California là nơi có nhiều người Việt nhất nước Mỹ, nhưng cũng là một trong những bang đắt đỏ nhất để bắt đầu. Người sang theo diện bảo lãnh thường về đây vì người thân đã ở sẵn; người sang diện đầu tư hay việc làm thì hay phân vân giữa cái dễ của cộng đồng và cái khó của tiền nhà. Câu hỏi đúng không phải là “California có tốt không” mà là “vùng nào trong California, với thu nhập nào, trong mấy năm đầu”.
Bài này đi qua bốn vùng người Việt tập trung đông, cách tính tiền nhà so với lương, các khoản thuế và bảo hiểm riêng của bang, những chương trình hỗ trợ người mới đến và những tình huống hay làm gia đình mới sang chao đảo. Mọi con số về thuế, lương tối thiểu, điều kiện Medi-Cal đổi theo năm; khi cần quyết định, hãy kiểm trên trang chính thức của bang và hạt nơi bạn ở.
Bốn vùng người Việt hay chọn và chân dung từng vùng
Cộng đồng Việt ở California không dồn vào một chỗ. Mỗi vùng có cơ cấu việc làm, giá nhà và nhịp sống riêng, nên hai gia đình cùng “ở California” có thể sống hai cuộc đời khác hẳn nhau.
| Vùng | Điểm mạnh | Điểm khó | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Orange County (Westminster, Garden Grove, Santa Ana, Fountain Valley) | Khu Little Saigon lâu đời, đủ chợ, phòng mạch, văn phòng thuế, hội đoàn nói tiếng Việt | Giá nhà và giá thuê cao; việc lương khá thường nằm ở các thành phố khác trong hạt, phải lái xe | Gia đình có người lớn tuổi, người cần môi trường tiếng Việt năm đầu |
| Vùng San Jose và Thung lũng Silicon | Việc làm công nghệ, kỹ thuật, sản xuất linh kiện; cộng đồng Việt đông và trẻ | Giá nhà thuộc hàng cao nhất nước; cạnh tranh việc làm trình độ cao rất gắt | Kỹ sư, người làm công nghệ, gia đình hai người có thu nhập |
| San Diego (khu Linda Vista, City Heights, Mira Mesa) | Khí hậu ôn hoà quanh năm; việc làm quân sự, y sinh, du lịch | Giá nhà cao; một số ngành ít chỗ hơn Los Angeles | Người làm y tế, kỹ thuật, gia đình thích nhịp sống chậm hơn |
| Sacramento và vùng Thung lũng Trung tâm | Giá nhà dễ thở hơn ven biển; việc làm cơ quan nhà nước, y tế, kho vận | Mùa hè rất nóng; ít việc công nghệ cao; cộng đồng Việt nhỏ hơn | Gia đình muốn mua nhà sớm, người làm công chức, y tế |
Ngoài bốn vùng trên còn có các cụm người Việt ở Los Angeles (San Gabriel Valley, Long Beach), Oakland, Stockton, Fresno. Khi so, đừng so tên thành phố mà so khu phố cụ thể: cùng một hạt, hai khu cách nhau mười lăm phút lái xe có thể chênh giá thuê và chất lượng trường rất xa.
Tiền nhà so với lương: phép tính quyết định bạn ở được bao lâu
Gần như mọi gia đình mới sang California đều thấy tiền nhà là khoản lấn át. Chủ nhà thường đòi thu nhập khoảng gấp ba tiền thuê, tín dụng tốt và lịch sử thuê nhà ở Mỹ, nên người mới sang chưa có việc rất khó đứng tên hợp đồng. Lối ra phổ biến là ở chung với người bảo lãnh vài tháng, thuê phòng trong nhà người quen, hoặc nhờ người thân có tín dụng đứng tên đồng bảo lãnh hợp đồng thuê.
