Cộng đồng người Việt là chỗ dựa quý nhất của người mới định cư trong những tháng đầu: biết chỗ thuê nhà, chỗ mua đồ Việt, việc làm đầu tiên, bác sĩ nói tiếng Việt, và đơn giản là có người để nói chuyện. Nhưng cũng trong cộng đồng có những rủi ro mà người mới khó nhận ra vì nó đến từ người cùng tiếng nói: hụi không có giấy tờ, cho vay mượn không biên nhận, tư vấn giấy tờ không phép, việc làm trả tiền mặt và tin đồn về chính sách di trú.
Cách cân bằng hợp lý là dựa vào cộng đồng cho thông tin đời sống và kết nối, nhưng dùng tổ chức chính thức cho giấy tờ, tiền bạc và pháp lý. Ở Canada, Úc và nhiều nơi khác, nhà nước tài trợ dịch vụ hỗ trợ người mới định cư miễn phí cho thường trú nhân; ở Mỹ, có các tổ chức cộng đồng và tổ chức phi lợi nhuận làm việc tương tự.
Bài này đi qua những gì cộng đồng giúp tốt, những gì nên tìm ở nơi khác, và vài quy tắc tiền bạc giữ quan hệ lâu dài.
Cộng đồng giúp gì, tổ chức chính thức giúp gì
Hai nguồn này bổ sung cho nhau. Biết việc nào nên hỏi ai tiết kiệm nhiều thời gian và tránh rủi ro:
| Nhu cầu | Cộng đồng người Việt | Tổ chức chính thức hoặc chuyên nghiệp |
|---|---|---|
| Chỗ ở tạm, khu nên thuê | Rất tốt: biết khu nào gần chợ Việt, trường, xe buýt | Hướng dẫn quyền người thuê, hợp đồng chuẩn |
| Việc làm đầu tiên | Nhanh, nhưng hay là việc trả tiền mặt, trong vài ngành quen | Dịch vụ việc làm, chương trình bắc cầu, việc có bảng lương |
| Giấy tờ di trú, bảo lãnh | Chỉ nên nghe để tham khảo kinh nghiệm | Luật sư, tư vấn viên di trú có giấy phép, trang chính thức |
| Thuế, bảo hiểm, phúc lợi | Kinh nghiệm cá nhân, dễ lỗi thời | Kế toán, cơ quan thuế, nhân viên dịch vụ định cư |
| Học tiếng | Bạn luyện nói, lớp tiếng Việt cho con | Lớp tiếng cho người nhập cư do nhà nước tài trợ |
| Tâm lý, cô đơn | Bạn bè, sinh hoạt cộng đồng, lễ Tết | Bác sĩ gia đình, dịch vụ sức khoẻ tinh thần có thông dịch |
| Tiền bạc, vay mượn | Nên rất hạn chế | Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng, chương trình cho vay vi mô |
Cột giữa không kém giá trị cột phải; nó chỉ khác ở chỗ thông tin cộng đồng là kinh nghiệm của một người, ở một thời điểm, trong một hoàn cảnh. Luật di trú và thuế thay đổi; điều đúng với người bạn sang năm năm trước có thể không còn đúng với bạn.
Chơi hụi ở nước ngoài: vì sao vẫn phổ biến và vì sao rủi ro
Hụi giải quyết một nhu cầu có thật. Người mới định cư chưa có lịch sử tín dụng, khó vay ngân hàng. Hụi cho phép gom một khoản lớn để mua xe, đặt cọc nhà, mở tiệm mà không cần ngân hàng xét duyệt. Trong nhiều cộng đồng nhập cư, không chỉ người Việt, mô hình góp vốn xoay vòng này tồn tại hàng chục năm.
Nhưng toàn bộ dựa vào lòng tin. Hụi thường không có hợp đồng, không có cơ quan giám sát, tiền đi qua tay chủ hụi bằng tiền mặt. Khi chủ hụi mất khả năng chi trả hoặc bỏ trốn, những người chưa hốt hụi gần như không có cách lấy lại tiền. Các vụ bể hụi lớn trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài đã nhiều lần được báo chí địa phương đưa tin, kéo theo kiện tụng kéo dài.
Rủi ro pháp lý và thuế. Tiền mặt lớn đi vào tài khoản ngân hàng mà không giải thích được nguồn có thể bị ngân hàng hỏi, thậm chí báo cáo theo quy định chống rửa tiền. Phần "lãi" từ hụi về nguyên tắc có thể là thu nhập phải khai thuế. Tranh chấp hụi đưa ra toà ở nước định cư thường khó vì thiếu chứng từ.
Nếu vẫn tham gia. Chỉ chơi với số tiền bạn chịu mất được, với chủ hụi bạn biết rõ nhiều năm, ghi lại mọi lần đóng và hốt có chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận. Không bao giờ vay tiền để đóng hụi.
