Nhiều gia đình người Việt bảo lãnh cha mẹ sang Mỹ khi ông bà còn khoẻ, đi chợ được, trông cháu được. Mười năm sau, cha mẹ yếu dần, quên trước quên sau, té ngã trong nhà tắm, và câu hỏi lúc đó không còn là bảo hiểm y tế cho người mới sang mà là ai chăm ông bà mỗi ngày, ở đâu, và ai trả tiền. Đây là chuyện hầu như gia đình nào cũng gặp nhưng ít ai chuẩn bị trước.
Ở Mỹ, chăm sóc người già yếu là một hệ thống nhiều tầng, từ người giúp vài giờ mỗi tuần tại nhà đến trung tâm chăm sóc ban ngày, nhà chăm sóc nhỏ, cơ sở hỗ trợ sinh hoạt và viện dưỡng lão. Mỗi tầng có cách trả tiền khác nhau, và điểm hay bị hiểu lầm nhất là Medicare gần như không trả cho việc chăm sóc dài hạn. Bài này đi qua từng tầng, ai trả cho tầng nào, và những giấy tờ con cái nên làm khi cha mẹ còn minh mẫn.
Medicare không trả chăm sóc dài hạn: hiểu lầm tốn kém nhất
Medicare là bảo hiểm y tế liên bang cho người từ 65 tuổi đủ điều kiện. Nó trả cho khám bệnh, nằm viện, phẫu thuật, thuốc theo gói, và một số dịch vụ phục hồi ngắn hạn. Nó không được thiết kế để trả cho chăm sóc giám hộ, tức là giúp tắm rửa, thay đồ, ăn uống, đi vệ sinh, trông chừng người lẫn, khi những việc đó kéo dài tháng này qua năm khác.
Medicare truyền thống có trả cho thời gian ở cơ sở điều dưỡng chuyên môn sau khi nằm viện đủ điều kiện, để phục hồi, ví dụ sau mổ thay khớp hay sau đột quỵ, nhưng có giới hạn số ngày và từ một mốc trở đi người bệnh phải đồng trả mỗi ngày. Khi người bệnh không còn tiến triển phục hồi mà chỉ cần chăm sóc hằng ngày, Medicare ngừng trả. Nhiều gia đình bị bất ngờ khi nhận thông báo cha mẹ phải xuất viện dưỡng lão hoặc tự trả tiền từ tuần sau.
Medicaid là chương trình khác, của liên bang và bang cùng góp, dành cho người thu nhập và tài sản thấp. Medicaid là nguồn trả lớn nhất cho viện dưỡng lão ở Mỹ, và nhiều bang có chương trình Medicaid trả cho chăm sóc tại nhà và tại cộng đồng để người già không phải vào viện. Điều kiện về tài sản, thu nhập, tình trạng di trú và thời gian chờ khác nhau theo bang; người có thẻ xanh mới sang thường phải chờ một số năm mới đủ điều kiện cho phần lớn diện Medicaid.
Các tầng chăm sóc và ai thường trả
Bảng dưới xếp các lựa chọn từ nhẹ đến nặng. Người già có thể đi qua nhiều tầng trong vài năm, và một gia đình có thể kết hợp nhiều tầng cùng lúc.
| Tầng chăm sóc | Hợp với ai | Nguồn trả thường gặp |
|---|---|---|
| Người thân chăm tại nhà | Còn tự đi lại, cần người nhắc thuốc, nấu ăn | Gia đình tự lo; một số bang có chương trình trả lương cho người thân chăm sóc |
| Người giúp việc tại nhà theo giờ | Cần giúp tắm rửa, thay đồ vài giờ mỗi ngày | Tự trả, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, hoặc Medicaid theo chương trình của bang |
| Trung tâm chăm sóc ban ngày | Con đi làm ban ngày, cha mẹ cần người trông và sinh hoạt | Tự trả hoặc Medicaid ở nhiều bang |
| Nhà chăm sóc nhỏ, cơ sở hỗ trợ sinh hoạt | Không ở một mình được nhưng chưa cần điều dưỡng liên tục | Phần lớn tự trả; Medicaid trả một phần ở một số bang |
| Viện dưỡng lão có điều dưỡng | Cần chăm sóc y tế và giám sát suốt ngày đêm | Medicare ngắn hạn sau nằm viện; dài hạn chủ yếu Medicaid hoặc tự trả |
| Chăm sóc cuối đời | Bệnh giai đoạn cuối, ưu tiên giảm đau | Medicare có phúc lợi chăm sóc cuối đời cho người đủ điều kiện |
Chi phí tự trả cho viện dưỡng lão hay người giúp toàn thời gian ở Mỹ rất cao so với thu nhập của đa số gia đình, nên phần lớn gia đình kết hợp nhiều nguồn: con cháu thay phiên, người giúp vài giờ, trung tâm ban ngày. Giá cụ thể khác nhau theo bang và theo thành phố, hãy hỏi trực tiếp vài nơi ở vùng bạn sống.
