Montreal là thành phố lớn thứ hai của Canada và là nơi đời sống vận hành chủ yếu bằng tiếng Pháp. Với người Việt, Montreal có những điểm cộng đáng kể so với Toronto hay Vancouver: tiền thuê nhà thường mềm hơn, nhà trẻ được tỉnh trợ giá từ lâu, đời sống văn hoá dày và một cộng đồng người Việt lâu đời. Điểm phải chấp nhận là ngôn ngữ: không có tiếng Pháp, cơ hội việc làm và sự hội nhập bị thu hẹp rõ rệt.
Quebec cũng khác các tỉnh còn lại ở nhiều chỗ mà người mới đến hay bất ngờ: tự chọn người nhập cư theo chương trình riêng, có tờ khai thuế tỉnh riêng, quỹ hưu riêng, luật thuê nhà riêng với "ngày dọn nhà" 1/7, và luật buộc phần lớn con em người nhập cư học trường tiếng Pháp.
Bài này mô tả đời sống ở Montreal theo những điểm khác biệt đó. Chính sách của Quebec về ngôn ngữ và nhập cư thay đổi nhiều trong các năm gần đây; bạn kiểm lại trên quebec.ca và trang của cơ quan liên quan trước khi quyết định.
Tiếng Pháp ở Montreal: cần đến mức nào
Ở trung tâm Montreal và một số khu phía tây, nhiều người nói tiếng Anh, và người mới đến có thể sống những tháng đầu bằng tiếng Anh. Nhưng càng đi ra ngoài trung tâm, càng làm việc với cơ quan nhà nước, trường học, bệnh viện, càng thấy tiếng Pháp là ngôn ngữ mặc định. Phần lớn việc làm cần giao tiếp với khách hàng hoặc đồng nghiệp đòi hỏi tiếng Pháp; nhiều nghề có giấy phép của Quebec còn yêu cầu chứng minh trình độ tiếng Pháp để được cấp phép lâu dài.
Luật ngôn ngữ sửa đổi năm 2022 (thường gọi là Luật 96) củng cố vị trí tiếng Pháp trong cơ quan công quyền. Theo cách tỉnh mô tả, người nhập cư mới được cơ quan nhà nước giao tiếp bằng ngôn ngữ khác trong một khoảng thời gian đầu (khoảng sáu tháng kể từ khi đến), sau đó chủ yếu bằng tiếng Pháp, trừ một số ngoại lệ như y tế, an toàn, tư pháp. Chi tiết thi hành còn được điều chỉnh, bạn đọc trên quebec.ca.
Điều này dẫn tới một lời khuyên thực tế: bắt đầu học tiếng Pháp trước khi sang, và đăng ký ngay chương trình francisation miễn phí của tỉnh khi đến. Người đến Montreal với ý định "sống bằng tiếng Anh rồi tính" thường thấy mình bị giới hạn trong một nhóm việc nhỏ, và nhiều người sau vài năm chuyển sang Ontario. Đó là lựa chọn hợp pháp, nhưng nếu đã biết trước khả năng này, bạn nên tính từ đầu xem Quebec có thật sự hợp với gia đình mình không.
Thuê nhà ở Montreal: luật Quebec khác các tỉnh khác
Không có tiền cọc. Theo luật Quebec, chủ nhà nói chung không được đòi tiền đặt cọc hay tiền thuê trả trước ngoài tháng đầu tiên. Người mới đến quen kiểu "cọc hai tháng" ở nơi khác nên biết điều này để không trả khoản không phải trả.
Ngày 1 tháng 7. Phần lớn hợp đồng thuê ở Quebec theo truyền thống bắt đầu và kết thúc vào 1/7, nên hàng chục nghìn hộ dọn nhà cùng lúc. Tìm nhà vào mùa xuân cho hợp đồng từ 1/7 có nhiều lựa chọn hơn; đến muộn giữa năm thì phải nhận căn còn trống hoặc thuê lại phần còn lại của hợp đồng người khác (cession, sous-location).
Gia hạn và tăng giá. Người thuê ở Quebec có quyền ở lại khi hết hạn hợp đồng; chủ nhà muốn tăng giá phải gửi thông báo đúng thời hạn, và người thuê có quyền từ chối mức tăng, khi đó tranh chấp được đưa ra cơ quan thuê nhà của tỉnh (Tribunal administratif du logement).
