Phần lớn người Việt định cư không đón được cha mẹ sang sống hẳn, hoặc cha mẹ không muốn đi, nên câu hỏi thật là chăm sóc từ xa thế nào cho đủ. Các gia đình thường kết hợp bốn cách: chia việc với anh chị em còn ở Việt Nam, thuê người chăm tại nhà hoặc chọn cơ sở dưỡng lão, về Việt Nam luân phiên, và đón cha mẹ sang thăm dài ngày bằng thị thực phù hợp.
Điều quyết định không phải cách nào hay nhất mà là chuẩn bị giấy tờ và người phụ trách trước khi có chuyện: ai được uỷ quyền làm việc với ngân hàng, bệnh viện; ai giữ hồ sơ bệnh án; tiền chi cho cha mẹ đi qua kênh nào; và nếu phải về gấp, giấy tờ của bạn có cho phép ở lâu mà không ảnh hưởng tình trạng cư trú không.
Bài này dành cho người đã ổn định ở nước ngoài, có cha mẹ ở Việt Nam đang khoẻ hoặc bắt đầu yếu. Phần đưa cha mẹ theo cùng khi làm hồ sơ định cư đã có ở bài người lớn tuổi trong kế hoạch định cư trên site.
Bốn mô hình chăm sóc và cái giá của từng mô hình
Không có mô hình đúng cho mọi nhà. Bảng dưới giúp so sánh để chọn tổ hợp phù hợp:
| Mô hình | Hợp khi | Cái giá | Điểm cần giữ |
|---|---|---|---|
| Anh chị em ở Việt Nam chăm chính | Có người ở gần, sẵn lòng, quan hệ tốt | Gánh nặng dồn một người, dễ thành mâu thuẫn | Chia việc và chia tiền rõ ràng, ghi lại |
| Thuê người chăm tại nhà | Cha mẹ muốn ở nhà, cần giúp sinh hoạt | Tìm người tin cậy khó, phải có người giám sát | Hợp đồng, lịch làm, người thân kiểm định kỳ |
| Cơ sở dưỡng lão | Cha mẹ cần chăm sóc y tế thường xuyên, không có người ở gần | Chi phí, cha mẹ có thể buồn, ngại vì quan niệm | Thăm trực tiếp trước khi chọn, hỏi kỹ nhân lực y tế |
| Về luân phiên hoặc đón sang thăm | Con có thời gian, cha mẹ còn đi lại được | Gián đoạn công việc, ảnh hưởng ngày cư trú | Tính trước số ngày vắng mặt, bảo hiểm cho cha mẹ |
Phần lớn gia đình dùng hai hoặc ba mô hình cùng lúc. Ví dụ giả định: em gái ở cùng tỉnh lo việc hằng ngày, một người giúp việc theo giờ, hai anh chị ở nước ngoài góp tiền theo tỉ lệ thoả thuận và thay phiên về mỗi năm, mỗi người vài tuần.
Giấy tờ nên chuẩn bị khi cha mẹ còn khoẻ
Lúc cha mẹ nhập viện mới lo giấy tờ thì thường đã muộn. Những việc dưới đây nên làm sớm, khi cha mẹ còn minh mẫn và tự ký được:
- Hợp đồng uỷ quyền cho người ở Việt Nam làm việc với ngân hàng, cơ quan nhà nước, quản lý tài sản khi cần, lập tại tổ chức công chứng; nội dung và phạm vi uỷ quyền nên hỏi công chứng viên.
- Danh sách tài khoản, sổ tiết kiệm, giấy tờ nhà đất, sổ bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế của cha mẹ; ai giữ bản gốc, ai giữ bản sao.
- Hồ sơ y tế tóm tắt: bệnh nền, thuốc đang dùng, bác sĩ theo dõi, nhóm máu, dị ứng. Bản này còn cần nếu đón cha mẹ sang thăm.
