Định cư là phép thử lớn cho hôn nhân: vai trò trong nhà đảo lộn, áp lực tiền bạc tăng, mạng lưới họ hàng bạn bè mất đi, và một người thường phụ thuộc người kia về giấy tờ, ngôn ngữ, thu nhập. Phần lớn căng thẳng có thể đi qua nếu hai người gọi đúng tên nó và có thoả thuận rõ ràng. Một phần nhỏ biến thành kiểm soát, đe doạ hoặc bạo lực, và đó là lúc cần biết luật ở nước định cư bảo vệ người yếu thế ra sao.
Điểm cốt lõi người được bảo lãnh cần biết: ở Mỹ, Canada, Úc, tình trạng cư trú của nạn nhân bạo lực gia đình không phụ thuộc hoàn toàn vào việc ở lại với người bạo hành. Mỹ có cơ chế tự nộp đơn theo đạo luật VAWA; Canada đã bỏ điều kiện chung sống hai năm với thường trú nhân diện vợ chồng từ năm 2017; Úc có quy định về bạo lực gia đình trong diện visa bạn đời.
Bài này đi qua các nguồn căng thẳng thường gặp, trách nhiệm pháp lý của người bảo lãnh, và các lối thoát an toàn khi hôn nhân trở thành nguy hiểm. Bài không thay cho tư vấn pháp lý trong từng vụ cụ thể.
Đảo vai: nguồn căng thẳng ít được gọi tên
Người từng là trụ cột trở thành người phụ thuộc. Ở Việt Nam, người chồng có thể là giám đốc, có vị thế, quyết định mọi việc lớn. Sang nước mới, tiếng yếu hơn vợ, làm việc tạm, thu nhập thấp hơn. Cảm giác mất vị thế này hiếm khi được nói ra, nhưng hay biểu hiện thành cáu gắt, rượu bia, kiểm soát.
Người vợ đi làm sớm hơn và hội nhập nhanh hơn. Ở nhiều gia đình, phụ nữ tìm được việc chăm sóc, bán lẻ, nail sớm hơn, quen bạn đồng nghiệp, học tiếng nhanh hơn. Sự độc lập mới này có thể bị chồng hoặc gia đình chồng xem là thách thức.
Con cái làm phiên dịch cho cha mẹ. Khi con là người duy nhất nói tiếng tốt, quyền lực trong nhà xê dịch theo cách khiến cha mẹ khó chịu và con quá tải.
Mất mạng lưới hoà giải. Ở Việt Nam, mâu thuẫn vợ chồng có ông bà, anh chị em, bạn bè can thiệp. Sang nước mới, hai người đối diện nhau trong căn hộ nhỏ, không có người thứ ba.
Cách gọi tên giúp hạ nhiệt. Nhiều cặp vợ chồng thấy nhẹ đi khi hiểu đây là hiện tượng chung của gia đình nhập cư, không phải lỗi riêng của người kia. Nói thẳng "anh đang thấy mất vị thế", "em đang thấy bị kiểm soát" là bước đầu tiên.
Tiền bạc: gửi về Việt Nam, tài khoản chung và ai quyết
Tiền là chủ đề cãi nhau hàng đầu của các gia đình mới định cư. Ba điểm nóng hay gặp: tiền gửi về giúp cha mẹ, anh chị em ở Việt Nam; tài sản để lại ở Việt Nam đứng tên ai và ai quản lý; và việc một người giữ toàn bộ thu nhập, người kia phải xin từng khoản.
Tiền gửi về là chuyện tình nghĩa, nhưng khi thu nhập ở nước mới còn chưa đủ trả tiền nhà, mỗi lần gửi là một lần căng thẳng. Nhiều cặp vợ chồng giải quyết bằng một khoản cố định hằng tháng đã thoả thuận, chia đều hoặc theo tỉ lệ cho hai bên nội ngoại, có ngoại lệ cho việc khẩn cấp như ốm đau. Con số cụ thể ít quan trọng hơn việc hai người cùng biết và cùng đồng ý.
