Nhập quốc tịch Nhật Bản, tiếng Nhật gọi là kika (quy hoá), là việc Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nhật cho phép một người nước ngoài trở thành công dân Nhật. Theo Luật Quốc tịch Nhật, điều kiện chung gồm: cư trú liên tục ở Nhật từ 5 năm trở lên, đủ tuổi thành niên, hạnh kiểm tốt, tự mình hoặc cùng gia đình bảo đảm được sinh kế, không có quốc tịch hoặc sẵn sàng mất quốc tịch cũ khi nhận quốc tịch Nhật, và không chủ trương lật đổ chính quyền. Vợ hoặc chồng của công dân Nhật được rút ngắn yêu cầu cư trú.
Điểm người Việt cần cân kỹ nhất là Nhật không chấp nhận hai quốc tịch đối với người quy hoá: muốn thành công dân Nhật thì phải thôi quốc tịch Việt Nam. Hồ sơ nộp tại Cục Pháp vụ (Legal Affairs Bureau) nơi cư trú, bắt đầu bằng buổi tư vấn, kéo dài thường tính bằng năm chứ không phải bằng tháng. Nhiều gia đình đã có vĩnh trú và thấy vĩnh trú là đủ; một số khác cần quốc tịch vì công việc, hộ chiếu hoặc vì con cái. Bài này giúp bạn biết mình thuộc nhóm nào trước khi bắt đầu.
Sáu điều kiện quy hoá thông thường và cách cơ quan Nhật đọc từng điều
Cư trú liên tục từ 5 năm. Tính từ khi có tư cách lưu trú hợp lệ ở Nhật, và chữ "liên tục" được đọc nghiêm: những chuyến về nước dài ngày, hoặc tổng số ngày ở ngoài Nhật lớn trong một năm, có thể khiến cán bộ coi như chuỗi cư trú bị đứt. Thời gian làm thực tập sinh kỹ năng và du học vẫn là cư trú, nhưng trong thực tế Cục Pháp vụ thường muốn thấy người nộp đã có giai đoạn đi làm chính thức, đóng thuế và bảo hiểm với tư cách lao động.
Đủ tuổi thành niên và có năng lực hành vi. Luật Nhật hạ tuổi thành niên xuống 18 từ năm 2022; điều kiện này cũng xét theo pháp luật nước gốc của người nộp. Trẻ vị thành niên thường nộp cùng cha mẹ và được xét theo hướng nới lỏng.
Hạnh kiểm tốt. Không chỉ là không có án hình sự. Vi phạm giao thông nhiều lần, nộp thuế cư trú trễ, bỏ đóng lương hưu quốc dân hay bảo hiểm y tế, khai báo cư trú sai hạn đều được xem như dữ liệu về hạnh kiểm. Đây là điều kiện làm rớt nhiều hồ sơ nhất mà người nộp không ngờ tới.
Bảo đảm được sinh kế. Không đòi người nộp phải giàu, mà xét cả hộ gia đình có thu nhập ổn định để sống không dựa vào trợ cấp. Vợ nội trợ có chồng đi làm vẫn đạt điều kiện này qua thu nhập của chồng.
Không có hoặc sẵn sàng mất quốc tịch cũ. Nhật đòi người được quy hoá không giữ quốc tịch khác. Với người Việt, nghĩa là phải làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam, và Cục Pháp vụ sẽ hướng dẫn thời điểm nộp giấy tờ chứng minh.
Tôn trọng trật tự hiến pháp. Không tham gia hay chủ trương tổ chức nhằm lật đổ chính quyền Nhật. Với đa số người nộp, đây là điều kiện hình thức.
Diện rút ngắn: ai không cần đủ 5 năm
Luật Quốc tịch Nhật có các diện quy hoá rút ngắn cho người có quan hệ gần với Nhật. Ba diện người Việt hay gặp nhất:
| Diện | Điều kiện cư trú thường áp dụng | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng của công dân Nhật | Cư trú ở Nhật từ 3 năm; hoặc đã kết hôn từ 3 năm và cư trú ở Nhật từ 1 năm | Hôn nhân phải thật và còn duy trì; cán bộ có thể hỏi về đời sống chung, ngôn ngữ trong nhà |
| Con của công dân Nhật | Được nới điều kiện cư trú và tuổi tuỳ trường hợp | Trẻ có cha hoặc mẹ đã quy hoá thường nộp kèm hồ sơ cha mẹ |
| Người sinh ra ở Nhật | Nới điều kiện cư trú theo luật | Con của gia đình Việt sinh ở Nhật, lớn lên ở Nhật thường thuộc nhóm này |
| Người cư trú ở Nhật rất lâu | Cư trú thường xuyên từ 10 năm trở lên | Vẫn phải đáp ứng hạnh kiểm và sinh kế |
Diện rút ngắn chỉ bỏ bớt yêu cầu về thời gian, không bỏ hạnh kiểm, không bỏ yêu cầu thôi quốc tịch cũ. Con số trong bảng là khung chung của luật; trường hợp cụ thể của bạn nên hỏi ngay trong buổi tư vấn đầu tiên tại Cục Pháp vụ, vì cán bộ sẽ nói rõ bạn có thuộc diện rút ngắn hay không và cần bổ sung những giấy gì.