- Mong muốn của cha mẹ về điều trị khi bệnh nặng, nơi muốn được chăm sóc, và việc hậu sự. Không dễ nói, nhưng nói sớm giúp anh chị em không tranh cãi lúc khẩn cấp.
- Di chúc nếu cha mẹ muốn phân chia tài sản theo ý mình, nhất là khi có con ở nước ngoài, vì thủ tục thừa kế có người thừa kế ở nước ngoài phức tạp hơn.
- Giấy tờ của chính bạn: hộ chiếu còn hạn dài, thẻ cư trú hoặc giấy tờ cho phép quay lại nước định cư, giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ con nếu cần.
Nếu bạn cần ký giấy tờ ở nước ngoài để dùng ở Việt Nam, như uỷ quyền cho anh chị em, có thể làm tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn sống hoặc làm theo thủ tục chứng nhận giấy tờ mà Việt Nam công nhận. Từ ngày 11/9/2026, Việt Nam áp dụng Công ước Apostille; kiểm cơ quan tiếp nhận ở Việt Nam chấp nhận hình thức nào trước khi làm.
Tiền bạc: ai góp, góp bao nhiêu và gửi về thế nào
Tiền là nơi dễ nảy sinh mâu thuẫn giữa anh chị em ở trong nước và ở nước ngoài. Người ở nước ngoài thường nghĩ "mình gửi tiền là đã làm phần mình"; người ở Việt Nam thì thấy mình gánh hết thời gian, công sức, và tiền gửi về không bù được. Thoả thuận rõ từ đầu, ghi lại bằng tin nhắn hay một bảng chung, giúp tránh phần lớn tranh cãi. Nên tính cả công chăm sóc của người ở gần như một khoản đóng góp có giá trị.
Về kênh gửi, dùng ngân hàng hoặc dịch vụ chuyển tiền được cấp phép, giữ chứng từ. Tránh nhờ người quen xách tiền mặt hoặc chuyển qua kênh không chính thức; ngoài rủi ro mất tiền, các giao dịch không rõ nguồn có thể gây phiền phức với ngân hàng ở cả hai đầu. Nên có một tài khoản riêng dùng cho chi phí của cha mẹ, người ở Việt Nam quản lý, gửi sao kê định kỳ cho mọi người xem.
Ở các nước định cư, tiền gửi về giúp cha mẹ ở Việt Nam thường không được khấu trừ thuế như người phụ thuộc, vì điều kiện người phụ thuộc thường gắn với nơi cư trú. Nếu muốn biết chắc trường hợp của mình, hỏi kế toán thuế ở nước bạn sống.
Đón cha mẹ sang thăm dài ngày
Mỹ. Cha mẹ thường xin thị thực du lịch B-2; thời gian được ở mỗi lần do nhân viên cửa khẩu quyết định, thường tối đa khoảng sáu tháng. Con là công dân Mỹ từ 21 tuổi có thể bảo lãnh cha mẹ định cư theo diện thân nhân trực hệ, nhưng đó là quyết định lớn về bảo hiểm y tế và đời sống của cha mẹ.
Canada. Super Visa cho cha mẹ, ông bà cho phép mỗi lần ở dài, tới năm năm theo quy định hiện hành, với điều kiện thu nhập tối thiểu của người mời và bảo hiểm y tế tư nhân cho cha mẹ. Mức thu nhập và yêu cầu bảo hiểm kiểm trên canada.ca.
Úc. Có thị thực tạm trú dành cho cha mẹ được con bảo lãnh, cho ở nhiều năm, bên cạnh thị thực du lịch thông thường. Điều kiện, chi phí và thời hạn kiểm trên immi.homeaffairs.gov.au.
New Zealand. Visa Parent Boost cho cha mẹ ở dài hạn với con; site có bài riêng về loại visa này.
Bảo hiểm y tế là điều kiện sống còn. Cha mẹ sang thăm thường không được hệ thống y tế công chi trả. Một lần nhập viện không bảo hiểm ở Mỹ hay Canada có thể tốn số tiền rất lớn. Mua bảo hiểm du lịch hoặc bảo hiểm khách thăm phù hợp với tuổi và bệnh nền, đọc kỹ điều khoản loại trừ bệnh có sẵn.