Mục khai giá thuê trước. Hợp đồng mẫu của Quebec có mục khai mức tiền thuê thấp nhất trong 12 tháng trước. Đây là căn cứ để người thuê mới khiếu nại nếu giá bị nâng bất hợp lý.
Căn hộ không kèm gì. Ở Montreal, nhiều căn hộ cho thuê không có sẵn tủ lạnh, bếp hoặc đèn trần; đọc kỹ mục "bao gồm" trong hợp đồng. Sưởi có thể đã tính trong tiền thuê hoặc trả riêng theo hoá đơn điện, khác nhau rất lớn về chi phí mùa đông.
Cách gọi phòng. Căn hộ được gọi theo số phòng, ví dụ "4 ½" là căn có hai phòng ngủ cộng phòng khách, bếp và nửa phòng là nhà tắm. Hiểu cách gọi này giúp tìm nhà nhanh hơn.
Con đi học ở Montreal: trường tiếng Pháp là mặc định
Theo Hiến chương tiếng Pháp của Quebec, phần lớn trẻ em của người nhập cư phải học trường công bằng tiếng Pháp ở bậc tiểu học và trung học. Quyền vào trường công tiếng Anh bị giới hạn cho một số đối tượng, chủ yếu là con của người đã học tiểu học bằng tiếng Anh ở Canada, cùng một số ngoại lệ tạm thời. Gia đình Việt đến từ Việt Nam gần như luôn thuộc diện học tiếng Pháp.
Trẻ chưa biết tiếng Pháp thường được xếp vào lớp đón tiếp (classe d'accueil) để học ngôn ngữ trước khi vào lớp thường. Kinh nghiệm của nhiều gia đình: trẻ tiểu học bắt kịp nhanh, thường sau một đến hai năm đã nói tiếng Pháp tự nhiên; học sinh đến ở tuổi trung học thì vất vả hơn, cần cha mẹ theo sát và có kế hoạch học thêm.
Ở bậc sau trung học, Quebec có hệ thống CEGEP, cấp học trung gian giữa trung học và đại học mà các tỉnh khác không có: học sinh học xong trung học (thường lớp 11) vào CEGEP khoảng hai năm theo hướng dự bị đại học hoặc ba năm theo hướng kỹ thuật nghề. Hiểu cấu trúc này giúp cha mẹ định hướng cho con từ sớm. Bậc CEGEP và đại học có cả trường tiếng Anh, nhưng chính sách tuyển sinh và yêu cầu tiếng Pháp ở các trường tiếng Anh cũng đã thay đổi, nên kiểm thông tin mới nhất của từng trường.
Nhà trẻ, bảo hiểm y tế và quỹ hưu: những thứ riêng của Quebec
Quebec có hệ thống nhà trẻ trợ giá từ cuối thập niên 1990, với các trung tâm CPE và nhà trẻ được trợ cấp thu một mức phí thấp, thống nhất do tỉnh quy định. Đây là lợi thế lớn với gia đình có con nhỏ, nhưng chỗ trống không đủ: danh sách chờ dài, cha mẹ nên đăng ký trên cổng chung của tỉnh càng sớm càng tốt, thậm chí từ khi mang thai. Nhà trẻ không trợ giá đắt hơn, nhưng một phần chi phí được bù qua tín dụng thuế của tỉnh.
Bảo hiểm y tế công do RAMQ quản lý. Người mới đến có thể phải qua thời gian chờ trước khi được bảo hiểm, tuỳ diện; trong thời gian đó cần bảo hiểm tư. Khác với nhiều tỉnh, Quebec bắt buộc mọi người phải có bảo hiểm thuốc kê đơn: hoặc qua bảo hiểm nhóm của chỗ làm, hoặc tham gia chương trình thuốc công của RAMQ và trả phần đóng góp qua tờ khai thuế.
Người đi làm ở Quebec đóng vào quỹ hưu Quebec (QPP/RRQ) thay cho quỹ hưu Canada (CPP) ở các tỉnh khác; hai quỹ phối hợp nên chuyển tỉnh không mất quyền lợi. Thuế thu nhập cũng khác: cư dân Quebec khai hai tờ khai, một cho liên bang với Cơ quan Thuế Canada, một cho tỉnh với Revenu Québec. Người quen khai một tờ ở tỉnh khác hay quên tờ thứ hai, dẫn tới mất các khoản tín dụng và trợ cấp của tỉnh.