Một hiểu lầm hay gặp: đã có vĩnh trú thì nhập tịch được ngay. Thực tế hai thủ tục do hai cơ quan khác nhau xét, theo hai bộ tiêu chí khác nhau. Vĩnh trú do Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú xét; quốc tịch do Bộ Tư pháp xét qua Cục Pháp vụ. Có vĩnh trú là một dấu hiệu tốt về hồ sơ, không phải một tấm vé.
Hồ sơ quy hoá đi qua những bước nào
Thủ tục quy hoá ở Nhật không nộp qua mạng và không có mẫu nộp một lần là xong. Trình tự thường gặp:
- Đặt lịch tư vấn ở Cục Pháp vụ nơi bạn cư trú. Cán bộ hỏi hoàn cảnh, xem sơ bộ giấy tờ và đưa danh sách hồ sơ riêng cho bạn. Danh sách mỗi người một khác, tuỳ quốc tịch gốc, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân.
- Gom giấy tờ phía Nhật: phiếu cư trú, giấy chứng nhận thuế cư trú và nộp thuế các năm, bảng lương hoặc giấy chứng nhận việc làm, sổ lương hưu, giấy tờ đăng ký doanh nghiệp nếu tự kinh doanh, bằng lái và lịch sử vi phạm giao thông.
- Gom giấy tờ phía Việt Nam: giấy khai sinh, giấy tờ về cha mẹ, anh chị em, giấy kết hôn hoặc ly hôn, giấy tờ chứng minh quốc tịch, kèm bản dịch tiếng Nhật. Đây thường là phần kéo dài nhất, vì giấy tờ hộ tịch cũ ở Việt Nam hay thiếu hoặc ghi lệch tên, ngày sinh.
- Soạn các văn bản tự viết: đơn xin quy hoá, bản lý lịch, sơ đồ quan hệ thân nhân, và bản trình bày động cơ xin quy hoá viết tay bằng tiếng Nhật.
- Nộp hồ sơ chính thức trực tiếp tại Cục Pháp vụ, thường phải có mặt cả người nộp và thành viên gia đình nộp cùng.
- Phỏng vấn bằng tiếng Nhật về đời sống, công việc, gia đình và lý do muốn thành công dân Nhật. Cán bộ có thể đến nhà hoặc liên lạc nơi làm việc.
- Chờ quyết định của Bộ trưởng Tư pháp. Khi được chấp thuận, tên bạn được công bố trên công báo, sau đó bạn nhận giấy tờ để lập hộ tịch Nhật (koseki) và trả thẻ lưu trú.
Người Nhật hay khuyên: đừng nộp đúng lúc vừa đổi việc, vừa ly hôn hay vừa bị phạt giao thông. Một hồ sơ ổn định trong hai, ba năm gần nhất được xét nhẹ nhàng hơn nhiều so với một hồ sơ mới thay đổi lớn.
Thôi quốc tịch Việt Nam: phần việc phía Việt Nam nhiều người quên tính
Vì Nhật không cho giữ hai quốc tịch, người Việt muốn quy hoá phải xin thôi quốc tịch Việt Nam theo Luật Quốc tịch Việt Nam. Hồ sơ nộp qua cơ quan đại diện Việt Nam ở Nhật (Đại sứ quán ở Tokyo hoặc Tổng lãnh sự quán ở Osaka, Fukuoka), chuyển về nước, và việc cho thôi quốc tịch do Chủ tịch nước quyết định. Khoảng thời gian này có thể dài, nên nhiều người bắt đầu thủ tục phía Việt Nam song song khi hồ sơ phía Nhật đã đi được một đoạn, theo hướng dẫn của cán bộ Cục Pháp vụ về thời điểm phải nộp chứng nhận.