Về tài khoản, mô hình nhiều gia đình dùng là ba tài khoản: một chung cho chi tiêu nhà, mỗi người một tài khoản riêng cho chi tiêu cá nhân. Một người bị cấm có tài khoản riêng, không biết mật khẩu ngân hàng, không được xem sao kê, đó không còn là phân công mà là dấu hiệu kiểm soát tài chính, một dạng bạo lực gia đình được nhiều nước công nhận.
Tài sản ở Việt Nam đứng tên ai cũng ảnh hưởng tới việc phân chia khi ly hôn và khai báo thuế ở nước định cư. Phần thuế và tài sản đã có bài riêng ở mục chi phí tài chính trên site.
Người bảo lãnh và người được bảo lãnh: trách nhiệm không mất khi ly hôn
Khi một người bảo lãnh vợ hoặc chồng sang, người đó thường ký cam kết hỗ trợ tài chính với nhà nước. Cam kết này tồn tại độc lập với hôn nhân:
| Nước | Cam kết của người bảo lãnh | Điều hay bị hiểu sai |
|---|---|---|
| Mỹ | Bản cam kết bảo trợ tài chính I-864 với chính phủ liên bang | Ly hôn không chấm dứt cam kết; nghĩa vụ kéo dài tới khi người được bảo lãnh nhập tịch, có đủ thời gian làm việc theo luật, qua đời, hoặc mất tư cách thường trú và rời Mỹ |
| Canada | Cam kết hỗ trợ người phối ngẫu trong ba năm kể từ khi họ thành thường trú nhân | Ly hôn hay ly thân không chấm dứt cam kết; nếu người kia nhận trợ cấp xã hội, người bảo lãnh có thể bị đòi hoàn trả |
| Úc | Tuỳ diện visa bạn đời có hoặc không có bảo đảm tài chính riêng | Quan hệ đổ vỡ trước khi có visa thường trú ảnh hưởng tới hồ sơ, trừ một số ngoại lệ như bạo lực gia đình |
Với người được bảo lãnh, điều này có nghĩa là cam kết tài chính không phải công cụ để người bảo lãnh đe doạ. Câu "anh rút bảo lãnh là em bị trục xuất" thường không đúng với người đã có thẻ thường trú; tình trạng cư trú của bạn đã được cấp, và việc huỷ thẻ có quy trình pháp lý riêng. Với người đang trong giai đoạn thẻ có điều kiện hoặc visa tạm thời, tình hình phức tạp hơn và cần tư vấn ngay.
Khi có bạo lực gia đình: luật ở nước định cư bảo vệ thế nào
Bạo lực gia đình không chỉ là đánh. Luật ở nhiều nước định cư còn tính kiểm soát tài chính, cô lập khỏi bạn bè, giữ giấy tờ tuỳ thân, đe doạ về tình trạng cư trú, theo dõi điện thoại, ép quan hệ tình dục. Đe doạ "tố cáo để em bị trục xuất" là một dạng kiểm soát được nhận diện rõ.
Mỹ: tự nộp đơn theo VAWA và miễn trừ cho thẻ có điều kiện. Vợ chồng hoặc con bị bạo hành bởi công dân hay thường trú nhân Mỹ có thể tự nộp đơn xin thường trú mà không cần người bạo hành đứng đơn. Người đang giữ thẻ xanh có điều kiện hai năm do kết hôn có thể xin bỏ điều kiện mà không cần nộp chung với người bạo hành, bằng đơn I-751 kèm yêu cầu miễn trừ.
Canada: không còn điều kiện chung sống. Từ năm 2017, thường trú nhân diện vợ chồng ở Canada không còn phải chung sống hai năm với người bảo lãnh để giữ tình trạng. Rời khỏi người bạo hành không làm mất thẻ thường trú đã có.
Úc: quy định bạo lực gia đình trong diện visa bạn đời. Người đang trong quá trình xin visa bạn đời mà quan hệ đổ vỡ do bạo lực gia đình có thể vẫn được xét cấp thường trú, nếu chứng minh được bạo lực theo quy định. Chi tiết và giấy tờ kiểm trên immi.homeaffairs.gov.au.