Ví dụ giả định: vợ chồng mới sang Orange County, chồng làm thợ cơ khí, vợ làm tiệm nail, tổng thu nhập trước thuế khoảng 6.500 USD một tháng. Nếu một căn hai phòng ngủ ở khu họ muốn ở có giá khoảng 2.800 USD, tỷ lệ tiền nhà đã gần 43 phần trăm thu nhập, chưa tính xe, bảo hiểm, ăn uống. Cùng thu nhập đó ở Sacramento, căn tương tự giá khoảng 1.900 USD, tỷ lệ còn chừng 29 phần trăm. Đây chỉ là ví dụ để thấy cách tính; giá thật phải đo bằng tin cho thuê đang đăng ở đúng khu.
Nhiều thành phố ở California có quy định giới hạn mức tăng tiền thuê hằng năm và bảo vệ người thuê khỏi bị chấm dứt hợp đồng không lý do, ở cấp bang lẫn cấp thành phố. Phạm vi áp dụng tuỳ loại nhà và năm xây, nên khi thuê hãy hỏi căn hộ có thuộc diện được giới hạn tăng giá không. Đây là thông tin giúp bạn dự tính chi phí hai, ba năm tới chứ không chỉ năm đầu.
Thuế và các khoản phí riêng của California
Thuế thu nhập bang thuộc nhóm cao nhất nước. California đánh thuế thu nhập theo bậc luỹ tiến; người thu nhập trung bình chịu mức vừa phải, nhưng người thu nhập cao chịu mức trên cùng thuộc hàng cao nhất nước Mỹ. Gia đình thu nhập thấp có thể được tín thuế của bang cho người đi làm và tín thuế cho con nhỏ, cộng thêm phần liên bang, nên đừng bỏ qua việc khai thuế dù thu nhập ít.
Thuế tài sản tính theo giá mua. Theo Đề luật 13 thông qua năm 1978, thuế tài sản cơ bản ở California tính khoảng 1 phần trăm trên giá trị định lúc mua, và giá trị này chỉ được tăng một mức giới hạn mỗi năm cho tới khi nhà đổi chủ. Cộng thêm các khoản thu riêng của địa phương, khu học chánh, mức thực tế thường cao hơn 1 phần trăm. Hệ quả là hai căn nhà giống nhau trên cùng con đường có thể đóng thuế chênh nhau nhiều lần vì mua ở hai thời điểm khác nhau.
Thuế bán hàng cộng theo thành phố. Giá niêm yết ở cửa hàng chưa gồm thuế bán hàng; mức thuế gồm phần của bang và phần của hạt, thành phố, nên mua cùng món hàng ở hai thành phố có thể trả khác nhau. Thực phẩm tươi chưa chế biến thường không chịu thuế, đồ ăn nấu sẵn thì có.
Xăng, điện và bảo hiểm xe cao hơn mức chung. Giá xăng ở California thường thuộc hàng cao nhất nước vì thuế và quy chuẩn nhiên liệu riêng; tiền điện ở nhiều vùng cũng cao. Bảo hiểm xe cho tài xế mới chưa có lịch sử lái xe ở Mỹ có thể là khoản bất ngờ lớn, nhất là ở vùng Los Angeles.
Bảo hiểm nhà ở vùng cháy rừng và động đất
Người định mua nhà ở California cần biết một chuyện mà vài năm trước ít ai nhắc: ở các vùng có nguy cơ cháy rừng cao, một số hãng bảo hiểm đã hạn chế bán hợp đồng mới hoặc không gia hạn hợp đồng cũ. Chủ nhà bị từ chối thường phải mua qua chương trình bảo hiểm của bang dành cho người không mua được ở thị trường thường, với phạm vi hẹp hơn và giá cao hơn, rồi mua thêm phần bổ sung. Trước khi đặt cọc mua nhà, hãy xin báo giá bảo hiểm cho đúng địa chỉ đó, vì ngân hàng không giải ngân nếu căn nhà không có bảo hiểm.
Bảo hiểm nhà thông thường ở Mỹ không chi trả thiệt hại do động đất. Muốn được bảo vệ phải mua hợp đồng động đất riêng, có mức khấu trừ thường tính theo phần trăm giá trị nhà nên khá cao. Nhiều gia đình chọn không mua và chấp nhận rủi ro; đây là quyết định nên tính rõ chứ không phải quên.