Chăm tại nhà và trung tâm ban ngày: lựa chọn người Việt hay dùng
Trung tâm chăm sóc ban ngày cho người lớn tuổi. Ở những vùng đông người Việt như California, Texas, Washington, có nhiều trung tâm ban ngày có nhân viên nói tiếng Việt, nấu món Việt, có xe đón đưa. Ông bà đến buổi sáng, có y tá kiểm tra huyết áp, nhắc thuốc, tập vận động, sinh hoạt văn nghệ, ăn trưa rồi chiều về. Con cháu đi làm yên tâm hơn, ông bà đỡ cô đơn hơn so với ngồi nhà một mình cả ngày.
Chương trình trả tiền cho người thân chăm sóc. Một số bang có chương trình qua Medicaid cho phép người thân, kể cả con cái, được trả lương theo giờ để chăm cha mẹ đủ điều kiện tại nhà. California có chương trình hỗ trợ tại gia nổi tiếng theo kiểu này. Điều kiện, số giờ được duyệt và việc người thân nào được nhận lương khác nhau theo bang, phải hỏi cơ quan dịch vụ xã hội của quận.
Chương trình chăm sóc trọn gói cho người già. Ở nhiều vùng có chương trình chăm sóc trọn gói cho người già đủ điều kiện cần mức chăm sóc như viện dưỡng lão nhưng vẫn sống ở nhà. Chương trình lo bác sĩ, thuốc, trung tâm ban ngày, đưa đón và người giúp tại nhà. Không phải nơi nào cũng có, hỏi văn phòng người cao tuổi của vùng.
Thuê người giúp riêng. Có thể qua công ty dịch vụ hoặc thuê trực tiếp. Thuê qua công ty đắt hơn nhưng công ty lo kiểm tra lý lịch, bảo hiểm, thay người khi nghỉ. Thuê trực tiếp rẻ hơn nhưng bạn trở thành chủ thuê, có trách nhiệm về thuế và bảo hiểm lao động theo luật bang.
Khi nào phải tính đến viện dưỡng lão, và chọn nơi thế nào
Với nhiều gia đình Việt, đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão là quyết định khó vì cảm giác có lỗi và vì nỗi lo người ngoài nhìn vào. Nhưng có những lúc chăm tại nhà không còn an toàn: người bệnh cần đổi tư thế liên tục, cần ăn qua ống, lẫn nặng và đi lang thang ban đêm, người chăm chính đã kiệt sức hoặc tự mình cũng có bệnh. Lúc đó, viện có điều dưỡng suốt ngày đêm có thể là lựa chọn an toàn hơn cho cả người bệnh lẫn người chăm.
Chọn viện nên đi xem trực tiếp, nhiều lần, vào giờ khác nhau, kể cả giờ ăn và cuối tuần. Để ý mùi, sự sạch sẽ, nhân viên có kịp trả lời chuông gọi không, người ở có được dậy, thay đồ, ra khỏi giường không. Trung tâm Medicare và Medicaid của liên bang có công cụ so sánh viện dưỡng lão với kết quả thanh tra và xếp hạng sao; đọc cả phần vi phạm chứ không chỉ số sao. Hỏi viện có nhận Medicaid không, vì nếu cha mẹ hết tiền tự trả mà viện không nhận Medicaid thì phải chuyển nơi.
Với người già không nói tiếng Anh, một viện ở gần cộng đồng, có vài nhân viên nói tiếng Việt, hoặc cho người nhà vào thăm thường xuyên và mang đồ ăn Việt, là khác biệt lớn. Người lẫn thường quay về tiếng mẹ đẻ khi bệnh nặng hơn, kể cả người trước đó nói tiếng Anh được.
Giấy tờ nên làm khi cha mẹ còn minh mẫn
Phần này hay bị trì hoãn vì nói tới là đụng chuyện kiêng kỵ. Nhưng khi cha mẹ đã lẫn hoặc hôn mê, nhiều giấy tờ không còn làm được, và con cái có thể phải ra toà xin quyền giám hộ, tốn thời gian và tiền.
- Giấy ủy quyền tài chính lâu dài: cha mẹ chỉ định một người con thay mặt quản lý tài khoản, giấy tờ khi cha mẹ không tự làm được; mẫu và cách ký theo luật bang.
- Chỉ thị y tế trước và ủy quyền y tế: cha mẹ ghi rõ muốn hay không muốn các biện pháp kéo dài sự sống, và chỉ định ai quyết định thay khi mình không nói được.