Lệnh bảo vệ của toà. Ở các nước này, nạn nhân có thể xin lệnh bảo vệ hoặc lệnh cấm tiếp xúc. Cảnh sát và toà án không hỏi tình trạng cư trú để quyết định có bảo vệ bạn hay không.
Các bước an toàn nếu bạn đang ở trong mối quan hệ nguy hiểm
Nếu đang trong tình huống khẩn cấp, gọi số khẩn cấp của nước bạn đang ở. Ngoài lúc khẩn cấp, những việc sau giúp bạn chuẩn bị:
- Tìm đường dây nóng hỗ trợ bạo lực gia đình của nước hoặc bang, tỉnh nơi bạn sống; nhiều đường dây có thông dịch tiếng Việt miễn phí.
- Cất bản sao giấy tờ quan trọng (hộ chiếu, thẻ cư trú, khai sinh của con, giấy kết hôn) ở nơi an toàn ngoài nhà hoặc trong hộp thư điện tử riêng mà người kia không biết mật khẩu.
- Mở tài khoản ngân hàng riêng nếu có thể, dù số tiền nhỏ.
- Ghi lại sự việc: ngày giờ, ảnh vết thương, tin nhắn đe doạ, biên bản khám bệnh, biên bản cảnh sát.
- Liên hệ nhà tạm lánh, tổ chức hỗ trợ phụ nữ hoặc tổ chức hỗ trợ người nhập cư; họ quen làm việc với người chưa thạo tiếng và lo về giấy tờ.
- Gặp luật sư di trú trước khi đưa ra quyết định ảnh hưởng tới hồ sơ; nhiều nơi có trợ giúp pháp lý miễn phí cho nạn nhân bạo lực gia đình.
Áp lực "đóng cửa bảo nhau" và sợ mang tiếng trong cộng đồng là lý do nhiều phụ nữ Việt ở nước ngoài chịu đựng lâu. Các tổ chức hỗ trợ giữ bí mật thông tin; tìm đến họ không đồng nghĩa với ly hôn hay báo cảnh sát ngay.
Con cái giữa cha mẹ đang căng thẳng
Trẻ trong gia đình mới định cư chịu hai áp lực cùng lúc: thích nghi trường mới, tiếng mới, và nhìn cha mẹ căng thẳng ở nhà. Nhiều trẻ, nhất là con lớn, trở thành người hoà giải, người dịch giấy tờ ly hôn, người an ủi mẹ hoặc bố. Gánh này quá nặng với một đứa trẻ, và thường lộ ra ở trường qua kết quả học sụt, thu mình, hoặc nóng nảy.
Một vài nguyên tắc giúp giảm thiệt hại: không cãi nhau trước mặt con về chuyện tiền và giấy tờ; không dùng con làm phiên dịch trong việc liên quan tới mâu thuẫn vợ chồng, kể cả khi gặp luật sư hay tư vấn viên, vì các dịch vụ này có thông dịch viên; không nói xấu người kia với con; và nói với con, bằng lời phù hợp tuổi, rằng chuyện của bố mẹ không phải lỗi của con.
Ở các nước định cư, bạo lực giữa người lớn mà trẻ chứng kiến thường được xem là ảnh hưởng tới an toàn của trẻ, và có thể khiến cơ quan bảo vệ trẻ em vào cuộc. Điều này thêm một lý do để tìm hỗ trợ sớm, trước khi căng thẳng leo thang. Trường học thường có nhân viên tư vấn học đường, có thể là người lớn đáng tin để con nói chuyện trong giai đoạn này.
Giữ hôn nhân qua giai đoạn đầu: những việc nhỏ có tác dụng
Không phải căng thẳng nào cũng là bạo lực. Với phần lớn các cặp vợ chồng, giai đoạn hai đến ba năm đầu căng thẳng rồi ổn định dần khi cả hai có việc, có bạn, có nhịp sống. Một vài việc giúp đi qua giai đoạn này: dành một buổi mỗi tuần không bàn chuyện tiền và giấy tờ; chia việc nhà theo thời gian làm việc thực tế chứ không theo nếp cũ; mỗi người giữ một hoạt động riêng, một nhóm bạn riêng.
