Học lại một nghề ngắn ở hệ cao đẳng, nghề hoặc học nghề có lương thường là con đường nhanh nhất để người mới định cư có việc ổn định, khi bằng cấp Việt Nam khó công nhận hoặc nghề cũ không có thị trường. Mỹ có community college, Canada có các college và chương trình học nghề, Úc có hệ TAFE và đào tạo nghề, New Zealand có các viện kỹ thuật, Anh có hệ further education. Khoá học kéo dài từ vài tháng đến khoảng hai năm.
Lợi thế lớn của thường trú nhân là đóng học phí như người trong nước ở nhiều hệ thống, thấp hơn nhiều so với du học sinh, và được xét một số khoản vay hoặc hỗ trợ học tập. Nhưng điều kiện cụ thể khác nhau, có nơi phải cư trú đủ một thời gian mới hưởng mức phí địa phương.
Bài này giúp người lớn tuổi đi học lại quyết định khi nào nên học, chọn ngành theo dữ liệu thị trường, hiểu tiền học và tránh các khoá học tốn tiền nhưng không dẫn tới việc làm.
Khi nào nên học lại, khi nào nên công nhận bằng
Hai con đường này thường bị đặt nhầm thành lựa chọn loại trừ. Thực ra câu hỏi là: đường nào đưa bạn tới công việc ổn định nhanh hơn, với chi phí bạn chịu được. Một bác sĩ ở Việt Nam muốn hành nghề bác sĩ ở Mỹ hay Canada phải qua nhiều kỳ thi và giai đoạn nội trú cạnh tranh, có thể mất nhiều năm; trong khi đó, một khoá ngắn để làm kỹ thuật viên y tế hay điều dưỡng hỗ trợ có thể cho thu nhập trong vòng một năm, đồng thời giữ người đó ở trong ngành y.
Nên ưu tiên công nhận bằng khi: nghề cũ có thị trường tốt ở nước đến, bằng cấp và kinh nghiệm của bạn dày, tiếng đủ để thi, và gia đình chịu được thời gian chờ. Nên học lại khi: nghề cũ gắn chặt với thị trường Việt Nam như luật Việt Nam, kế toán theo chuẩn mực Việt Nam, sư phạm ngữ văn; hoặc con đường công nhận quá dài so với tuổi và tài chính; hoặc bạn muốn đổi hẳn sang nghề có nhu cầu cao.
Nhiều người làm cả hai: học một khoá ngắn để có việc trong ngành, rồi làm hồ sơ công nhận bằng từ vị trí đó. Bài về công nhận bằng cấp Việt Nam ở nước định cư trên site đi sâu phần thẩm định văn bằng và giấy phép hành nghề.
Các hệ đào tạo nghề ở những nước người Việt hay đến
Tên gọi và cấu trúc dưới đây là khung chung tính đến thời điểm viết; mỗi bang, tỉnh có trường và chương trình riêng:
| Nước | Hệ chính | Kiểu khoá học | Ghi chú cho thường trú nhân |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Community college | Chứng chỉ ngắn, bằng liên kết hai năm, chuyển tiếp lên đại học | Học phí trong bang thường cần cư trú ở bang một thời gian; thường trú nhân được xét hỗ trợ tài chính liên bang |
| Canada | College, viện kỹ thuật, học nghề | Chứng chỉ, diploma, học nghề có lương cho thợ | Thường trú nhân đóng học phí trong nước; vay học theo chương trình của tỉnh và liên bang |
| Úc | TAFE và cơ sở đào tạo nghề | Certificate các bậc, diploma, học nghề | Mức phí và hỗ trợ tuỳ bang và tình trạng cư trú; kiểm trên studyassist.gov.au và trang của bang |
| New Zealand | Viện kỹ thuật, cơ sở đào tạo nghề | Chứng chỉ, diploma, học nghề | Thường trú nhân thường được xem như sinh viên trong nước về học phí |
| Anh | Further education college | Khoá nghề các bậc, học nghề | Điều kiện hỗ trợ học phí phụ thuộc thời gian cư trú và tình trạng định cư |
Học nghề có lương, như thợ điện, thợ ống nước, thợ cơ khí, đầu bếp, là hình thức đặc biệt đáng để ý: người học làm việc có lương cho chủ, học lý thuyết ở trường theo đợt, cuối cùng thi lấy chứng chỉ thợ. Ở Canada, nhiều nghề có chứng nhận Red Seal dùng được giữa các tỉnh. Khó khăn là phải tìm được chủ nhận học việc.
