký đúng hạn theo quy định địa phương; mua bảo hiểm trước khi lái xe về.
Đừng bỏ qua bước nhờ thợ kiểm chỉ vì người bán là người quen trong cộng đồng. Họ có thể không cố tình giấu, nhưng cũng không biết hết tình trạng xe.
Vay mua xe khi chưa có lịch sử tín dụng
Vì sao lãi suất cao với người mới. Bên cho vay không có dữ liệu để đánh giá bạn, nên định giá rủi ro cao. Đại lý thường có sẵn "gói cho người mới đến" nhưng lãi suất và phí có thể cao hơn nhiều so với người có tín dụng tốt.
Nhìn tổng số tiền phải trả, không chỉ tiền trả mỗi tháng. Ví dụ giả định: cùng một chiếc xe, khoản trả tháng thấp hơn nhờ kéo dài thời hạn vay có thể khiến tổng tiền lãi tăng đáng kể. Yêu cầu bảng tính tổng chi phí khoản vay trước khi ký.
So nhiều nguồn vay. Ngân hàng nơi bạn mở tài khoản, hợp tác xã tín dụng, chương trình cho người mới định cư của một số ngân hàng có thể cho lãi tốt hơn đại lý. Có phê duyệt trước của ngân hàng giúp bạn thương lượng ở đại lý với tư thế người trả tiền mặt.
Cẩn thận với sản phẩm bán kèm. Bảo hiểm khoản vay, bảo hành mở rộng, phủ sơn, khắc số khung thường được gộp vào khoản vay. Một số có ích, nhiều món không; bạn có quyền từ chối.
Không đứng tên vay hộ. Người quen nhờ đứng tên vay mua xe vì họ không đủ điều kiện là rủi ro lớn: khoản nợ thuộc về bạn, ảnh hưởng tín dụng của bạn nếu họ không trả.
Bảo hiểm và chi phí nuôi xe
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự là bắt buộc ở hầu hết các bang, tỉnh; mức tối thiểu và cách vận hành khác nhau. Có nơi bảo hiểm do công ty nhà nước cung cấp như một số tỉnh của Canada, có nơi do thị trường tư nhân. Với người mới, phí phụ thuộc nhiều vào thời gian có bằng lái nước sở tại, lịch sử bảo hiểm, nơi ở, loại xe và tuổi. Một số hãng bảo hiểm cân nhắc thư xác nhận không có yêu cầu bồi thường từ hãng bảo hiểm cũ ở Việt Nam, bản tiếng Anh; xin trước khi đi có thể giúp giảm phí, nhưng không phải hãng nào cũng chấp nhận.
Ngoài bảo hiểm, tính đủ chi phí nuôi xe trong ngân sách hằng tháng: nhiên liệu, đăng ký xe hằng năm, bảo dưỡng định kỳ, lốp, phí đỗ xe ở nơi làm hoặc chung cư, phí cầu đường, và một khoản dự phòng sửa chữa với xe cũ. Ở vùng lạnh của Canada và miền bắc nước Mỹ, cần thêm lốp mùa đông; ở tỉnh Quebec, lốp mùa đông là bắt buộc trong mùa lạnh theo quy định của tỉnh.
Một cách tự kiểm: cộng tất cả chi phí trên, chia theo tháng, rồi so với tiền trả góp. Nhiều gia đình thấy chi phí nuôi xe bằng hoặc hơn tiền trả góp, và điều đó thay đổi lựa chọn xe nào là hợp lý.
Hai gia đình giả định, hai cách mua xe
Gia đình H ở ngoại ô một thành phố miền trung nước Mỹ. Hai vợ chồng đi làm hai hướng, con học trường cách nhà vài cây số, xe buýt thưa. Họ không chờ được: tuần thứ hai mua một chiếc xe cũ khoảng mười năm tuổi bằng tiền mặt, nhờ thợ kiểm trước, chấp nhận phí bảo hiểm cao năm đầu. Sau một năm, khi đã có điểm tín dụng và lịch sử lái, họ vay ngân hàng mua chiếc thứ hai, xe cũ vài năm tuổi, lãi suất thấp hơn hẳn so với mức đại lý chào lúc mới sang.
Gia đình K ở gần trung tâm Toronto. Chồng đi tàu điện đi làm, vợ ở nhà với con nhỏ. Họ sống không xe sáu tháng, đi chợ lớn bằng dịch vụ giao hàng và thỉnh thoảng thuê xe theo giờ. Khi vợ đi làm ở khu công nghiệp ngoài thành phố, họ mới mua xe, lúc đó cả hai đã có bằng lái của tỉnh và phí bảo hiểm thấp hơn đáng kể so với báo giá tháng đầu.
