Với người có bệnh mạn tính, việc chuyển nước định cư cần được lên kế hoạch như một ca chuyển tuyến điều trị: mang đủ thuốc cho giai đoạn chuyển tiếp, mang hồ sơ bệnh án đủ để bác sĩ mới kê tiếp, và có bảo hiểm cho những tháng chưa được hưởng y tế công.
Khoảng trống nguy hiểm nhất thường là ba tới sáu tháng đầu: thuốc mang theo sắp hết, chưa đăng ký được bác sĩ gia đình, thẻ bảo hiểm y tế chưa có hoặc đang trong thời gian chờ. Một đợt tăng huyết áp, hạ đường huyết hay đau ngực trong giai đoạn này vừa nguy hiểm vừa có thể rất tốn kém. Bài viết không thay lời khuyên của bác sĩ điều trị; nó giúp bạn biết cần hỏi bác sĩ ở Việt Nam những gì trước khi đi và cần làm gì ngay khi tới nơi.
Khám sức khoẻ di trú: bệnh mạn tính được xét thế nào
Hầu hết diện thường trú đều có khám sức khoẻ. Việc khám do bác sĩ được cơ quan di trú chỉ định thực hiện, thường gọi là bác sĩ hội đồng. Với hồ sơ định cư Mỹ phỏng vấn tại Lãnh sự quán Mỹ ở TP.HCM, người nộp khám ở cơ sở được lãnh sự chỉ định; Canada, Úc, New Zealand cũng có danh sách bác sĩ được chỉ định riêng.
Mục tiêu khám không phải để loại người có bệnh. Các nước chủ yếu xét bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho cộng đồng, như lao, và một số nước xét thêm khả năng gây chi phí quá mức cho hệ thống y tế công. Tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tuyến giáp được điều trị ổn định thường không phải lý do từ chối.
Khai trung thực và mang đủ giấy. Khai đúng bệnh sử, mang theo đơn thuốc, kết quả xét nghiệm gần nhất và tóm tắt bệnh án. Bệnh được ghi nhận rõ ràng, đang kiểm soát tốt dễ được đánh giá thuận lợi hơn bệnh bị phát hiện bất ngờ qua xét nghiệm.
Nếu có kết luận cần theo dõi. Một số trường hợp, như lao cũ đã điều trị, có thể phải theo dõi sau khi nhập cảnh. Làm đúng các cuộc hẹn này vì có thể ảnh hưởng tới tư cách cư trú.
Chuẩn bị thuốc mang theo
Mỗi nước có quy định hải quan riêng về thuốc cho người nhập cảnh; điều dưới đây là nguyên tắc chung, kiểm cụ thể với cơ quan hải quan và cơ quan quản lý thuốc nước đến trước khi đi.
| Việc cần làm | Vì sao |
|---|---|
| Mang thuốc trong vỏ hộp gốc, có nhãn thuốc của nhà thuốc hoặc bệnh viện | Hải quan cần nhận ra thuốc là gì; thuốc dồn chung vào hộp chia liều dễ bị giữ lại |
| Mang đơn thuốc hoặc thư bác sĩ bằng tiếng Anh, ghi tên hoạt chất, hàm lượng, liều dùng | Tên biệt dược ở Việt Nam có thể không có ở nước đến; tên hoạt chất giúp bác sĩ mới kê đúng thuốc |
| Mang lượng đủ dùng cá nhân cho giai đoạn chuyển tiếp, thường vài tháng | Nhiều nước giới hạn lượng thuốc mang theo cho mục đích cá nhân; mang quá nhiều có thể bị nghi nhập khẩu |
| Kiểm riêng thuốc giảm đau gây nghiện, thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc điều trị tăng động | Đây là nhóm thuốc kiểm soát đặc biệt; một số nước đòi giấy phép trước hoặc cấm hẳn một số hoạt chất |
| Hạn chế mang thuốc nam, thuốc bắc, cao động vật | Úc, New Zealand kiểm dịch rất chặt sản phẩm có nguồn gốc động thực vật; khai báo nếu mang |
| Insulin, thuốc tiêm để trong hành lý xách tay, có túi giữ lạnh | Hành lý ký gửi có thể quá lạnh hoặc thất lạc; báo an ninh sân bay về kim tiêm và thuốc dạng lỏng |
Đừng nhờ người khác mang thuốc hộ sau khi bạn đã sang; thuốc gửi qua bưu điện hoặc người quen có thể bị giữ lại, và một số nước coi đó là nhập khẩu thuốc trái phép.