Hệ quả của việc thôi quốc tịch Việt Nam cần được tính trước, không phải sau. Về nhà đất ở Việt Nam, người không còn quốc tịch Việt Nam nhưng là người gốc Việt vẫn có quyền sở hữu nhà ở theo quy định dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài, còn quyền với đất nông nghiệp, đất thừa kế thì phức tạp hơn và nên hỏi luật sư đất đai trước khi thôi quốc tịch. Về đi lại, bạn sẽ về Việt Nam bằng hộ chiếu Nhật và có thể xin giấy miễn thị thực dành cho người gốc Việt. Về giấy tờ, nên xin trích lục khai sinh, kết hôn bản mới và sao y các giấy tờ quan trọng khi còn là công dân Việt Nam, vì sau này mọi thủ tục đều đi qua kênh dành cho người nước ngoài.
Nếu sau này muốn có lại quốc tịch Việt Nam, luật Việt Nam có thủ tục trở lại quốc tịch, nhưng phía Nhật sẽ coi việc tự nguyện nhận quốc tịch nước khác là lý do mất quốc tịch Nhật. Nói cách khác, quyết định quy hoá nên được xem là quyết định một chiều.
Họ tên, hộ tịch và những thay đổi sau ngày nhận quốc tịch
Tên phải viết bằng chữ được phép. Hộ tịch Nhật chỉ ghi tên bằng chữ Hán thông dụng, chữ Hán dùng cho tên người và chữ kana; không ghi bằng chữ Latin. Người Việt thường chọn phiên âm tên mình bằng katakana, dùng chữ Hán tương ứng với họ Việt, hoặc lấy một tên Nhật hoàn toàn. Nên quyết định trước khi nộp vì tên mới đi vào mọi giấy tờ.
Lập hộ tịch koseki. Sau khi được chấp thuận, bạn khai báo để lập hộ tịch tại cơ quan hành chính địa phương trong thời hạn được hướng dẫn. Từ đây bạn có thể xin hộ chiếu Nhật, và các giấy tờ cũ mang tên tiếng Việt cần được nối với tên mới qua giấy chứng nhận do Cục Pháp vụ cấp.
Đổi tên trên mọi giấy tờ. Ngân hàng, bảo hiểm, lương hưu, bằng lái, hợp đồng nhà, đăng ký doanh nghiệp đều phải cập nhật. Giữ lại giấy chứng nhận quy hoá để chứng minh bạn và người mang tên cũ là một.
Con cái. Con vị thành niên nộp cùng sẽ nhận quốc tịch cùng lúc; con không nộp cùng vẫn giữ quốc tịch cũ và tư cách lưu trú riêng. Gia đình nên bàn kỹ trường hợp con sắp trưởng thành.
Nghĩa vụ và quyền mới. Bạn có quyền bầu cử, ứng cử, làm công chức ở các vị trí đòi quốc tịch, và không còn phải gia hạn tư cách lưu trú hay lo bị thu hồi vĩnh trú.
Vĩnh trú hay nhập tịch: cân theo hoàn cảnh
Phần lớn người Việt ở Nhật dừng ở vĩnh trú. Bảng dưới giúp bạn cân hai đích đến theo các tiêu chí thực tế:
| Tiêu chí | Vĩnh trú | Nhập quốc tịch |
|---|---|---|
| Quốc tịch Việt Nam | Giữ nguyên | Phải thôi |
| Hộ chiếu | Vẫn dùng hộ chiếu Việt Nam, xin thị thực khi đi nhiều nước | Hộ chiếu Nhật, đi được nhiều nước không cần thị thực |
| Rủi ro mất tư cách | Còn: vi phạm nặng, không nộp thuế và bảo hiểm có thể dẫn tới bị xem xét thu hồi theo sửa đổi luật năm 2024 | Gần như không còn |
| Thủ tục định kỳ | Đổi thẻ lưu trú theo hạn, mang theo thẻ, xin phép tái nhập khi ra nước ngoài dài ngày | Không |
| Quyền chính trị và công vụ | Không có quyền bầu cử | Có |
| Về Việt Nam sống lâu dài | Thuận lợi, vẫn là công dân Việt Nam | Về bằng tư cách người nước ngoài gốc Việt |
Người còn cha mẹ, nhà đất, dự định về Việt Nam khi về hưu thường thấy vĩnh trú hợp hơn. Người có con lớn lên hoàn toàn ở Nhật, làm việc trong ngành cần đi công tác nhiều nước hoặc muốn vào khu vực công thì quốc tịch đáng cân nhắc hơn. Không có lựa chọn đúng chung cho mọi gia đình.
