Làm tình nguyện viên là cách rẻ và nhanh nhất để người mới định cư có ba thứ mà hồ sơ xin việc hay thiếu: kinh nghiệm ở nước sở tại, một người xác nhận nói được bằng tiếng địa phương, và vài mối quen ngoài cộng đồng người Việt. Ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand và Anh, nhà tuyển dụng nhìn chung coi việc tình nguyện có trách nhiệm rõ ràng là kinh nghiệm thật, không phải phần trang trí cuối hồ sơ.
Nhưng tình nguyện chỉ có ích khi được chọn đúng: đúng mục tiêu, đủ đều đặn, có người giám sát biết rõ việc bạn làm. Vài buổi phát đồ ăn rồi bỏ thì không ai nhớ tới bạn; ba đến sáu tháng mỗi tuần một buổi ở cùng một tổ chức thì thường đủ để xin một thư xác nhận.
Bài này giúp chọn loại việc theo mục tiêu, chỉ chỗ tìm, đi qua các bước từ đăng ký tới khi có người xác nhận, và vạch ranh giới giữa tình nguyện thật với làm không công cho người khác hưởng lợi. Nguyên lý dùng chung nhiều nước; chi tiết từng nước nằm ở các bài đời sống theo quốc gia.
Tình nguyện mang lại gì cho người mới sang
Kinh nghiệm địa phương. Câu hỏi "bạn đã làm việc ở đây chưa" là rào cản đầu tiên của người mới. Một vị trí tình nguyện có tên gọi, mô tả việc và thời gian cụ thể trả lời được câu đó, nhất là khi việc gần với nghề bạn muốn làm.
Người xác nhận. Nhà tuyển dụng ở các nước nói tiếng Anh thường gọi cho người xác nhận trước khi nhận người. Giám đốc cũ ở Việt Nam khó nghe máy bằng tiếng Anh; điều phối viên tình nguyện ở nước sở tại thì làm được, và họ quen việc này.
Tiếng nói được, không chỉ tiếng thi. Trả lời điện thoại ở quầy tiếp đón, hướng dẫn khách ở thư viện, nói chuyện với người cao tuổi trong viện dưỡng lão là bài luyện nghe nói không lớp học nào thay được, vì người đối diện nói giọng địa phương và không nói chậm cho bạn.
Hiểu cách nơi làm việc vận hành. Cách viết email, cách xin nghỉ, cách góp ý với người phụ trách, chuyện đúng giờ, chuyện an toàn lao động: những điều này học qua làm thật nhanh hơn đọc.
Thoát khỏi vòng chỉ quen người Việt. Cộng đồng người Việt là chỗ dựa tốt những tháng đầu, nhưng việc làm đúng nghề thường đến từ người ngoài cộng đồng. Tình nguyện là một trong ít cách quen người bản xứ mà không cần đã có việc.
Sức khoẻ tinh thần. Người mới sang, nhất là người đang chờ giấy phép hành nghề hay chưa có việc, dễ rơi vào cảm giác vô dụng. Có lịch cố định, có người chờ mình tới, có việc thấy được kết quả giúp giữ nhịp sống trong giai đoạn khó.
Chọn việc tình nguyện theo mục tiêu
Đừng nhận việc đầu tiên được mời. Hỏi mình cần gì nhất trong sáu tháng tới, rồi chọn theo bảng dưới:
| Mục tiêu chính | Loại việc nên tìm | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kinh nghiệm đúng nghề | Việc chuyên môn trong tổ chức phi lợi nhuận | Kế toán làm sổ sách cho hội đoàn; kỹ sư phần mềm làm trang cho tổ chức từ thiện; người làm truyền thông viết bản tin | Có mô tả việc bằng văn bản, có người giám sát cùng ngành càng tốt |
| Luyện nói và nghe | Việc tiếp xúc người dân nhiều | Quầy tiếp đón thư viện, ngân hàng thực phẩm, viện dưỡng lão, sự kiện thành phố | Chọn ca đông người, tránh việc chỉ ngồi một mình |
| Vào ngành có quản lý | Việc hỗ trợ trong môi trường của ngành | Bệnh viện, trường học, trung tâm chăm sóc người khuyết tật | Thường phải kiểm tra lý lịch và có khoá huấn luyện bắt buộc trước |
| Mạng lưới nghề nghiệp | Việc trong hội nghề nghiệp, ban tổ chức sự kiện ngành | Ban tổ chức hội thảo, câu lạc bộ ngành, hội cựu sinh viên | Gặp đúng người trong ngành, hợp với người đã khá tiếng |
| Gắn với nơi ở và con cái | Việc ở trường của con, câu lạc bộ thể thao, hội khu phố | Phụ giúp thư viện trường, đi theo lớp dã ngoại, trông quầy hội chợ trường | Quen phụ huynh khác, hiểu trường học nước sở tại |
Người có nghề nên ưu tiên dòng đầu dù khó tìm hơn. Một năm làm sổ sách cho một hội đoàn có ban điều hành, có báo cáo tài chính được duyệt, có giá trị với nhà tuyển dụng ngành kế toán hơn nhiều năm phát đồ ăn.