Hỏi bác sĩ ở Việt Nam về việc chuyển sang thuốc phổ biến ở nước đến trước khi đi, nếu thuốc đang dùng là loại ít gặp. Đổi thuốc khi đã ổn định ở nơi mới an toàn hơn đổi trong lúc đang thiếu thuốc.
Bộ hồ sơ bệnh án nên mang theo
Bác sĩ ở nước mới không truy cập được hồ sơ ở bệnh viện Việt Nam. Bộ hồ sơ bạn mang theo là cầu nối duy nhất, nên cần gọn và dịch được:
- Tóm tắt bệnh án một đến hai trang do bác sĩ điều trị viết: chẩn đoán, năm phát hiện, các đợt điều trị chính, biến chứng nếu có.
- Danh sách thuốc đang dùng, ghi tên hoạt chất, hàm lượng, liều, thời điểm uống, và thuốc đã từng dùng nhưng phải ngưng vì tác dụng phụ.
- Kết quả xét nghiệm gần nhất và vài kết quả cũ để thấy xu hướng: đường huyết, HbA1c, chức năng thận, mỡ máu, hormone tuyến giáp tuỳ bệnh.
- Kết quả chẩn đoán hình ảnh quan trọng, kèm bản ghi đĩa hoặc tệp số nếu có, như siêu âm tim, điện tâm đồ, phim chụp.
- Danh sách dị ứng thuốc và thức ăn.
- Sổ tiêm chủng của cả nhà, đặc biệt của trẻ em, vì trường học ở nước mới thường yêu cầu.
- Bản dịch tiếng Anh hoặc ngôn ngữ nước đến của tóm tắt bệnh án và danh sách thuốc.
Giữ một bản giấy trong hành lý xách tay và một bản số trong điện thoại, để dùng được ngay cả khi phải vào cấp cứu ở sân bay.
Khoảng trống bảo hiểm những tháng đầu
Mỗi nước có cách đưa người mới vào y tế công khác nhau. Ở Canada, bảo hiểm y tế do tỉnh quản lý, và một số tỉnh có thời gian chờ trước khi thường trú nhân mới được hưởng, trong khi một số tỉnh đã bỏ thời gian chờ; quy định này từng thay đổi nhiều lần nên cần kiểm trên trang của bộ y tế tỉnh nơi bạn sẽ sống. Ở Úc, thường trú nhân đăng ký được Medicare, nhưng phải tự đi đăng ký, không có thẻ ngay khi đáp máy bay.
Ở Mỹ không có bảo hiểm y tế công cho mọi người. Người có thẻ xanh có thể mua bảo hiểm trên sàn bảo hiểm theo luật chăm sóc sức khoẻ, và việc có tư cách cư trú hợp pháp mới thường mở một kỳ đăng ký đặc biệt ngoài mùa đăng ký thông thường; kiểm điều kiện trên healthcare.gov. Bảo hiểm trên sàn không được từ chối vì bệnh có sẵn. Người đi làm có thể có bảo hiểm qua chủ lao động, thường sau một thời gian chờ ngắn.