Montreal so với Toronto: chọn theo hoàn cảnh
Nhiều gia đình Việt phân vân giữa hai thành phố lớn nhất miền Đông Canada. Bảng sau so sánh khuynh hướng chung để bạn tự đặt câu hỏi cho gia đình mình, không phải kết luận nơi nào hơn.
| Khía cạnh | Montreal | Toronto |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ làm việc | Chủ yếu tiếng Pháp, nhiều nơi cần song ngữ | Chủ yếu tiếng Anh |
| Nhà thuê | Thường mềm hơn, luật bảo vệ người thuê mạnh, không có cọc | Đắt hơn, căn mới xây không bị giới hạn mức tăng giá hằng năm |
| Nhà trẻ | Hệ thống trợ giá lâu đời, chờ chỗ lâu | Đang giảm phí theo chương trình liên bang, chỗ cũng thiếu |
| Trường cho con | Trường công tiếng Pháp là mặc định với con người nhập cư | Chọn trường công tiếng Anh, tiếng Pháp hoặc Công giáo theo hội đồng trường |
| Thủ tục nhập cư | Quebec tự chọn người nhập cư kinh tế qua chương trình riêng | Theo chương trình liên bang và đề cử tỉnh Ontario |
| Thuế | Hai tờ khai, liên bang và tỉnh | Một tờ khai gồm cả phần tỉnh |
Nếu cả nhà chưa ai nói tiếng Pháp và nghề chính là ngành dịch vụ khách hàng, Toronto thường dễ bắt đầu hơn. Nếu gia đình có con nhỏ, sẵn sàng học tiếng Pháp và muốn chi phí nhà ở vừa phải, Montreal đáng cân nhắc nghiêm túc.
Người Việt ở Montreal và mùa đông đầu tiên
Cộng đồng người Việt ở Montreal có từ trước năm 1975, gồm cả sinh viên du học tiếng Pháp thời trước, rồi lớn mạnh với làn sóng sau 1975. Vì thế nhiều người Việt lớn tuổi ở đây nói tiếng Pháp, và cộng đồng có các hội đoàn, chùa, nhà thờ, trường dạy tiếng Việt cuối tuần, tiệm ăn và chợ rải ở nhiều khu của thành phố. Đây là nguồn hỗ trợ tốt cho người mới sang tìm nhà, tìm việc và giữ tiếng Việt cho con.
Mùa đông Montreal lạnh và tuyết nhiều hơn Toronto. Thành phố có kinh nghiệm dọn tuyết, có hệ thống lối đi ngầm nối nhiều toà nhà và ga metro ở trung tâm, nhưng ở khu dân cư, việc đi bộ trên vỉa hè đóng băng là rủi ro thật với người lớn tuổi. Khi chọn nhà, nhiều gia đình ưu tiên gần ga metro và gần chợ để giảm số lần phải đi xa trong mùa lạnh.
Một chi tiết đời sống đặc trưng: cầu thang sắt ngoài trời của các dãy nhà gạch cũ rất đẹp nhưng trơn trượt trong mùa băng giá. Người thuê thường có trách nhiệm dọn tuyết ở lối đi riêng của mình theo hợp đồng; đọc kỹ điều khoản này và hỏi chủ nhà ai lo phần chung. Mùa hè thì ngược lại: Montreal có các lễ hội ngoài trời và công viên, cuộc sống ngoài đường sôi động, giúp nhiều gia đình mới sang cân bằng lại sau mùa đông dài.
Tháng đầu ở Montreal: thứ tự giấy tờ riêng của Quebec
Ngoài các thủ tục liên bang như số SIN và tài khoản ngân hàng, người sống ở Quebec có thêm vài việc riêng. Làm theo thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót.
- Đăng ký thẻ bảo hiểm y tế RAMQ ngay khi có địa chỉ, mang giấy tờ nhập cư và bằng chứng nơi ở; hỏi rõ ngày bắt đầu hiệu lực và mua bảo hiểm tư cho khoảng trống.