Nhóm mạng xã hội tiếng Việt: dùng thế nào cho an toàn
Phần lớn người mới định cư tìm đến cộng đồng qua các nhóm mạng xã hội tiếng Việt theo thành phố: nhóm hỏi đáp định cư, nhóm rao vặt, nhóm tìm nhà, tìm việc. Đây là nguồn thông tin nhanh và thực tế, nhất là về giá thuê nhà, chỗ mua đồ Việt, bác sĩ, thợ sửa chữa. Cũng là nơi kẻ lừa đảo hoạt động mạnh vì thành viên tin nhau theo mặc định.
Vài nguyên tắc nên giữ: không đăng ảnh giấy tờ, thư của cơ quan di trú, kể cả để hỏi; nếu cần hỏi, chép lại phần nội dung đã bỏ thông tin cá nhân. Không chuyển tiền đặt cọc cho người chỉ quen qua nhóm. Cẩn thận với tin nhắn riêng tự giới thiệu là "chuyên làm hồ sơ", "có người quen bên trong". Thông tin về luật và chính sách trong nhóm luôn cần kiểm lại ở nguồn chính thức.
Mặt khác, nhóm cũng là nơi tốt để hỏi trải nghiệm thật: trường nào trong khu học chánh nhận học sinh mới tốt, chủ nhà nào trả tiền thế chân đúng hạn, phòng khám nào có bác sĩ nói tiếng Việt. Những câu hỏi về kinh nghiệm đời sống như vậy là thế mạnh của cộng đồng; những câu hỏi về hồ sơ và pháp lý thì không.
Vay mượn và đứng tên giúp: những lời nhờ khó từ chối
Trong cộng đồng nhỏ, lời nhờ của người quen rất khó từ chối, nhất là khi họ từng giúp bạn những ngày đầu. Ba kiểu nhờ đáng cảnh giác nhất là cho vay tiền mặt không biên nhận, đứng tên hộ hợp đồng thuê nhà hoặc khoản vay, và cho mượn tài khoản ngân hàng hay danh tính để nhận tiền, mở công ty.
Cho vay không biên nhận dễ thành mất cả tiền lẫn tình. Nếu quyết định cho vay, hãy coi đó là số tiền có thể không lấy lại, và vẫn viết một giấy vay đơn giản có số tiền, ngày trả, chữ ký hai bên. Đứng tên hộ nguy hiểm hơn nhiều: bạn chịu trách nhiệm pháp lý đầy đủ với hợp đồng, khoản nợ ghi vào lịch sử tín dụng của bạn, và khi người kia không trả, chủ nợ tìm bạn. Cho mượn tài khoản hay danh tính có thể kéo bạn vào điều tra rửa tiền hay gian lận dù bạn không biết gì.
Một câu từ chối đủ lịch sự và giữ được quan hệ: "chuyện tiền với giấy tờ, gia đình em có nguyên tắc không đứng tên hay cho mượn tài khoản, mong anh chị thông cảm". Đặt quy tắc chung cho cả nhà giúp bạn không phải từ chối với tư cách cá nhân.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Hiểu lầm: người sang trước nói về giấy tờ thì đúng. Thực tế: họ đúng với hồ sơ của họ, ở thời điểm đó. Diện của bạn, nước của bạn, luật hiện hành có thể khác. Tin đồn kiểu "sắp có chính sách mới" lan rất nhanh trên mạng xã hội tiếng Việt; chỉ tin khi thấy trên trang của cơ quan di trú.
Hiểu lầm: làm việc cho người Việt thì an toàn hơn. Thực tế: có nhiều chủ người Việt tử tế, nhưng việc làm qua người quen dễ thiếu hợp đồng, bảng lương, bảo hiểm. Quyền lợi lao động không phụ thuộc chủ là người nước nào; bạn có đủ quyền như mọi người lao động khác.
Hiểu lầm: dịch vụ của nhà nước chỉ dành cho người tị nạn hay người nghèo. Thực tế: ở Canada và Úc, nhiều dịch vụ hỗ trợ người mới định cư dành cho thường trú nhân nói chung, miễn phí. Lớp tiếng, hướng dẫn việc làm, giúp làm giấy tờ cơ bản đều nằm trong đó.
Hiểu lầm: hội nhập nghĩa là xa cộng đồng. Thực tế: người hội nhập tốt thường có cả hai mạng lưới. Cộng đồng Việt giữ gốc, mạng lưới ngoài cộng đồng mở cơ hội việc làm và giúp con cái không bị chia đôi thế giới.
Kết nối có chọn lọc trong năm đầu
Một lộ trình gợi ý để có cả chỗ dựa lẫn sự độc lập:
- Tuần đầu: đăng ký với tổ chức hỗ trợ người mới định cư ở địa phương; hỏi về lớp tiếng, hướng dẫn việc làm, nhóm hỗ trợ.