Có thể kết hợp hai việc, ví dụ một buổi ở thư viện để luyện tiếng và một buổi làm việc chuyên môn từ xa. Hơn thế thì thường không giữ đều được khi đã có việc tạm.
Tìm chỗ tình nguyện ở đâu
Các nguồn dưới đây có ở hầu hết thành phố lớn của các nước định cư phổ biến. Tên gọi cụ thể khác nhau, nên tìm bằng từ khoá "volunteer" kèm tên thành phố:
- Trung tâm tình nguyện của thành phố hoặc khu vực: nhiều nơi có tổ chức chuyên ghép người tình nguyện với các hội đoàn, kèm buổi định hướng miễn phí.
- Trang tuyển tình nguyện viên trực tuyến cấp quốc gia hoặc vùng: lọc theo kỹ năng, khu vực, số giờ mỗi tuần.
- Tổ chức hỗ trợ người mới định cư: thường có chương trình tình nguyện dành riêng cho người mới, có người hướng dẫn và thư xác nhận khi xong.
- Thư viện công, bệnh viện, trường học, viện dưỡng lão: hầu hết có trang tuyển tình nguyện riêng với quy trình rõ ràng.
- Hội nghề nghiệp của ngành: hội kế toán, hội kỹ sư, hội điều dưỡng thường cần người cho ban tổ chức sự kiện, chương trình cố vấn, bản tin.
- Ngân hàng thực phẩm, tổ chức từ thiện lớn: dễ vào, ca linh hoạt, hợp để bắt đầu khi tiếng còn yếu.
- Chùa, nhà thờ, hội đoàn người Việt: tốt để giữ gắn kết, nhưng nếu mục tiêu là kinh nghiệm địa phương và luyện tiếng thì nên có thêm một chỗ ngoài cộng đồng.
Tránh các lời mời "tình nguyện" qua nhóm chat với điều kiện nộp phí đăng ký, mua đồng phục, hay hứa "làm xong sẽ được nhận vào làm chính thức". Tổ chức tình nguyện đàng hoàng không thu tiền của người tình nguyện để được làm việc.
Từ đăng ký tới khi có người xác nhận
Một lộ trình thực tế cho người muốn tình nguyện có ích cho hồ sơ xin việc, theo ví dụ giả định một người làm mỗi tuần một buổi khoảng ba đến bốn giờ:
- Viết ra mục tiêu bằng một câu, ví dụ "có một người xác nhận trong ngành tài chính trước tháng thứ sáu". Câu này giúp từ chối những việc không phục vụ mục tiêu.
- Nộp đơn như nộp đơn xin việc: hồ sơ ngắn kiểu nước sở tại, vài dòng nói vì sao muốn làm và có thể cam kết bao nhiêu giờ mỗi tuần, trong bao lâu.
- Đi buổi gặp hoặc phỏng vấn ngắn. Nhiều nơi phỏng vấn tình nguyện viên khá nghiêm, nhất là việc tiếp xúc trẻ em, người già, người bệnh; đây cũng là dịp luyện phỏng vấn.
- Làm thủ tục kiểm tra lý lịch nếu được yêu cầu: kiểm tra lý lịch tư pháp ở nước sở tại, giấy phép làm việc với trẻ em ở một số bang của Úc, kiểm tra cho người làm việc với nhóm dễ tổn thương ở Canada, kiểm tra DBS ở Anh. Tổ chức sẽ hướng dẫn mẫu đơn và cho biết ai trả phí; nhiều nơi hỗ trợ phí cho tình nguyện viên.
- Học khoá huấn luyện bắt buộc: an toàn, bảo mật thông tin, quy tắc ứng xử. Giữ giấy chứng nhận hoàn thành, sau này ghi được vào hồ sơ.
- Làm đều, đúng giờ, báo trước khi nghỉ. Độ tin cậy là điều người xác nhận được hỏi nhiều nhất.