Chọn ngành theo dữ liệu thay vì theo lời đồn
Câu "học điều dưỡng là chắc có việc" có thể đúng ở nơi này, sai ở nơi khác, và đúng ở năm này, sai ở năm khác. Các bước dưới giúp bạn kiểm:
- Liệt kê ba đến năm ngành phù hợp với sức khoẻ, sở thích, trình độ tiếng và tuổi của bạn.
- Tra triển vọng nghề trên nguồn của chính phủ: ở Mỹ là Occupational Outlook Handbook của Cục Thống kê Lao động; ở Canada là mục triển vọng nghề trên Job Bank; ở Úc là dữ liệu của Jobs and Skills Australia. Xem nhu cầu theo vùng bạn sống, không chỉ toàn quốc.
- Đọc tin tuyển dụng thật ở thành phố của bạn trong vài tuần: vị trí nào xuất hiện nhiều, đòi chứng chỉ gì, có yêu cầu kinh nghiệm không.
- Hỏi trường tỉ lệ học viên có việc sau tốt nghiệp và việc đó là gì, không chỉ tỉ lệ tốt nghiệp.
- Nói chuyện với ít nhất hai người đang làm nghề đó, hỏi cả phần khó: ca đêm, sức khoẻ, thu nhập năm đầu.
- Kiểm chứng chỉ của khoá học có được cơ quan cấp phép hay hội nghề công nhận không, nếu nghề đó có giấy phép.
Những nghề hay được người Việt chọn gồm hỗ trợ chăm sóc người già và người khuyết tật, kỹ thuật viên y tế, chăm sóc trẻ, kế toán và sổ sách, công nghệ thông tin hỗ trợ, thợ điện, thợ cơ khí, đầu bếp. Không có nghề nào "chắc ăn" ở mọi nơi; dữ liệu địa phương quyết định.
Tiền học, vay học và hỗ trợ
Học phí trong nước là lợi thế lớn nhất. Ở nhiều hệ thống, thường trú nhân được tính học phí như người trong nước. Ở Mỹ, ngoài tư cách thường trú còn có chuyện cư trú tại bang: mức phí trong bang thường đòi bạn đã sống ở bang một thời gian, nhiều bang tính khoảng một năm; kiểm quy định của trường.
Hỗ trợ và vay của nhà nước. Thường trú nhân ở Mỹ được xét hỗ trợ tài chính liên bang theo mẫu đơn FAFSA, gồm trợ cấp không hoàn lại cho người thu nhập thấp và khoản vay. Ở Canada, thường trú nhân xin vay và trợ cấp sinh viên qua chương trình của tỉnh kết hợp liên bang. Ở Úc, điều kiện vay học phí khác nhau giữa công dân và thường trú nhân, nên kiểm kỹ trước khi đăng ký.
Chương trình miễn phí hoặc được tài trợ. Nhiều nơi có khoá nghề được nhà nước tài trợ cho ngành thiếu người, chương trình bắc cầu cho người được đào tạo ở nước ngoài, lớp tiếng chuyên ngành. Tổ chức hỗ trợ người mới định cư và dịch vụ việc làm của chính phủ thường có danh sách.
