Yêu cầu cư trú thực tế là số ngày bạn phải có mặt thật trong lãnh thổ một nước để giữ tư cách thường trú hoặc để được nhập tịch. Đây không phải chuyện có nhà, có địa chỉ hay đóng thuế ở đó; cơ quan di trú đếm những ngày bạn thật sự ở trong nước, dựa trên dấu xuất nhập cảnh và dữ liệu hãng bay.
Mỗi nước đếm một kiểu. Canada đòi 730 ngày trong 5 năm để giữ thường trú và 1.095 ngày trong 5 năm để nhập tịch. Mỹ không có con số giữ thẻ cố định nhưng coi những chuyến đi dài là dấu hiệu từ bỏ thường trú. Úc, Anh, các chương trình golden visa châu Âu mỗi nơi một ngưỡng riêng. Nhiều gia đình người Việt chọn sống hai nơi sau khi có thẻ, và đây là chỗ hay hỏng nhất: đi về đều đặn nhưng không đếm ngày, đến lúc gia hạn thẻ hoặc nộp đơn nhập tịch mới phát hiện thiếu.
Ngưỡng cư trú ở các nước người Việt hay định cư
Các mốc dưới đây đúng tính đến thời điểm viết; đây là những quy định ít đổi nhưng vẫn nên kiểm lại trên trang chính thức khi bạn sắp đến hạn.
| Nước | Để giữ tư cách thường trú | Để nhập tịch |
|---|---|---|
| Canada | Có mặt ít nhất 730 ngày trong mỗi giai đoạn 5 năm, không cần liên tục | Ít nhất 1.095 ngày có mặt trong 5 năm trước ngày nộp; một phần thời gian ở hợp pháp trước khi có PR được tính một nửa, có giới hạn |
| Mỹ | Không có số ngày cố định; vắng mặt trên 1 năm bị coi như từ bỏ thẻ nếu không có giấy phép tái nhập cảnh | Thường trú 5 năm (3 năm nếu kết hôn với công dân), có mặt thực tế ít nhất một nửa thời gian đó và cư trú liên tục |
| Úc | Thường trú vô thời hạn nhưng quyền đi lại có hạn; muốn quay lại sau khi hết hạn đi lại phải xin visa tái cư trú RRV, xét theo thời gian đã ở | Cư trú hợp pháp 4 năm, trong đó 1 năm là thường trú; giới hạn tổng số ngày vắng mặt |
| Anh | Để lên ILR qua diện lao động: không vắng quá 180 ngày trong bất kỳ 12 tháng nào; người đã có ILR rời Anh quá 2 năm liên tục thường mất ILR | Có giới hạn riêng về tổng số ngày vắng mặt trong giai đoạn trước khi nộp; kiểm trên gov.uk |
| Bồ Đào Nha (golden visa) | Số ngày ở rất thấp, tính trung bình khoảng 7 ngày mỗi năm | Nhập tịch có điều kiện riêng về thời gian cư trú hợp pháp và ngôn ngữ |
| Quốc tịch đầu tư Caribe | Không áp dụng vì cấp thẳng quốc tịch | Không đòi cư trú trước khi cấp |
Bảng cho thấy khác biệt lớn: có nước đếm theo tổng ngày, có nước nhìn vào chuyến đi dài nhất, có nước gần như không đòi ở. Không thể dùng thói quen của nước này áp cho nước khác.
Với Úc, ngưỡng thường gặp là đã ở Úc tổng cộng 2 năm trong 5 năm gần nhất thì được cấp RRV 5 năm; ít hơn thì phải chứng minh mối gắn bó với Úc. Ngưỡng tổng ngày vắng mặt khi nhập tịch cũng được quy định cụ thể; kiểm trên immi.homeaffairs.gov.au.
Mỹ: "cư trú liên tục" và "có mặt thực tế" là hai chuyện khác nhau
Có mặt thực tế (physical presence). Là tổng số ngày bạn ở trong nước Mỹ. Để nhập tịch theo diện thông thường, bạn cần có mặt ít nhất 30 tháng trong 5 năm thường trú, tức khoảng một nửa thời gian.