- Sau khoảng ba tháng, xin nhận thêm một việc có trách nhiệm hơn: phụ trách một ca, hướng dẫn tình nguyện viên mới, làm một phần việc chuyên môn. Người xác nhận chỉ nói được những gì họ đã thấy bạn làm.
- Khi bắt đầu đi xin việc, hỏi người giám sát có đồng ý làm người xác nhận không, và gửi họ bản mô tả ngắn những việc bạn đã làm để họ nhớ đúng.
Lý lịch tư pháp từ Việt Nam đôi khi cũng được hỏi với người mới sang chưa đủ thời gian sống ở nước sở tại, nhất là việc liên quan trẻ em. Nếu đã mang theo phiếu lý lịch tư pháp làm cho hồ sơ di trú, hỏi tổ chức có chấp nhận bản đó không trước khi xin bản mới.
Ranh giới giữa tình nguyện và làm không công
Tình nguyện đúng nghĩa là làm cho tổ chức phi lợi nhuận, cơ quan công, hay hoạt động cộng đồng, không có lương và không có lời hứa ngầm về lương. Ở nhiều nước định cư, luật lao động phân biệt khá rõ: doanh nghiệp vì lợi nhuận nhìn chung không được dùng "tình nguyện viên" để làm việc mà lẽ ra phải trả lương. Cơ quan lao động ở Mỹ, Úc, Anh, Canada đều có hướng dẫn về thực tập không lương và tình nguyện; chi tiết khác nhau giữa bang, tỉnh, nên đọc trên trang của cơ quan lao động nơi bạn ở.
Ca hay gặp trong cộng đồng người Việt là "làm thử không lương" ở tiệm nail, nhà hàng, tiệm sửa xe của người quen, kéo dài vài tuần với lý do học việc. Một buổi làm thử ngắn để chủ xem tay nghề là chuyện khác; làm nhiều ngày, phục vụ khách thật, tạo ra doanh thu cho chủ mà không lương thì không phải tình nguyện. Nó cũng không cho bạn người xác nhận hay kinh nghiệm ghi được vào hồ sơ, và nếu bị thương thì không có bảo hiểm tai nạn lao động che chắn.
Người đang ở nước sở tại bằng thị thực tạm thời, như du học sinh, khách thăm thân, người chờ hồ sơ, cần cẩn thận hơn. Ranh giới giữa tình nguyện được phép và làm việc không được phép phụ thuộc điều kiện thị thực của từng nước. Với người đã có thường trú thì không có vấn đề này, nhưng nếu trong nhà có người còn thị thực tạm, hãy kiểm điều kiện trên trang cơ quan di trú trước khi nhận việc.
Ghi việc tình nguyện vào hồ sơ xin việc
Việc tình nguyện có trách nhiệm rõ ràng nên được ghi trong mục kinh nghiệm, không dồn xuống cuối hồ sơ. Ghi như một vị trí công việc: tên vai trò, tên tổ chức, thành phố, thời gian, và hai đến ba dòng mô tả việc bằng động từ, kèm kết quả nếu có. Thêm chữ "tình nguyện" trong ngoặc sau tên vai trò để trung thực mà không làm nhỏ đi giá trị.
Ví dụ giả định: "Phụ trách sổ sách (tình nguyện), một hội đoàn phi lợi nhuận ở thành phố X, tháng 3 đến tháng 11: ghi chép thu chi hằng tháng trên phần mềm kế toán phổ biến, lập báo cáo tài chính quý trình ban điều hành, đối chiếu sao kê ngân hàng". Ba dòng này cho nhà tuyển dụng biết bạn dùng được phần mềm địa phương, quen làm báo cáo cho người khác duyệt, và có người xác nhận cùng ngành.
Thư xác nhận tình nguyện nên có tên tổ chức, vai trò, thời gian, số giờ ước tính, mô tả ngắn công việc và chữ ký của người giám sát. Một số nơi tự có mẫu; nơi khác thì bạn có thể soạn bản nháp đúng sự thật để họ sửa và ký. Lưu bản điện tử, vì tổ chức nhỏ hay đổi người phụ trách và bạn có thể cần lại sau vài năm.
Khi phỏng vấn, việc tình nguyện là kho chuyện tốt cho câu hỏi hành vi kiểu "kể một lần bạn xử lý tình huống khó với khách". Chuẩn bị sẵn hai đến ba câu chuyện có thật từ chỗ tình nguyện, nói theo trình tự bối cảnh, việc bạn làm và kết quả.