Trong khoảng trống, giải pháp phổ biến là mua bảo hiểm tư nhân ngắn hạn cho người mới đến. Cần đọc kỹ điều khoản bệnh có sẵn: nhiều gói loại trừ hoàn toàn bệnh mạn tính, hoặc chỉ chi trả đợt cấp tính bất ngờ với mức trần thấp. Với người có bệnh tim mạch hay đang điều trị ung thư, điều khoản này quyết định gói bảo hiểm có giá trị thật hay không.
Ví dụ giả định: một người tăng huyết áp mua gói bảo hiểm ngắn hạn loại trừ bệnh có sẵn. Nếu người này vào cấp cứu vì cơn tăng huyết áp, công ty bảo hiểm có thể từ chối chi trả vì đó là biến chứng của bệnh có sẵn. Đây là lý do mang đủ thuốc và có bác sĩ sớm quan trọng hơn mọi gói bảo hiểm ngắn hạn.
Ba mươi ngày đầu ở nước mới
Thứ tự ưu tiên cho người có bệnh mạn tính ngay khi tới nơi:
- Đăng ký bảo hiểm y tế công nếu đủ điều kiện, hoặc kích hoạt bảo hiểm tư nhân, ngay trong tuần đầu.
- Tìm bác sĩ gia đình đang nhận bệnh nhân mới. Ở nhiều nơi phải xếp danh sách chờ, nên đăng ký sớm; trong lúc chờ, ghi lại địa chỉ phòng khám không hẹn trước gần nhà.
- Tìm nhà thuốc gần nhà, hỏi dược sĩ về thuốc tương đương với thuốc đang dùng và quy trình mua thuốc theo đơn.
- Đặt lịch khám đầu tiên trước khi thuốc mang theo còn khoảng một tháng, để có thời gian xét nghiệm lại và kê đơn mới.
- Lưu số cấp cứu, địa chỉ phòng cấp cứu gần nhất và đường dây tư vấn y tế qua điện thoại nếu nước đó có.
- Nhờ phiên dịch y tế chính thức cho buổi khám đầu tiên; nhiều cơ sở có dịch vụ này miễn phí.
Mục đặt lịch trước khi thuốc gần hết là chỗ nhiều người trễ nhất, vì nghĩ mang đủ ba tháng thuốc là còn lâu. Thời gian chờ bác sĩ gia đình và lịch xét nghiệm có thể chiếm phần lớn khoảng đó.
Những tình huống cần lưu ý riêng
Bệnh tâm thần đang điều trị. Thuốc chống trầm cảm, thuốc ổn định khí sắc, thuốc an thần cần được chuyển tiếp liên tục; ngưng đột ngột vì hết thuốc có thể gây tái phát hoặc hội chứng ngưng thuốc. Mang thư của bác sĩ tâm thần và tìm bác sĩ sớm.
Bệnh thận mạn, chạy thận. Người đang chạy thận cần sắp xếp trung tâm lọc máu ở nước đến trước khi bay. Đây cũng là nhóm bệnh hay được xét kỹ về chi phí trong khám sức khoẻ di trú ở một số nước.
Trẻ em có bệnh mạn tính. Hen, động kinh, tiểu đường type 1 ở trẻ cần kế hoạch chăm sóc tại trường. Báo nhà trường ngay khi nhập học, cung cấp thuốc cấp cứu và hướng dẫn xử trí.
Thai phụ. Tìm hiểu khi nào được hưởng chăm sóc thai sản qua y tế công hoặc bảo hiểm, và mang đủ hồ sơ khám thai. Bay đường dài ở tuần thai muộn có thể bị hãng bay hạn chế.
Chi phí thuốc ở nước mới: đừng tưởng y tế công trả hết
Có thẻ bảo hiểm y tế công không có nghĩa là thuốc ngoại trú được miễn phí. Ở Canada, bảo hiểm y tế của tỉnh trả chi phí khám bác sĩ và nằm viện, còn thuốc mua ở nhà thuốc theo đơn thường do người bệnh tự trả, hoặc qua bảo hiểm của chỗ làm, hoặc qua chương trình thuốc của tỉnh dành cho một số nhóm như người cao tuổi, người thu nhập thấp. Mỗi tỉnh một chương trình riêng.