Cư trú liên tục (continuous residence). Là việc không đứt mạch cư trú. Một chuyến đi từ hơn 6 tháng tới dưới 1 năm làm cơ quan di trú Mỹ giả định mạch cư trú đã đứt, trừ khi bạn chứng minh ngược lại bằng việc vẫn giữ việc làm, nhà, khai thuế cư dân ở Mỹ. Một chuyến đi từ 1 năm trở lên thì đứt mạch, phải đếm lại.
Ví dụ giả định. Một người có thẻ xanh, mỗi năm về Việt Nam 7 tháng rồi sang Mỹ 5 tháng. Tổng ngày có mặt chưa tới một nửa, và mỗi chuyến đi trên 6 tháng đều mở ra câu hỏi về cư trú liên tục. Sau 5 năm, người này chưa đủ điều kiện nhập tịch, và còn có nguy cơ bị hỏi về việc đã từ bỏ thường trú khi nhập cảnh.
Giấy phép tái nhập cảnh. Người biết trước sẽ ở ngoài Mỹ lâu có thể xin giấy phép tái nhập cảnh bằng đơn I-131 trước khi đi, giá trị tối đa khoảng 2 năm. Giấy này giúp chứng minh bạn không có ý định từ bỏ thẻ, nhưng không xoá việc đứt mạch cư trú liên tục cho mục đích nhập tịch.
Canada: đếm theo cửa sổ trượt 5 năm
Ngưỡng 730 ngày của Canada được tính trên cửa sổ 5 năm trượt theo thời gian. Trong 5 năm đầu kể từ ngày lấy PR, bạn chỉ cần có mặt đủ 730 ngày vào bất kỳ lúc nào trong 5 năm đó. Sau 5 năm, mỗi lần bị kiểm tra, cơ quan di trú nhìn 5 năm ngay trước ngày kiểm tra. Nghĩa là người đã đủ 730 ngày trong 5 năm đầu vẫn có thể thiếu nếu sau đó ở ngoài Canada quá lâu.
Thời điểm bị kiểm tra thường là lúc gia hạn thẻ PR, lúc xin giấy thông hành cho thường trú nhân khi thẻ hết hạn ở ngoài nước, hoặc khi nhập cảnh. Một số ngày ở ngoài Canada vẫn được tính là có mặt, ví dụ khi đi cùng vợ hoặc chồng là công dân Canada, hoặc khi làm việc toàn thời gian cho doanh nghiệp Canada ở nước ngoài theo đúng điều kiện. Những ngoại lệ này có định nghĩa hẹp, đừng tự suy rộng.
Đơn nhập tịch đòi 1.095 ngày trong 5 năm trước ngày nộp, và việc khai ngày phải khớp với dữ liệu xuất nhập cảnh mà Canada nhận từ hãng bay và từ Mỹ. Công cụ tính ngày trên canada.ca giúp tự kiểm trước khi nộp. Nhiều người nộp ngay khi vừa chạm 1.095 ngày rồi bị trả vì đếm sai một chuyến; để dư vài tuần an toàn hơn.
Người hay mất thẻ vì không đếm ngày
Từ các tình huống gặp nhiều nhất, có thể nhận ra những nhóm sau dễ trượt ngưỡng cư trú:
- Người có thẻ nhờ diện đầu tư nhưng vẫn điều hành doanh nghiệp ở Việt Nam, mỗi năm chỉ sang vài tháng.
- Cha mẹ lớn tuổi được con bảo lãnh, sang rồi không quen khí hậu, về quê ở dài ngày, nhất là mùa đông.
- Một người trong gia đình về Việt Nam chăm cha mẹ ốm, chuyến đi kéo dài hơn dự tính.
- Gia đình cho con sang học trước, cha mẹ có thẻ nhưng ở lại Việt Nam làm việc, chỉ sang thăm con.