Khi phải về gấp: công việc và tình trạng cư trú
Cha mẹ ốm nặng là lúc người ở nước ngoài phải quyết định nhanh. Hai điều nên biết trước: quyền nghỉ của bạn ở chỗ làm, và ảnh hưởng của thời gian vắng mặt tới tình trạng cư trú.
Nhiều nước định cư có chế độ nghỉ chăm sóc gia đình hoặc nghỉ khẩn cấp không lương hoặc có lương một phần, tuỳ luật và hợp đồng. Ở Canada có trợ cấp chăm sóc người thân bệnh nặng qua bảo hiểm việc làm; ở Mỹ, luật nghỉ phép gia đình và y tế FMLA bảo vệ việc làm cho nhân viên đủ điều kiện khi nghỉ chăm cha mẹ bệnh nặng. Hỏi phòng nhân sự trước khi cần.
Về cư trú, thẻ thường trú ở các nước đều gắn với thời gian bạn thực sự sống ở đó. Canada tính 730 ngày trong 5 năm để giữ thường trú; Mỹ xem xét kỹ khi vắng mặt dài, và vắng mặt liên tục từ khoảng một năm trở lên mà không có giấy phép tái nhập cảnh có thể bị coi là từ bỏ thường trú; ở lâu cũng làm đứt quãng thời gian tính nhập tịch. Nếu dự kiến về lâu, tìm hiểu giấy phép tái nhập cảnh hoặc cơ chế tương đương trước khi đi. Bài về yêu cầu cư trú thực tế trên site có bảng chi tiết cho từng nước.
Người đã nhập tịch nước định cư thì không lo mất tình trạng, nhưng cần giấy tờ nhập cảnh Việt Nam phù hợp nếu không còn dùng hộ chiếu Việt Nam.
Khi cha mẹ qua đời ở Việt Nam: những việc của người ở nước ngoài
Đây là phần không ai muốn nghĩ tới, nhưng người ở nước ngoài càng cần chuẩn bị vì khoảng cách làm mọi việc chậm hơn. Việc trước mắt là về kịp: giữ hộ chiếu còn hạn, biết đường bay nhanh nhất, và biết chỗ làm cho nghỉ tang bao lâu. Người đã nhập tịch nước ngoài và không còn hộ chiếu Việt Nam cần sẵn giấy tờ nhập cảnh Việt Nam phù hợp, vì làm gấp trong vài ngày không phải lúc nào cũng kịp.
Sau tang lễ là phần giấy tờ: trích lục khai tử, khai nhận hoặc phân chia di sản, rút tiền gửi, sang tên nhà đất. Khi có người thừa kế đang sống ở nước ngoài, thủ tục thường cần giấy tờ chứng minh nhân thân và quan hệ của người đó, có khi cần uỷ quyền cho người ở Việt Nam làm thay. Người thừa kế đã mang quốc tịch nước ngoài còn phải xét điều kiện được đứng tên nhà đất ở Việt Nam theo luật hiện hành; nếu không đủ điều kiện, có các cách xử lý khác như chuyển nhượng hoặc tặng cho phần thừa kế. Phần này nên làm cùng công chứng viên hoặc luật sư ở Việt Nam.
Ở chiều nước định cư, tài sản thừa kế nhận từ Việt Nam có thể phải khai báo, và tiền chuyển về có thể bị ngân hàng hỏi nguồn. Giữ đủ giấy tờ thừa kế, sao kê bán tài sản, chứng từ chuyển tiền. Hỏi kế toán thuế nơi bạn sống trước khi chuyển một khoản lớn.
Giữ gần gũi khi ở xa
Lịch gọi cố định. Một cuộc gọi video vào giờ cố định mỗi tuần, cả nhà cùng tham gia, giữ kết nối tốt hơn những cuộc gọi bất chợt. Với cha mẹ không quen công nghệ, cài sẵn ứng dụng, để chế độ tự nhận cuộc gọi trên một máy tính bảng riêng.