Người thuê nhà thì nhẹ hơn: bảo hiểm người thuê (renters insurance) rẻ, chi trả đồ đạc và trách nhiệm dân sự. Ở vùng hay có khói cháy rừng mùa hè và mùa thu, gia đình có người già, trẻ nhỏ, người bệnh hô hấp nên có sẵn máy lọc không khí và khẩu trang lọc bụi mịn, và theo dõi chỉ số chất lượng không khí trong mùa cháy.
Chương trình hỗ trợ người mới đến ở California
California có nhiều chương trình do bang chi tiền thêm ngoài phần liên bang. Điều kiện, nhất là với người có thẻ xanh dưới năm năm, đổi theo luật từng năm, nên hãy hỏi trực tiếp văn phòng xã hội của hạt thay vì nghe kể lại. Các nhóm chương trình đáng hỏi:
- Medi-Cal: bảo hiểm y tế công cho người thu nhập thấp. Bang đã mở rộng diện được hưởng cho nhiều nhóm người nhập cư trong những năm gần đây, rồi lại điều chỉnh vì ngân sách; điều kiện cụ thể cho năm bạn nộp phải kiểm trên trang của Medi-Cal hoặc hỏi văn phòng hạt.
- Covered California: sàn bảo hiểm y tế của bang, có trợ giá theo thu nhập. Người mới sang có thẻ xanh thường đủ điều kiện mua và được hưởng thời hạn đăng ký đặc biệt sau khi chuyển tới.
- Chương trình trợ giúp thực phẩm của bang cho một số nhóm người nhập cư chưa đủ điều kiện nhận trợ cấp thực phẩm liên bang, và chương trình dinh dưỡng cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ.
- Lớp tiếng Anh cho người lớn ở các trường người lớn (adult school) và community college, thường miễn phí hoặc phí thấp, có lớp buổi tối cho người đi làm.
- Thông dịch tiếng Việt ở văn phòng xã hội, bệnh viện, toà án và phòng bầu cử ở nhiều hạt có đông người Việt.
Nhận trợ cấp công có thể liên quan tới quy định “gánh nặng xã hội” khi xin đổi diện di trú về sau, và quy định này đã đổi nhiều lần theo từng thời kỳ. Người đã có thẻ xanh thường không bị xét lại khi nhập tịch vì lý do này, nhưng người đang chờ đổi diện thì nên hỏi luật sư di trú trước khi nộp đơn xin trợ cấp.
Đi làm, đi lại và nhịp sống hằng ngày
California là bang của xe hơi. Trừ một phần San Francisco và trung tâm Los Angeles, đi làm, đi chợ, đưa con đi học gần như đều cần xe. Gia đình hai người đi làm thường cần hai xe trong năm đầu. Giờ cao điểm trên các xa lộ quanh Los Angeles, San Jose có thể kéo một quãng đường hai mươi cây số thành gần một giờ, nên chọn nhà gần chỗ làm đáng giá hơn nhà rẻ mà xa.
Lương tối thiểu của California cao hơn mức liên bang, và một số thành phố, một số ngành như nhà hàng ăn nhanh, y tế có mức riêng cao hơn nữa. Người làm tiệm nail, nhà hàng cần biết quyền lợi về giờ nghỉ, nghỉ ăn trưa, nghỉ ốm có lương theo luật bang; chủ tiệm trả “ăn chia” mà không có bảng lương rõ ràng là chuyện vẫn gặp. Nghề nail và thẩm mỹ cần giấy phép của hội đồng cấp phép bang, có số giờ học và bài thi bắt buộc.
Nhịp sống ở các khu người Việt khá giống ở nhà: cuối tuần đi chợ, ăn phở, gặp bạn bè ở quán cà phê. Cái giá của sự quen thuộc là người lớn ít cơ hội luyện tiếng Anh. Một cách cân bằng hay gặp là ở gần khu người Việt nhưng cho con tham gia thể thao, câu lạc bộ ở trường, và người lớn nhận ít nhất một việc hoặc một lớp học buộc phải giao tiếp bằng tiếng Anh mỗi tuần.