Điểm rút ra. Không có thời điểm đúng cho mọi nhà. Câu hỏi nên đặt là: không có xe thì mỗi tháng tốn thêm bao nhiêu thời gian, tiền thuê xe, cơ hội việc làm; so với chi phí thật của việc có xe sớm, gồm cả bảo hiểm và lãi vay.
Bẫy hay gặp khi mua xe ở nước định cư
Những kịch bản dưới đây được cơ quan bảo vệ người tiêu dùng nhiều nơi cảnh báo:
- Người bán đóng vai cá nhân nhưng thực chất buôn xe không phép, bán xe có vấn đề lấy từ đấu giá.
- Đồng hồ cây số bị quay ngược; đối chiếu với báo cáo lịch sử xe và hồ sơ bảo dưỡng.
- Xe ngập nước được làm sạch, chuyển sang bang hoặc tỉnh khác đăng ký lại để xoá dấu vết; kiểm mùi ẩm, cát dưới thảm, gỉ ở chỗ lạ.
- Rao bán xe giá rẻ trên mạng, người bán ở xa, đòi đặt cọc hoặc chuyển tiền trước khi xem xe.
- Đại lý thay đổi điều khoản vay sau khi bạn đã nhận xe, gọi bạn quay lại ký hợp đồng mới với lãi cao hơn.
- Ký hợp đồng bằng tiếng Anh khi chưa hiểu hết; luôn xin bản sao mang về đọc hoặc nhờ người hiểu xem trước.
Mua xe ở đại lý có giấy phép thường được luật bảo vệ người tiêu dùng che chắn tốt hơn mua từ cá nhân, đổi lại giá cao hơn. Với người mới chưa rành, chênh lệch giá này đôi khi là khoản đáng trả.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có bằng lái nước sở tại có mua xe được không?
Nhìn chung mua và đăng ký xe không nhất thiết đòi bằng lái, nhưng bạn cần bằng hợp lệ để lái và hầu hết hãng bảo hiểm cần thông tin bằng lái của người lái chính. Bằng Việt Nam được dùng bao lâu, có được đổi hay phải thi lại tuỳ từng nước, bang, tỉnh; xem bài đổi bằng lái của nước bạn sống.
Có nên mua xe của người Việt quen bán lại không?
Có thể, nếu bạn vẫn làm đủ bước như với người lạ: tra lịch sử xe, kiểm xe còn nợ không, nhờ thợ độc lập kiểm, sang tên đúng thủ tục. Quen biết không thay được kiểm tra. Làm giấy tờ rõ ràng cũng giữ được quan hệ nếu sau này xe hỏng.
Xe điện có hợp với người mới định cư không?
Tuỳ nơi ở. Nếu bạn có chỗ sạc ở nhà, quãng đường đi làm vừa phải và sống ở vùng có hạ tầng sạc tốt, xe điện có thể tiết kiệm chi phí vận hành. Người thuê nhà chung cư không có chỗ sạc, sống vùng lạnh hoặc đi đường dài thường xuyên nên cân nhắc kỹ. Các chương trình ưu đãi xe điện thay đổi thường xuyên.
Phí bảo hiểm ô tô của người mới cao bao lâu thì giảm?
Thường giảm dần khi bạn có thêm thời gian giữ bằng lái nước sở tại và lịch sử bảo hiểm không có tai nạn, yêu cầu bồi thường. Mức giảm và tốc độ khác nhau theo hãng và nơi ở. Nên so giá vài hãng mỗi năm khi gia hạn thay vì tự động gia hạn.
Có nên mang ô tô từ Việt Nam sang không?
Gần như không bao giờ đáng. Xe phải đạt chuẩn an toàn, khí thải của nước đến, thủ tục nhập khẩu phức tạp, chi phí vận chuyển cao, và xe tay lái bên trái mang sang nước lái bên trái như Úc, New Zealand, Anh còn gặp thêm vấn đề. Bán xe ở Việt Nam và mua lại ở nước đến đơn giản hơn nhiều.
Lỡ mua phải xe có vấn đề thì làm gì?
Nếu mua từ đại lý, kiểm quyền của bạn theo luật bảo vệ người tiêu dùng nơi ở, nhiều nơi có quy định về bảo hành tối thiểu hoặc trả xe. Nếu mua từ cá nhân và có bằng chứng người bán cố tình giấu lỗi, có thể kiện ở toà án dân sự nhỏ. Giữ mọi giấy tờ mua bán và tin nhắn.