Tư vấn hôn nhân, thứ nhiều người Việt ngại, ở các nước định cư là dịch vụ bình thường. Một số trung tâm cộng đồng, tổ chức hỗ trợ người nhập cư có tư vấn viên nói tiếng Việt hoặc dùng thông dịch, chi phí thấp hoặc miễn phí. Đi sớm, khi còn muốn giữ, hiệu quả hơn đi khi đã quyết định chia tay.
Nếu cuối cùng hai người chia tay, ly hôn ở nước định cư có quy trình riêng về tài sản, cấp dưỡng, quyền nuôi con, và cần luật sư gia đình ở nước đó. Bản án ly hôn ở nước ngoài, muốn dùng ở Việt Nam cho việc như chia tài sản ở Việt Nam hay kết hôn lại, thường phải làm thủ tục công nhận; kiểm với luật sư ở cả hai nơi.
Câu hỏi thường gặp
Người bảo lãnh có thể rút bảo lãnh để vợ bị trục xuất không?
Với người đã có thẻ thường trú, không có chuyện "rút bảo lãnh" đơn giản như vậy. Thẻ đã cấp chỉ bị thu hồi theo quy trình pháp lý, thường liên quan gian lận hoặc vi phạm nghiêm trọng. Với người đang chờ cấp hoặc giữ thẻ có điều kiện, tình huống phức tạp hơn, nên gặp luật sư di trú sớm.
Ly hôn khi đang có thẻ xanh có điều kiện ở Mỹ thì sao?
Bạn vẫn có thể xin bỏ điều kiện bằng đơn I-751 với yêu cầu miễn nộp chung, chứng minh cuộc hôn nhân được kết thật lòng dù đã kết thúc, hoặc chứng minh bị bạo hành. Hồ sơ cần bằng chứng hôn nhân thật như con chung, tài sản chung, giấy tờ sống chung. Nên làm cùng luật sư di trú.
Báo cảnh sát về bạo lực gia đình có ảnh hưởng tới thẻ của mình không?
Là nạn nhân và báo cảnh sát không phải căn cứ để mất tình trạng cư trú. Ở Mỹ còn có thị thực U cho nạn nhân một số tội phạm hợp tác với điều tra. Người cần thận trọng là người bị cáo buộc bạo lực, vì kết án có thể ảnh hưởng tới tình trạng cư trú và nhập tịch.
Kiểm soát tiền bạc có bị coi là bạo lực gia đình không?
Ở nhiều nước định cư, có. Ngăn người kia có tiền riêng, giữ toàn bộ thu nhập, bắt xin từng khoản, cấm đi làm, dùng tiền để đe doạ đều được xem là kiểm soát cưỡng ép hoặc bạo lực kinh tế. Mức độ xử lý tuỳ luật từng nơi, nhưng các tổ chức hỗ trợ đều nhận những trường hợp này.
Có tư vấn hôn nhân bằng tiếng Việt ở nước ngoài không?
Có ở những nơi có cộng đồng người Việt lớn, qua trung tâm cộng đồng, tổ chức hỗ trợ người nhập cư hoặc tư vấn viên tư nhân nói tiếng Việt. Ở nơi khác, nhiều dịch vụ dùng thông dịch viên chuyên nghiệp. Bác sĩ gia đình cũng có thể giới thiệu dịch vụ sức khoẻ tinh thần phù hợp.
Ly hôn ở nước ngoài có cần làm lại ở Việt Nam không?
Bản án hoặc quyết định ly hôn của toà nước ngoài thường phải làm thủ tục công nhận và ghi chú vào sổ hộ tịch ở Việt Nam nếu bạn muốn dùng nó ở Việt Nam, ví dụ để kết hôn lại hay giải quyết tài sản tại Việt Nam. Thủ tục và hồ sơ cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan hộ tịch có thẩm quyền.