- Người làm nghề phải đi công tác nước ngoài liên tục, không để ý tổng ngày vắng mặt cộng dồn.
- Người tin lời "cứ nhập cảnh một lần mỗi năm là giữ được thẻ", vốn không đúng với bất kỳ nước nào nói trên.
Điểm chung của các nhóm trên là quyết định ở lâu bên ngoài không được tính trước, mà xảy ra dần dần. Cách phòng duy nhất là đếm ngày từ đầu và quyết định có ý thức.
Tự giữ sổ ngày cư trú
Không cần phần mềm phức tạp; một bảng tính đơn giản là đủ nếu bạn ghi đều:
- Ghi mỗi chuyến đi một dòng: ngày rời, ngày về, nơi đến, lý do. Ghi ngay sau mỗi chuyến, đừng để cuối năm mới nhớ lại.
- Lưu bản chụp các trang hộ chiếu có dấu xuất nhập cảnh và vé máy bay điện tử. Một số nước không đóng dấu nữa, nên vé và thẻ lên máy bay là bằng chứng quan trọng.
- Đối chiếu định kỳ với dữ liệu chính thức: ở Mỹ có thể tra lịch sử nhập cảnh I-94 trực tuyến; ở Canada có thể xin lịch sử xuất nhập cảnh từ cơ quan biên giới.
- Tạo cột tính tổng ngày có mặt trong cửa sổ 5 năm, hoặc ngày vắng mặt trong 12 tháng gần nhất tuỳ nước.
- Đặt mốc cảnh báo sớm: khi số ngày dư so với ngưỡng còn dưới khoảng nửa năm, coi như đèn vàng.
- Giữ thêm bằng chứng gắn bó: hợp đồng nhà, hồ sơ thuế cư dân, hợp đồng lao động, học bạ của con. Những giấy này giúp khi cần giải trình.
Bảng ngày cư trú cũng là tài liệu bạn sẽ cần khi khai đơn nhập tịch, nên làm tốt từ đầu là làm một lần dùng nhiều lần.
Khi đã lỡ vượt ngưỡng thì còn cách nào
Lỡ vượt ngưỡng không có nghĩa tự động mất thẻ ngay lập tức, nhưng quyền quyết định chuyển sang phía cơ quan di trú. Ở Canada, người thiếu 730 ngày có thể giải trình lý do nhân đạo, ví dụ phải chăm cha mẹ bệnh nặng, hoặc tự vượt quá vì hoàn cảnh ngoài ý muốn. Quyết định mất thường trú có thể bị khiếu nại trong thời hạn luật định.
Ở Mỹ, người ở ngoài quá 1 năm không có giấy phép tái nhập cảnh có thể xin visa thường trú nhân trở về (SB-1) tại lãnh sự, nhưng phải chứng minh việc ở lâu nằm ngoài kiểm soát của mình. Đây là diện khó, không phải thủ tục thông thường.
Ở Úc, người không còn quyền đi lại có thể xin RRV với điều kiện chứng minh gắn bó thật với Úc, như có gia đình, công việc, tài sản, nghĩa vụ thuế ở Úc.
Trong mọi trường hợp, đừng che giấu số ngày ở ngoài. Dữ liệu hãng bay và dữ liệu biên giới giữa các nước ngày càng được chia sẻ, và khai sai làm một vấn đề cư trú trở thành vấn đề khai báo gian dối, nặng hơn nhiều. Khi đã vượt ngưỡng, nên tham khảo luật sư di trú được cấp phép ở nước đó trước khi nhập cảnh hoặc nộp bất kỳ đơn nào.
Cư trú thực tế không phải là cư trú thuế
Nhiều người lẫn số ngày để giữ thẻ với số ngày để xác định nghĩa vụ thuế. Đây là hai hệ thống khác nhau, do hai cơ quan khác nhau áp dụng. Một người có thể đủ ngày giữ thẻ Canada mà vẫn là cư dân thuế của Việt Nam trong một năm cụ thể, hoặc ngược lại không đủ ngày giữ thẻ mà vẫn bị coi là cư dân thuế của nước định cư vì có nhà, có gia đình, có thu nhập chính ở đó.