- Tháng đầu: tìm một hai điểm sinh hoạt cộng đồng người Việt phù hợp với gia đình, như chợ cuối tuần, lớp tiếng Việt cho con, câu lạc bộ thể thao, nơi sinh hoạt văn hoá.
- Tháng thứ hai đến thứ ba: tham gia một hoạt động ngoài cộng đồng Việt, như tình nguyện ở thư viện, câu lạc bộ đi bộ, hội phụ huynh ở trường.
- Trong cả năm: giữ nguyên tắc tiền bạc của gia đình, không hụi lớn, không đứng tên hộ, không cho mượn tài khoản.
- Cuối năm: nhìn lại mạng lưới của mình; nếu mọi mối quan hệ đều trong cộng đồng Việt, chủ động mở thêm ra ngoài; nếu đã xa hẳn cộng đồng, cân nhắc giữ lại vài điểm gắn bó cho con.
Khi đã ổn định: đến lượt bạn giúp người mới
Sau vài năm, bạn sẽ là người được hỏi. Cách giúp có giá trị nhất thường không phải đưa lời khuyên về giấy tờ mà là chia sẻ thông tin đời sống, dẫn người mới tới đúng tổ chức chính thức, và kể thật về những sai lầm mình từng mắc. Giúp người mới mà không làm thay, không ôm việc thu tiền, cũng là cách giữ cho cộng đồng lành mạnh.
Nhiều hội đoàn, nhóm cộng đồng người Việt ở nước ngoài hoạt động bằng tình nguyện: dạy tiếng Việt cho trẻ, tổ chức Tết, Trung thu, thăm người già neo đơn, hỗ trợ dịch giấy tờ cơ bản. Tham gia những việc này giúp bạn có thêm mạng lưới, và giúp con cái thấy cộng đồng Việt là nơi cho đi chứ không chỉ là nơi nhờ vả.
Một nguyên tắc nên giữ khi giúp người khác về tiền và giấy tờ: chỉ nói điều mình chắc, và luôn kèm câu "anh chị kiểm lại trên trang chính thức hoặc hỏi luật sư". Câu này không làm bạn kém nhiệt tình; nó bảo vệ cả bạn lẫn người được giúp.
Câu hỏi thường gặp
Chơi hụi ở Mỹ, Canada, Úc có phạm pháp không?
Tham gia góp vốn xoay vòng giữa người quen nhìn chung không bị cấm, nhưng không được luật bảo vệ như tiền gửi ngân hàng. Chủ hụi tổ chức quy mô lớn, thu phí hoặc lãi có thể vướng quy định về hoạt động tài chính không phép. Thu nhập từ hụi và tiền mặt lớn vẫn chịu quy định thuế và chống rửa tiền.
Bể hụi ở nước ngoài có kiện được không?
Có thể kiện dân sự, nhưng khó vì thường thiếu chứng từ và người tổ chức có thể đã mất khả năng chi trả. Nếu có dấu hiệu lừa đảo, có thể báo cảnh sát. Ghi chép đầy đủ, tin nhắn xác nhận, biên nhận chuyển tiền là bằng chứng quan trọng; nên gặp luật sư sớm cùng những người bị ảnh hưởng khác.
Tổ chức hỗ trợ người mới định cư có mất phí không?
Ở Canada và Úc, nhiều dịch vụ được nhà nước tài trợ nên miễn phí cho thường trú nhân đủ điều kiện. Ở Mỹ, các tổ chức phi lợi nhuận thường miễn phí hoặc thu phí thấp. Dịch vụ tư nhân thu phí cao để làm những việc mà tổ chức miễn phí có thể làm thì nên cân nhắc.
Có nên nhận việc qua người quen trong cộng đồng không?
Có thể, nhất là lúc mới sang. Điều cần giữ là có thoả thuận rõ về lương, giờ làm, bảng lương và bảo hiểm. Việc trả tiền mặt không khai thuế thiệt cho bạn về lâu dài: không có bằng chứng thu nhập, không được tính phúc lợi, không dùng được làm kinh nghiệm trong hồ sơ.
Làm sao kiểm tin đồn về chính sách di trú trên mạng?
Tìm thông báo gốc trên trang của cơ quan di trú như uscis.gov, canada.ca, immi.homeaffairs.gov.au, immigration.govt.nz, gov.uk. Thông tin không có ngày đăng, không ghi nguồn, chỉ lan qua ảnh chụp màn hình thì nên nghi ngờ. Khi có thay đổi ảnh hưởng tới hồ sơ của bạn, hỏi luật sư hoặc tư vấn viên có giấy phép.
Ở nơi ít người Việt thì tìm chỗ dựa ở đâu?
Bắt đầu từ tổ chức hỗ trợ người mới định cư địa phương, thư viện công cộng, trường học của con và các nhóm người nhập cư từ nước khác. Nhóm cộng đồng người Việt trực tuyến của cả vùng cũng giúp kết nối, nhưng áp dụng cùng nguyên tắc với tiền bạc và giấy tờ như cộng đồng tại chỗ.