Bốn tình huống giả định
Kỹ sư xây dựng chờ thẩm định văn bằng. Anh D sang Canada, hồ sơ công nhận nghề kỹ sư còn dài. Thay vì chỉ làm kho, anh nhận tình nguyện cho một tổ chức xây nhà cho gia đình thu nhập thấp, sau vài tháng được giao phụ giám sát vật tư cho một công trình. Người điều phối dự án trở thành người xác nhận đầu tiên của anh khi nộp vào vị trí kỹ thuật viên dự toán.
Mẹ có con nhỏ, tiếng còn yếu. Chị E ở Úc, ban ngày đưa đón con nên khó đi làm. Chị phụ thư viện trường của con hai buổi sáng mỗi tuần, quen được giáo viên và phụ huynh, tiếng nghe nói khá lên rõ sau một học kỳ. Khi con lớn hơn, thư xác nhận của thư viện trường giúp chị xin được việc trợ giảng.
Cha mẹ lớn tuổi theo con sang. Ông bà F ở Mỹ, không có nhu cầu đi làm nhưng ở nhà nhiều thấy buồn. Ông phụ bếp ở bếp ăn từ thiện của nhà thờ gần nhà, bà dạy gấp giấy và nấu món Việt cho câu lạc bộ người cao tuổi. Mục tiêu ở đây không phải hồ sơ mà là có bạn và có lịch mỗi tuần.
Người làm thử không lương quá lâu. Chị G được người quen mời "học việc" ở tiệm, làm khách thật suốt ba tuần không lương. Điểm lẽ ra phải dừng: khi việc làm thử vượt quá một buổi và chủ tiệm bắt đầu thu tiền khách từ công việc của chị. Đó là việc làm cần được trả lương theo luật lao động nơi đó, không phải tình nguyện.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên xin thư xác nhận tình nguyện?
Không có mốc chung, nhưng người giám sát thường chỉ đủ tự tin viết hay nói về bạn sau khoảng ba tháng làm đều mỗi tuần. Làm ngắn hơn vẫn ghi được vào hồ sơ, chỉ là lời xác nhận sẽ mỏng. Tốt nhất là hỏi trước khi nhận việc rằng tổ chức có cấp thư xác nhận không và cần tối thiểu bao nhiêu giờ.
Thường trú nhân có cần giấy phép gì để làm tình nguyện không?
Thường trú nhân được làm việc và tình nguyện như người dân, không cần giấy phép riêng. Điều có thể được yêu cầu là kiểm tra lý lịch tư pháp hoặc giấy phép làm việc với trẻ em khi việc tiếp xúc nhóm dễ tổn thương. Người còn thị thực tạm thì phải đọc kỹ điều kiện thị thực của mình trước.
Tình nguyện có giúp hồ sơ nhập tịch không?
Ở các nước định cư phổ biến, việc tình nguyện không phải điều kiện nhập tịch và không thay được số ngày cư trú, bài thi hay yêu cầu ngôn ngữ. Nó giúp gián tiếp: tiếng tốt hơn, hiểu xã hội hơn, ôn thi quốc tịch dễ hơn. Điều kiện nhập tịch cụ thể cần kiểm trên trang cơ quan di trú từng nước.
Có nên ghi việc tình nguyện ở chùa, hội đoàn người Việt vào hồ sơ không?
Nên ghi nếu bạn có vai trò rõ ràng, như thủ quỹ, tổ chức sự kiện, dạy tiếng Việt cho trẻ em. Mô tả bằng việc cụ thể và kết quả, không cần nhấn vào yếu tố tôn giáo hay cộng đồng. Người xác nhận cần nói được tiếng Anh nếu nhà tuyển dụng gọi điện.
Tình nguyện viên có được bảo hiểm khi bị thương không?
Tuỳ tổ chức và từng nước. Nhiều tổ chức có bảo hiểm cho tình nguyện viên trong giờ làm, nhưng không phải nơi nào cũng có và mức bảo vệ thường khác với bảo hiểm tai nạn lao động của người làm công. Hỏi thẳng tổ chức trước khi nhận việc có rủi ro như bếp, kho, công trình.
Làm tình nguyện có ảnh hưởng tới trợ cấp đang nhận không?
Thường là không, vì tình nguyện không có thu nhập. Ở một số nước, hoạt động tình nguyện còn được tính vào nghĩa vụ tìm việc của một số khoản trợ cấp thất nghiệp, nhưng phải được cơ quan phụ trách chấp thuận trước. Kiểm điều kiện với cơ quan trả trợ cấp cho bạn trước khi tự giảm thời gian tìm việc.