Chủ lao động trả tiền học. Một số chủ, nhất là trong ngành chăm sóc sức khoẻ và thợ, tài trợ khoá học cho nhân viên đổi lấy cam kết làm việc một thời gian. Đọc kỹ điều khoản hoàn tiền nếu nghỉ sớm.
Tính cả chi phí cơ hội. Thời gian học là thời gian giảm thu nhập. Ví dụ giả định: khoá học một năm, mỗi tuần giảm hai ngày làm, cộng học phí, có thể tốn nhiều hơn học phí đơn thuần; so với mức lương mới sau khoá học để biết bao lâu thì hoà vốn.
Bẫy cần tránh khi chọn trường và khoá học
Thị trường đào tạo nghề ở các nước định cư có cả cơ sở rất tốt lẫn cơ sở chủ yếu bán khoá học. Dấu hiệu nên dè chừng:
- Hứa bảo đảm việc làm sau khoá học, hoặc bảo đảm giúp bạn lên một tình trạng cư trú nào đó.
- Học phí cao bất thường so với khoá tương tự ở trường công, thu hết một lần, khó hoàn tiền.
- Chứng chỉ không được cơ quan cấp phép hoặc hội nghề công nhận, nên học xong vẫn không hành nghề được.
- Nhân viên tuyển sinh gọi điện liên tục, giục ký trong ngày, giới thiệu "suất cuối".
- Khoá học trực tuyến hoàn toàn cho nghề cần thực hành, như chăm sóc bệnh nhân, thợ điện.
- Trường không trả lời rõ về tỉ lệ có việc của học viên cũ.
Khi còn phân vân, so khoá học của cơ sở tư với khoá tương tự ở trường công gần nhà. Trường công không phải lúc nào cũng tốt hơn, nhưng là điểm đối chiếu đáng tin về giá và đầu ra.
Ba hồ sơ giả định và lựa chọn hợp lý
Chị D, 38 tuổi, cử nhân kế toán ở Việt Nam, sang Canada theo diện vợ chồng. Tiếng Anh khá. Chuẩn mực kế toán khác, chức danh kế toán chuyên nghiệp cần chứng chỉ nhiều năm. Lựa chọn hợp lý: khoá ngắn về sổ sách và phần mềm kế toán phổ biến ở Canada để có việc nhân viên kế toán trong vài tháng, sau đó tính tới chứng chỉ chuyên nghiệp khi đã có kinh nghiệm trong nước.
Anh E, 45 tuổi, thợ điện lâu năm ở Việt Nam, sang Mỹ theo diện anh chị em. Tiếng Anh yếu, tay nghề tốt. Nghề điện ở Mỹ cần giấy phép của bang, thường qua giờ học việc có giám sát. Lựa chọn hợp lý: học tiếng song song làm phụ việc cho nhà thầu điện, tìm chương trình học nghề có lương để tích giờ và thi giấy phép, thay vì học một ngành văn phòng mới hoàn toàn.
Bà G, 54 tuổi, giáo viên tiểu học về hưu sớm, sang Úc theo diện cha mẹ. Chưa cần thu nhập cao, muốn có việc ý nghĩa và giao tiếp. Lựa chọn hợp lý: khoá ngắn về chăm sóc trẻ hoặc hỗ trợ người cao tuổi, kết hợp dạy tiếng Việt cho trẻ ở trung tâm cộng đồng; không cần đi lại đường giấy phép giáo viên tốn nhiều năm.
Điểm chung. Cả ba lựa chọn đều xuất phát từ câu hỏi "đường nào cho việc ổn định sớm nhất mà vẫn tận dụng được vốn cũ", không phải từ việc ngành nào đang được nhắc nhiều trên mạng.
