Ngày càng nhiều người Việt đi EB-5 không từ Việt Nam mà từ một nước thứ ba: đang có thường trú hoặc quốc tịch Úc, Canada, đang làm việc ở Nhật, Singapore hay châu Âu. Điểm khác biệt lớn nhất mà nhiều người không biết: hàng chờ visa EB-5 được tính theo nơi sinh, không theo quốc tịch hiện tại. Một người sinh ở Việt Nam, đã có quốc tịch Úc, vẫn được tính vào hạn ngạch của Việt Nam.
Các khác biệt khác nằm ở nơi phỏng vấn (thường là nơi bạn đang cư trú hợp pháp), hồ sơ nguồn tiền đi qua nhiều quốc gia, lý lịch tư pháp nhiều nước, và câu hỏi giữ hay bỏ tình trạng cư trú ở nước đang sống. Bài này đi qua từng điểm, kèm ba hồ sơ giả định để thấy cách chúng kết hợp.
Hàng chờ tính theo nơi sinh, không theo quốc tịch
Luật di trú Mỹ phân bổ visa định cư theo "nước được tính" (chargeability), và nguyên tắc chung là nước nơi người đó sinh ra. Quốc tịch hiện tại, nơi đang sống, hộ chiếu đang dùng đều không quyết định. Vì vậy một người sinh ở TP.HCM, nhập tịch Canada từ lâu, nộp EB-5 vẫn đọc dòng Việt Nam trong Visa Bulletin, hoặc dòng "các nước còn lại" nếu Việt Nam không bị liệt kê riêng ở thời điểm đó.
Có ngoại lệ gọi là tính chéo (cross-chargeability). Vợ hoặc chồng đi kèm có thể được tính theo nơi sinh của người kia nếu điều đó có lợi và hai người nhận visa cùng lúc. Con đi kèm có thể được tính theo nơi sinh của cha hoặc mẹ. Ví dụ: nhà đầu tư sinh ở Việt Nam, vợ sinh ở Úc; nếu hàng chờ của Việt Nam dài hơn, nhà đầu tư có thể được tính theo nơi sinh của vợ trong một số điều kiện. Luật sư sẽ kiểm việc này cụ thể.
Hệ quả thực tế: đừng chọn EB-5 vì nghĩ "có quốc tịch Úc thì không bị kẹt hàng chờ Việt Nam". Đọc Visa Bulletin cho nơi sinh của mình, và của vợ hoặc chồng, trước khi quyết định. Ngược lại, người sinh ở nước thứ ba, như con của gia đình Việt sinh ở Úc, được tính theo nơi sinh của chính mình nếu là nhà đầu tư chính.
Phỏng vấn ở đâu
Nhà đầu tư ở ngoài Mỹ thường phỏng vấn visa định cư tại cơ quan lãnh sự Mỹ ở nước đang cư trú hợp pháp, hoặc ở nước mang quốc tịch. Người Việt có thường trú Úc thường phỏng vấn ở Úc; người có giấy phép làm việc dài hạn ở Nhật có thể phỏng vấn ở Nhật nếu đáp ứng điều kiện cư trú. Nơi phỏng vấn được xác định qua thông tin bạn khai với NVC; có quy định riêng về việc chuyển hồ sơ sang cơ quan lãnh sự khác.
Chọn nơi phỏng vấn có ảnh hưởng thực tế. Mỗi cơ quan lãnh sự có lịch hẹn, cơ sở khám sức khoẻ chỉ định và yêu cầu giấy tờ riêng. Người đang sống ở nước thứ ba nhưng giấy tờ hộ tịch đều ở Việt Nam cần chuẩn bị bản dịch và hình thức hợp pháp hoá theo yêu cầu của cơ quan lãnh sự nơi phỏng vấn, không theo yêu cầu của Lãnh sự quán TP.HCM.
Người đang ở Mỹ hợp pháp, như du học sinh hay lao động có visa, có thể điều chỉnh tình trạng trong nước Mỹ thay vì phỏng vấn ở nước ngoài. Đây là đường riêng với điều kiện riêng; người đang sống ở nước thứ ba không dùng được trừ khi đang ở Mỹ với tình trạng phù hợp.
Lưu ý về kế hoạch đi lại: nếu cả gia đình đang sống ở Úc và phỏng vấn ở Úc, visa được cấp vào hộ chiếu đang dùng, và lần nhập cảnh Mỹ đầu tiên phải trong thời hạn visa. Tính trước thời điểm thôi việc, bán nhà, chuyển con sang trường mới.