Mỹ là trường hợp đặc biệt: người có thẻ xanh bị coi là cư dân thuế của Mỹ chừng nào còn giữ thẻ, dù năm đó ở Mỹ bao nhiêu ngày, và phải khai thu nhập toàn cầu. Nhiều người về Việt Nam sống dài ngày nhưng vẫn giữ thẻ mà không khai thuế Mỹ, rồi gặp rắc rối khi nộp đơn nhập tịch, vì hồ sơ thuế là một trong những thứ được xem để đánh giá nhân thân tốt.
Việt Nam cũng có tiêu chí cư trú thuế riêng, trong đó có mốc 183 ngày trong năm, cộng với các tiêu chí về nơi ở thường xuyên. Khi một người là cư dân thuế của cả hai nơi, hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nước kia có quy tắc phân xử. Phần này nên hỏi cơ quan thuế hoặc người làm thuế có chuyên môn ở cả hai nước, vì sai sót thuế ít khi được tha chỉ vì không biết.
Bài học thực tế: sổ ngày cư trú của bạn nên ghi đủ để phục vụ cả hai mục đích, giữ thẻ và khai thuế, vì cả hai đều dựa trên cùng một dữ liệu đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam đúng 364 ngày rồi quay lại Mỹ thì thẻ xanh có an toàn không?
Không chắc. Mốc 1 năm chỉ là ngưỡng mà sau đó thẻ bị coi như đã bỏ nếu không có giấy phép tái nhập cảnh. Dưới 1 năm, nhân viên biên giới vẫn có thể xét ý định từ bỏ thường trú dựa trên lối sống chung, và chuyến đi dài làm đứt mạch cư trú cho việc nhập tịch.
Ngày bay đi và ngày bay về có được tính là ngày có mặt ở Canada không?
Khi tính cho đơn nhập tịch, công cụ của Canada coi ngày rời đi và ngày trở về đều là ngày có mặt. Tuy vậy nên dùng đúng công cụ tính trên canada.ca và đối chiếu với lịch sử xuất nhập cảnh chính thức thay vì tự đếm tay.
Có thẻ xanh mà làm việc cho công ty Việt Nam từ xa thì sao?
Làm việc từ xa khi đang sống ở Mỹ không ảnh hưởng điều kiện cư trú. Vấn đề chỉ nảy sinh khi công việc kéo bạn về Việt Nam ở lâu. Ngoài ra cần khai thuế thu nhập ở Mỹ theo tư cách cư dân thuế, kể cả thu nhập trả từ Việt Nam.
Golden visa Bồ Đào Nha ở ít ngày thì có nhập tịch được không?
Golden visa chỉ đòi số ngày ở rất thấp để giữ thẻ cư trú, nhưng nhập tịch có điều kiện riêng về thời gian cư trú hợp pháp, ngôn ngữ và quy định có thể thay đổi. Trước khi tính đường quốc tịch, kiểm luật quốc tịch hiện hành của Bồ Đào Nha trên cổng chính thức.
Trẻ em có phải tính ngày cư trú riêng không?
Có. Mỗi thường trú nhân, kể cả trẻ em, có điều kiện cư trú của riêng mình. Con đi du học nước khác nhiều năm có thể thiếu ngày dù cha mẹ ở đủ. Một số nước có ngoại lệ cho con đi cùng cha mẹ là công dân, nhưng không áp dụng chung.
Thẻ thường trú hết hạn khi đang ở Việt Nam thì làm sao quay về?
Với Canada, thường trú nhân ở ngoài nước có thẻ hết hạn cần xin giấy thông hành cho thường trú nhân, và đơn này là lúc điều kiện 730 ngày được kiểm. Với Mỹ, thẻ hết hạn nhưng tư cách thường trú còn thì xử lý khác; kiểm hướng dẫn trên uscis.gov trước khi mua vé.