Đi học khi đã ngoài bốn mươi và vẫn phải đi làm
Người lớn đi học lại thường lo ba điều: tiếng không theo kịp, trí nhớ kém hơn người trẻ, và không có thời gian. Lo lắng đầu tiên có cơ sở thật; nhiều trường có kỳ thi xếp lớp tiếng và lớp tiếng chuyên ngành trước hoặc song song khoá chính, đừng ngại bắt đầu từ đó. Lo lắng thứ hai thường bị phóng đại: người lớn học chậm hơn ở ghi nhớ thuần tuý nhưng có lợi thế về kinh nghiệm, kỷ luật và động cơ. Lớp học nghề ở các nước định cư cũng thường có nhiều học viên lớn tuổi, nhiều người cũng là người nhập cư.
Lo lắng thứ ba cần được giải bằng sắp xếp. Nhiều trường có lớp buổi tối, cuối tuần, học bán thời gian, kết hợp trực tuyến cho phần lý thuyết. Chọn khoá học dài hơn nhưng học được trong khi vẫn đi làm thường bền hơn ép mình học toàn thời gian rồi bỏ dở vì hết tiền.
Cuối cùng là gia đình. Một người đi học thì người kia gánh thêm việc nhà và thu nhập. Thoả thuận rõ thời gian, mục tiêu và mốc đánh giá, như với việc làm đầu tiên, giúp cả nhà cùng chịu được giai đoạn này.
Câu hỏi thường gặp
Học community college ở Mỹ có chuyển lên đại học được không?
Được, và đây là đường phổ biến. Nhiều bang có thoả thuận chuyển tiếp giữa community college và đại học công trong bang, cho phép học hai năm đầu với chi phí thấp rồi chuyển lên học tiếp. Cần chọn môn học theo yêu cầu chuyển tiếp ngay từ đầu, nên gặp cố vấn học tập của trường.
Người trên năm mươi tuổi đi học nghề có còn đáng không?
Có thể rất đáng, nếu chọn nghề hợp sức khoẻ và có nhu cầu ở nơi bạn sống. Khoá ngắn từ vài tháng đến một năm cho những nghề như hỗ trợ chăm sóc, sổ sách kế toán, phiên dịch cộng đồng có thể cho thu nhập ổn định nhiều năm. Điều cần tính là thời gian hoàn vốn so với số năm bạn còn định làm.
Bằng cao đẳng Việt Nam có được miễn môn không?
Một số trường xem xét miễn môn hoặc công nhận học phần dựa trên bảng điểm và mô tả môn học đã thẩm định. Mức độ công nhận tuỳ trường và tuỳ ngành. Chuẩn bị bảng điểm, chương trình học có dịch thuật và xác nhận phù hợp; từ khi Việt Nam áp dụng Apostille, giấy tờ có thể được chứng nhận theo cách này để nộp ở nước thành viên.
Đang nhận trợ cấp thất nghiệp có được đi học không?
Tuỳ nước và tuỳ chương trình. Có nơi cho phép, thậm chí hỗ trợ học nghề khi đang nhận trợ cấp nếu khoá học được phê duyệt; có nơi yêu cầu bạn vẫn sẵn sàng đi làm toàn thời gian. Hỏi cơ quan chi trả trợ cấp trước khi đăng ký để không bị cắt trợ cấp.
Học trực tuyến hoàn toàn có được không?
Với phần lý thuyết, nhiều khoá học trực tuyến có chất lượng. Với nghề cần thực hành như chăm sóc bệnh nhân, thợ, đầu bếp, khoá học phải có thực hành và thực tập có giám sát mới được công nhận. Khoá học hứa cấp chứng chỉ nghề thực hành mà không có giờ thực hành thì nên tránh.
Có nên học lại ngay khi mới sang không?
Nhiều người nên làm việc vài tháng trước để hiểu thị trường, cải thiện tiếng và ổn định thu nhập, rồi mới chọn ngành. Ngoại lệ là khi đã rõ ngành, có chương trình bắc cầu mở đơn đúng lúc, hoặc có hỗ trợ tài chính đủ. Quyết định vội ngay tuần đầu thường dựa trên lời đồn hơn là dữ liệu.