Những tình huống hay làm gia đình mới sang chao đảo
Ở nhờ quá lâu. Ở chung với người bảo lãnh vài tháng là hợp lý, nhưng kéo sang năm thứ hai thường làm sứt mẻ quan hệ, nhất là khi hai gia đình có con nhỏ và giờ giấc khác nhau. Hãy thống nhất mốc dọn ra và góp tiền nhà từ đầu.
Mua nhà vì sợ giá tăng. Nhiều người mua nhà ngay năm đầu bằng tiền mang từ Việt Nam rồi mất thanh khoản khi chưa có việc ổn định. Ở thị trường giá cao, mua sớm một hai năm hiếm khi đáng bằng việc giữ quỹ dự phòng và hiểu rõ khu mình ở.
Chọn khu chỉ vì gần chợ Việt. Trường của con, thời gian lái xe tới chỗ làm và mức an toàn của khu phố ảnh hưởng tới cả nhà hằng ngày; gần chợ Việt thì cuối tuần lái xe hai mươi phút cũng tới.
Coi nhẹ mùa cháy rừng và nắng nóng. Người già, người bệnh tim phổi ở vùng nội địa nóng hoặc vùng hay có khói cần có kế hoạch: máy lạnh, máy lọc không khí, thuốc dự trữ và người liên lạc khi phải sơ tán.
Chuyển ra khỏi California quá vội. Một số gia đình thấy chi phí cao liền chuyển sang bang rẻ hơn khi chưa có việc ở bang mới, mất luôn mạng lưới người quen. Chuyển bang nên đi sau khi đã có lời mời làm việc hoặc nghề có thể mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Người mới sang không có tín dụng có thuê được nhà ở California không?
Được, nhưng khó hơn. Cách thường dùng là đặt cọc cao hơn trong giới hạn luật cho phép, nhờ người thân có tín dụng tốt đứng tên đồng bảo lãnh, trình thư mời làm việc và sao kê tiền tiết kiệm, hoặc thuê phòng trong nhà người quen vài tháng trong lúc xây tín dụng.
Có thẻ xanh mới sang có được Medi-Cal ngay không?
Tuỳ năm và tuỳ nhóm. California từng mở rộng Medi-Cal cho nhiều nhóm người nhập cư rồi điều chỉnh lại vì ngân sách, và quy định liên bang về người có thẻ xanh dưới năm năm cũng có ngoại lệ. Hãy nộp đơn hoặc hỏi văn phòng xã hội hạt để biết chính xác trường hợp của bạn.
Sống ở California có cần biết tiếng Anh không?
Ở khu Little Saigon hay San Jose, người lớn tuổi có thể sinh hoạt hằng ngày bằng tiếng Việt. Nhưng muốn có việc lương khá, tự đi khám bệnh, làm giấy tờ và hiểu trường học của con thì cần tiếng Anh. Lớp người lớn ở adult school là chỗ bắt đầu ít tốn kém.
Mua nhà ở California thuế tài sản tính thế nào?
Thuế cơ bản khoảng 1 phần trăm giá trị định lúc mua theo Đề luật 13, cộng các khoản thu riêng của địa phương, và giá trị định chỉ tăng trong giới hạn mỗi năm cho tới khi bán. Hãy xin bảng thuế thật của căn nhà cụ thể và hỏi các khoản thu đặc biệt trước khi ký.
Vùng nào ở California đỡ tốn kém nhất cho người Việt mới sang?
Không có câu trả lời chung, nhưng Sacramento, Stockton, Fresno và các thành phố nội địa thường có giá nhà dễ thở hơn ven biển. Đổi lại là ít việc lương cao, mùa hè nóng và cộng đồng Việt nhỏ hơn. Hãy so tiền dư hằng tháng chứ không chỉ so giá thuê.
Bảo hiểm nhà ở California có gồm động đất không?
Không. Bảo hiểm nhà thông thường loại trừ động đất, phải mua hợp đồng động đất riêng với mức khấu trừ khá cao. Ở vùng có nguy cơ cháy rừng, nên xin báo giá bảo hiểm cho đúng địa chỉ trước khi đặt cọc vì một số hãng đã hạn chế bán mới.