Những lý do hồ sơ bị kéo dài hoặc không được chấp thuận
Lý do phổ biến nhất là lịch sử đóng thuế và bảo hiểm không sạch: thuế cư trú nộp trễ, những năm đi du học hay làm thêm không tham gia lương hưu quốc dân, đổi việc mà quên chuyển bảo hiểm. Cục Pháp vụ không đòi bạn chưa từng sai, nhưng sai sót phải được xử lý xong và có giấy chứng minh trước khi nộp.
Lý do thứ hai là khai báo không khớp: ngày nhập cảnh, lịch sử tư cách lưu trú, tên cha mẹ trên giấy tờ Việt Nam và giấy tờ Nhật lệch nhau. Với người từng đi thực tập sinh, từng đổi tên trên hộ chiếu hoặc có giấy khai sinh cấp lại, sự lệch này rất hay gặp. Cách xử lý là làm giấy xác nhận đính chính ở Việt Nam trước, không phải giải thích miệng khi phỏng vấn.
Lý do thứ ba là thu nhập hoặc công việc thiếu ổn định trong giai đoạn nộp, ví dụ vừa nghỉ việc, đang làm hợp đồng ngắn hạn liên tiếp, hoặc kinh doanh riêng mà sổ sách thua lỗ. Lý do thứ tư là trình độ tiếng Nhật không đủ để hiểu câu hỏi phỏng vấn và tự viết bản trình bày động cơ. Luật không đặt một kỳ thi tiếng Nhật riêng, nhưng cán bộ đánh giá qua giao tiếp trực tiếp.
Khi hồ sơ không được chấp thuận, bạn vẫn giữ nguyên tư cách lưu trú hiện có và có thể nộp lại sau khi khắc phục. Vì thủ tục quy hoá ở Nhật không thu lệ phí nộp đơn, chi phí chính là thời gian và tiền dịch, làm giấy tờ phía Việt Nam; kiểm lại hướng dẫn mới nhất trên trang của Bộ Tư pháp Nhật (moj.go.jp) trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian làm thực tập sinh kỹ năng có được tính vào 5 năm cư trú không?
Về nguyên tắc đó là thời gian cư trú hợp pháp ở Nhật. Tuy vậy, cán bộ Cục Pháp vụ xét cả tính liên tục và sự ổn định sau đó, nên người từng là thực tập sinh thường được khuyên nộp khi đã có vài năm làm việc chính thức với tư cách kỹ sư hay kỹ năng đặc định, đóng thuế và bảo hiểm đầy đủ.
Đang có vĩnh trú thì có cần nhập tịch không?
Không bắt buộc. Vĩnh trú đã cho bạn sống, làm việc không giới hạn ở Nhật. Nhập tịch chỉ đáng cân nhắc khi bạn cần hộ chiếu Nhật, quyền bầu cử, việc làm đòi quốc tịch, hoặc muốn loại bỏ hẳn rủi ro bị thu hồi tư cách lưu trú, và chấp nhận thôi quốc tịch Việt Nam.
Có phải thi tiếng Nhật khi xin quy hoá không?
Không có một kỳ thi tiêu chuẩn bắt buộc như một số nước khác. Trình độ tiếng Nhật được đánh giá qua phỏng vấn và qua bản trình bày động cơ phải tự viết tay. Người chỉ nói được vài câu giao tiếp thường gặp khó khăn ở bước này.
Vợ người Nhật mới kết hôn một năm có nộp được không?
Diện vợ chồng công dân Nhật thường đòi cư trú ở Nhật từ 3 năm, hoặc đã kết hôn từ 3 năm và cư trú ở Nhật từ 1 năm. Nếu mới kết hôn một năm và cũng mới sang Nhật, bạn thường phải chờ thêm. Hỏi Cục Pháp vụ để biết mốc tính cụ thể của mình.
Sau khi nhập quốc tịch Nhật, về Việt Nam có cần thị thực không?
Bạn nhập cảnh Việt Nam với tư cách công dân Nhật, nên áp dụng chính sách thị thực dành cho công dân Nhật tại thời điểm đi. Người gốc Việt có thể xin giấy miễn thị thực có thời hạn dài để về thăm thường xuyên; kiểm điều kiện tại cơ quan đại diện Việt Nam ở Nhật.
Con nhỏ sinh ở Nhật có phải nhập tịch cùng cha mẹ không?
Không bắt buộc, nhưng nếu cha mẹ đã thành công dân Nhật mà con vẫn mang quốc tịch Việt Nam thì con phải tiếp tục giữ tư cách lưu trú riêng. Phần lớn gia đình chọn nộp cùng để cả nhà có chung một quốc tịch và một hộ tịch.