- Đăng ký bảo hiểm thuốc: nếu chỗ làm có bảo hiểm nhóm thì vào bảo hiểm đó, nếu không thì vào chương trình thuốc công của RAMQ.
- Đăng ký francisation với bộ phụ trách nhập cư của tỉnh; có lớp toàn thời gian, bán thời gian và trực tuyến, một số lớp có hỗ trợ tài chính cho người học.
- Đăng ký trường cho con tại trung tâm dịch vụ trường học (centre de services scolaire) nơi ở; hỏi về lớp đón tiếp.
- Đăng ký danh sách chờ nhà trẻ trên cổng chung của tỉnh nếu có con nhỏ.
- Đổi bằng lái với cơ quan bảo hiểm ô tô của Quebec (SAAQ), vốn quản lý cả bằng lái lẫn bảo hiểm thương tật khi tai nạn giao thông.
- Lưu giấy tờ để khai hai tờ khai thuế (liên bang và Revenu Québec) vào mùa xuân năm sau.
Tên cơ quan và cách đăng ký có thể đổi theo cải tổ của tỉnh; khi nghi ngờ, bạn tra trên quebec.ca hoặc hỏi tổ chức hỗ trợ người nhập cư gần nhà, nơi nhân viên thường giúp điền các mẫu tiếng Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Không biết tiếng Pháp có sống ở Montreal được không?
Sống được, nhất là ở trung tâm và các khu phía tây, nhưng lựa chọn việc làm hẹp và giao tiếp với cơ quan nhà nước sau thời gian đầu chủ yếu bằng tiếng Pháp. Con cái gần như chắc sẽ học trường tiếng Pháp. Người định ở lâu dài nên học tiếng Pháp từ đầu qua chương trình francisation miễn phí của tỉnh.
Con người nhập cư có được học trường công tiếng Anh ở Quebec không?
Thông thường không. Hiến chương tiếng Pháp giới hạn quyền vào trường công tiếng Anh ở bậc tiểu học và trung học cho một số đối tượng, chủ yếu liên quan đến việc cha mẹ đã học tiếng Anh ở Canada. Có một số ngoại lệ tạm thời; gia đình nên hỏi trực tiếp trung tâm dịch vụ trường học nơi ở.
Có phải dọn nhà vào đúng ngày 1/7 không?
Không bắt buộc, nhưng phần lớn hợp đồng thuê ở Quebec theo chu kỳ từ 1/7, nên thị trường thuê sôi động nhất vào mùa xuân. Bạn có thể ký hợp đồng bắt đầu tháng khác, hoặc nhận chuyển nhượng phần còn lại của hợp đồng người khác. Dọn đúng 1/7 thì phải đặt xe tải và người giúp rất sớm.
Có hồ sơ PR liên bang thì có cần thủ tục riêng với Quebec không?
Người được chọn qua chương trình của Quebec phải có giấy chọn của tỉnh trước khi xin thường trú liên bang. Người có PR qua diện liên bang hoặc tỉnh khác vẫn được quyền chuyển đến sống ở Quebec như mọi thường trú nhân. Sau khi đến, các thủ tục như RAMQ, khai thuế tỉnh, đăng ký trường là thủ tục chung cho người sống ở Quebec.
Người lớn tuổi sang Montreal sống có thuận tiện không?
Cộng đồng Việt lâu đời, có hội đoàn và dịch vụ tiếng Việt, nhiều người lớn tuổi nói tiếng Pháp. Khó khăn chính là mùa đông dài, vỉa hè đóng băng và việc giao tiếp ở bệnh viện. Nên chọn nhà gần metro, gần chợ, và tìm hiểu trước dịch vụ phiên dịch ở cơ sở y tế nơi ở.
Chi phí sống ở Montreal có thấp hơn Toronto không?
Theo khuynh hướng nhiều năm, tiền thuê nhà ở Montreal thường thấp hơn Toronto và Vancouver, và nhà trẻ trợ giá giúp gia đình có con nhỏ tiết kiệm. Nhưng thuế thu nhập tổng cộng ở Quebec thường cao hơn, và giá thuê ở Montreal cũng đã tăng nhanh trong những năm gần đây. Hãy so bằng ngân sách thật của gia đình mình.