Ở Úc, danh mục thuốc được trợ giá PBS giúp người có Medicare mua nhiều loại thuốc thông dụng với giá được giới hạn; ở New Zealand, cơ quan Pharmac quyết định danh mục thuốc được trợ cấp. Thuốc ngoài danh mục thì phải tự trả giá đầy đủ. Ở Mỹ, giá thuốc phụ thuộc gói bảo hiểm: mỗi gói có danh mục thuốc riêng và mức đồng chi trả khác nhau, nên cùng một loại thuốc có thể chênh lệch rất nhiều giữa hai người.
Với người có bệnh mạn tính, nên đưa danh sách thuốc đang dùng vào lúc chọn gói bảo hiểm, kiểm từng thuốc có trong danh mục không, và hỏi dược sĩ về thuốc gốc cùng hoạt chất với giá thấp hơn. Ở cả bốn nước, thuốc gốc được dùng rộng rãi và được bác sĩ kê thường xuyên.
Mức trợ giá, danh mục và chương trình hỗ trợ thay đổi theo năm; kiểm trên trang của bộ y tế tỉnh, bang hoặc cơ quan quản lý danh mục thuốc nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
Mang bao nhiêu thuốc khi sang định cư là hợp lệ?
Không có con số chung cho mọi nước. Nhiều nước chấp nhận lượng đủ dùng cá nhân trong khoảng vài tháng nếu có đơn thuốc và vỏ hộp gốc. Với thuốc kiểm soát đặc biệt, giới hạn chặt hơn nhiều. Kiểm trên trang của cơ quan hải quan hoặc cơ quan quản lý thuốc nước đến trước khi đi.
Thuốc đang dùng ở Việt Nam không có ở nước mới thì sao?
Bác sĩ ở nước mới thường kê thuốc cùng hoạt chất hoặc cùng nhóm tác dụng. Vì vậy danh sách thuốc ghi tên hoạt chất và hàm lượng rất quan trọng. Nếu thuốc của bạn hiếm, nên hỏi bác sĩ ở Việt Nam về phương án chuyển thuốc trước khi đi.
Có nên khai bệnh mạn tính trong hồ sơ định cư không?
Có. Khai trung thực bệnh sử trong khám sức khoẻ di trú là bắt buộc, và che giấu có thể bị coi là khai sai. Bệnh mạn tính được kiểm soát tốt thường không phải lý do bị từ chối. Mang đủ giấy tờ giúp bác sĩ đánh giá chính xác.
Có được mua thuốc theo đơn ở Việt Nam rồi gửi sang không?
Gửi thuốc kê đơn qua bưu điện hoặc nhờ người mang sang thường gặp rủi ro bị giữ ở hải quan, và một số nước coi đó là nhập khẩu thuốc không phép. Cách an toàn là tìm bác sĩ ở nước mới kê đơn và mua tại nhà thuốc địa phương.
Chưa có bác sĩ gia đình mà thuốc sắp hết thì làm sao?
Đến phòng khám không hẹn trước hoặc phòng khám cấp cứu nhẹ, mang theo đơn thuốc và tóm tắt bệnh án để được kê đơn tạm. Ở một số nơi, dược sĩ được phép gia hạn đơn thuốc trong một số trường hợp; hỏi nhà thuốc gần nhà.
Bảo hiểm du lịch có thay được bảo hiểm y tế khi mới định cư?
Không nên coi là thay thế. Bảo hiểm du lịch thường loại trừ bệnh có sẵn và có trần chi trả. Với người có bệnh mạn tính, cần gói dành cho người mới định cư có điều khoản bệnh có sẵn rõ ràng, hoặc vào y tế công càng sớm càng tốt.