- Giấy cho phép bác sĩ, bệnh viện chia sẻ thông tin y tế với con cái, để con gọi hỏi tình hình mà không bị từ chối vì luật bảo mật.
- Danh sách thuốc, bác sĩ, bảo hiểm, tài khoản ngân hàng, giấy tờ nhà, giữ ở chỗ cả nhà biết.
- Nói chuyện với cha mẹ về mong muốn: ở nhà tới cuối hay chấp nhận vào viện, muốn chôn cất hay hoả táng, muốn về Việt Nam hay không.
- Nếu có tài sản ở Việt Nam, hỏi người có chuyên môn về giấy tờ thừa kế hai bên, vì giấy làm ở Mỹ không tự động có hiệu lực ở Việt Nam.
Những giấy này thường cần ký trước công chứng viên hoặc người làm chứng theo luật bang. Cha mẹ không đọc được tiếng Anh thì phải có người dịch đáng tin, và người được ủy quyền không nên là người làm chứng. Làm sớm khi mọi người còn bình tĩnh, đừng đợi trong phòng cấp cứu.
Người chăm sóc cũng cần được chăm
Trong nhiều gia đình người Việt, gánh chăm cha mẹ rơi vào một người, thường là con gái hoặc con dâu, người sống gần nhất hoặc chưa đi làm. Sau vài năm, người đó kiệt sức, mất việc, bệnh theo, và anh chị em khác lại ở xa hoặc chỉ góp ý. Đây là chỗ nên nói thẳng từ đầu: ai chăm ngày nào, ai góp tiền bao nhiêu, ai lo giấy tờ, có lịch luân phiên.
Ở Mỹ có nhiều hỗ trợ cho người chăm sóc mà gia đình Việt ít dùng: chăm sóc thay thế ngắn hạn để người chăm được nghỉ vài ngày, nhóm hỗ trợ người chăm bệnh nhân lẫn, lớp hướng dẫn cách đỡ người già đứng dậy, tắm cho người nằm liệt mà không đau lưng. Văn phòng người cao tuổi của vùng là nơi hỏi đầu tiên về những dịch vụ này, nhiều nơi có nhân viên nói tiếng Việt hoặc thông dịch.
Nếu người chăm đang đi làm, luật nghỉ phép gia đình và y tế của liên bang có thể cho phép nghỉ không lương có giữ việc trong một số tuần mỗi năm để chăm cha mẹ bệnh nặng, nếu chủ và bạn đủ điều kiện. Một số bang có chương trình nghỉ phép gia đình có lương. Hỏi phòng nhân sự trước khi xin nghỉ việc hẳn, vì nghỉ việc rồi thì mất cả bảo hiểm y tế của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Medicare có trả tiền viện dưỡng lão cho cha mẹ không?
Chỉ trong thời gian ngắn để phục hồi sau khi nằm viện đủ điều kiện, có giới hạn số ngày và phần đồng trả. Chăm sóc dài hạn hằng ngày như giúp tắm rửa, ăn uống không thuộc phần Medicare trả; phần đó thường do Medicaid, bảo hiểm chăm sóc dài hạn hoặc gia đình tự trả.
Cha mẹ mới có thẻ xanh vài năm có được Medicaid trả chăm sóc dài hạn không?
Thường là chưa, vì nhiều diện Medicaid đòi người có thẻ xanh chờ một số năm, cộng với điều kiện về thu nhập và tài sản. Một số bang dùng ngân sách riêng để hỗ trợ sớm hơn. Hãy hỏi cơ quan Medicaid của bang với tình trạng cụ thể của cha mẹ bạn.
Con cái có được trả lương để chăm cha mẹ tại nhà không?
Ở một số bang thì có, thông qua chương trình của Medicaid cho người đủ điều kiện, trong đó người thân được đăng ký làm người chăm sóc và trả lương theo giờ được duyệt. Điều kiện và số giờ khác nhau theo bang, hỏi cơ quan dịch vụ xã hội của quận.
Cha mẹ đã lẫn thì làm giấy ủy quyền được không?
Nếu cha mẹ không còn đủ năng lực hiểu và quyết định, giấy ủy quyền ký lúc đó có thể không hợp lệ. Khi đó con cái có thể phải xin toà chỉ định người giám hộ, tốn thời gian và chi phí. Vì vậy nên làm giấy khi cha mẹ còn minh mẫn.
Có nên đưa cha mẹ già yếu về Việt Nam chăm không?
Một số gia đình chọn vậy vì có người thân ở Việt Nam và chi phí người giúp thấp hơn. Cần tính chuyện thẻ xanh của cha mẹ nếu ở ngoài Mỹ lâu, bảo hiểm y tế ở Việt Nam, chất lượng chăm sóc người lẫn, và việc con ở Mỹ đi về được bao lâu một lần.