Người thứ ba đáng tin ở gần. Hàng xóm, họ hàng, bạn của cha mẹ có thể báo cho bạn những thay đổi nhỏ mà cha mẹ giấu vì không muốn con lo.
Khám sức khoẻ định kỳ có người đi cùng. Đặt lịch khám định kỳ, nhờ người ở Việt Nam đưa đi, xin kết quả gửi cho bạn để theo dõi.
Cho cháu gắn với ông bà. Cháu nói được tiếng Việt với ông bà là món quà lớn với người già. Đây cũng là một lý do để giữ tiếng Việt trong nhà ở nước ngoài.
Chấp nhận giới hạn. Chăm sóc từ xa không bao giờ bằng ở gần. Cảm giác có lỗi là bình thường; nó nhẹ đi khi bạn đã sắp xếp chu đáo phần mình làm được và tôn trọng phần anh chị em ở gần đang gánh.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có nên bán nhà ở Việt Nam để sang ở với con không?
Nên cân nhắc rất kỹ và không vội. Nhiều cụ sang sống hẳn rồi cô đơn, khó thích nghi, muốn về mà không còn nhà. Cách an toàn hơn là cho cha mẹ sang thăm dài ngày vài lần trước, giữ nhà ở Việt Nam, và chỉ quyết định khi cả cha mẹ lẫn con đã sống thử đủ lâu.
Con ở nước ngoài ký uỷ quyền cho anh chị em ở Việt Nam bằng cách nào?
Có thể ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn đang sống, hoặc ký trước công chứng viên nước sở tại rồi làm thủ tục chứng nhận để dùng ở Việt Nam. Từ khi Việt Nam áp dụng Apostille, với nước thành viên có thể dùng Apostille. Hỏi trước cơ quan hoặc ngân hàng ở Việt Nam sẽ tiếp nhận giấy uỷ quyền đó.
Về Việt Nam chăm cha mẹ sáu tháng có mất thẻ thường trú không?
Thường không mất ngay, nhưng có thể ảnh hưởng. Ở Mỹ, vắng mặt dài có thể bị xem xét về ý định thường trú và làm đứt quãng thời gian tính nhập tịch. Ở Canada, quan trọng là tổng 730 ngày trong 5 năm. Giữ bằng chứng nhà ở, việc làm, thuế ở nước định cư và tìm hiểu giấy phép tái nhập cảnh nếu cần.
Có bảo hiểm y tế ở Việt Nam cho cha mẹ khi con ở nước ngoài không?
Cha mẹ vẫn tham gia bảo hiểm y tế ở Việt Nam theo diện phù hợp với hoàn cảnh của họ. Ngoài ra có bảo hiểm sức khoẻ tư nhân trong nước, thường có giới hạn tuổi tham gia và loại trừ bệnh có sẵn. Con ở nước ngoài có thể đóng phí thay; đọc kỹ điều khoản trước khi mua.
Cha mẹ sang thăm bị ốm thì sao?
Cha mẹ sang thăm thường không được hệ thống y tế công chi trả, nên bảo hiểm khách thăm là cần thiết. Mang theo hồ sơ bệnh án tóm tắt, thuốc đủ dùng kèm đơn. Khi có việc khẩn cấp, gọi số cấp cứu và báo ngay công ty bảo hiểm theo hướng dẫn trong hợp đồng.
Anh chị em ở Việt Nam thấy không công bằng thì giải quyết thế nào?
Nói chuyện trực tiếp, liệt kê mọi đóng góp gồm thời gian, công sức, tiền, và thống nhất một cách chia mới khi hoàn cảnh thay đổi. Tính công chăm sóc của người ở gần thành tiền cũng là một cách làm phần đóng góp của họ được ghi nhận. Ghi lại thoả thuận để tránh hiểu lầm về sau.