Nguồn tiền qua nhiều quốc gia
Người sống ở nước thứ ba thường có tài sản ở nhiều nơi: thu nhập ở nước đang sống, tài sản thừa kế hoặc tích luỹ ở Việt Nam. Bảng tóm tắt các tình huống hay gặp.
| Nguồn tiền | Chứng cứ chính | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|
| Lương và tiết kiệm ở nước đang sống | Hợp đồng lao động, phiếu lương, tờ khai thuế, sao kê nhiều năm | Thường là nguồn dễ nhất vì hệ thống thuế và ngân hàng đầy đủ |
| Bán nhà ở nước đang sống | Hợp đồng mua và bán, khoản vay mua nhà, sao kê nhận tiền | Phải chứng minh cả tiền mua nhà ban đầu, kể cả phần trả trước |
| Tài sản ở Việt Nam | Giấy tờ đất, hợp đồng chuyển nhượng, chứng từ thuế ở Việt Nam | Tiền từ Việt Nam ra nước ngoài phải có chứng từ chuyển đi hợp pháp |
| Thu nhập kinh doanh ở cả hai nơi | Báo cáo tài chính, tờ khai thuế mỗi nước | Hai hệ thống kế toán khác nhau; cần trình bày nhất quán |
| Quà tặng từ cha mẹ ở Việt Nam | Chứng từ nguồn gốc của cha mẹ, văn bản tặng cho, chứng từ chuyển | Hồ sơ của cha mẹ phải đầy đủ như của chính nhà đầu tư |
Đường đi của tiền qua nhiều quốc gia làm chuỗi chứng từ dài hơn. Mỗi lần chuyển giữa các tài khoản, các nước cần sao kê hai đầu. Tiền đã chuyển từ Việt Nam sang nước thứ ba từ lâu, như khoản cha mẹ gửi khi bạn du học, cũng có thể bị hỏi nếu nó là một phần của nguồn đầu tư.
Thuận lợi lớn là thu nhập ở các nước có hệ thống thuế đầy đủ thường dễ chứng minh hơn nhiều so với thu nhập ở Việt Nam. Nếu có lựa chọn, dùng nguồn có chứng cứ tốt nhất cho khoản đầu tư.
Lý lịch tư pháp nhiều nước
Người xin visa định cư phải nộp giấy xác nhận lý lịch tư pháp từ những nước đã sống trong một khoảng thời gian nhất định, theo bảng đối ứng giấy tờ (reciprocity schedule) của Bộ Ngoại giao Mỹ trên travel.state.gov. Ngưỡng thời gian và độ tuổi bắt đầu tính khác nhau giữa nơi đang sống, nơi mang quốc tịch và các nơi đã từng sống; đọc bảng đối ứng của từng nước để biết loại giấy cần xin.
Với người Việt đã sống ở nhiều nước, danh sách có thể dài: Việt Nam, nước du học, nước làm việc, nước hiện tại. Mỗi nước có thủ tục riêng, có nơi xin trực tuyến trong vài ngày, có nơi cần lấy dấu vân tay và mất nhiều tuần. Bảng đối ứng của từng nước ghi rõ cơ quan cấp, tên giấy, và cách xin khi không còn sống ở đó.
Lý lịch tư pháp Việt Nam cho người đang ở nước ngoài có thể xin qua cơ quan đại diện Việt Nam hoặc qua người được uỷ quyền tại Việt Nam, theo quy định của Việt Nam. Thời gian chờ có thể dài, nên bắt đầu ngay khi NVC yêu cầu nộp giấy tờ.
Thời hạn hiệu lực của giấy lý lịch tư pháp theo yêu cầu của cơ quan lãnh sự cũng cần tính: xin quá sớm thì hết hạn trước phỏng vấn, xin quá muộn thì không kịp. Với nhiều nước, nên lập lịch xin theo thứ tự thời gian chờ dài nhất trước.
Đang có thường trú nước khác: giữ hay bỏ
Người có thường trú Canada cần có mặt ở Canada ít nhất 730 ngày trong mỗi giai đoạn năm năm để giữ tình trạng thường trú. Người có thường trú Úc có thể ra vào Úc trong thời hạn quyền đi lại của visa; sau đó muốn quay lại với tư cách thường trú thì cần visa thường trú quay lại (RRV) với điều kiện riêng. Các nước khác có quy định riêng. Chuyển sang sống ở Mỹ với thẻ xanh có nghĩa thời gian ở nước cũ giảm mạnh.
Ngược lại, Mỹ đòi thường trú nhân coi Mỹ là nơi thường trú. Giữ cả hai tình trạng thường trú lâu dài là khó, vì mỗi nước đều đòi bạn sống chủ yếu ở đó. Nhiều gia đình chọn nhập tịch nước thứ ba trước khi đi Mỹ, nếu đủ điều kiện, để không phải lo giữ thường trú ở đó. Canada đòi 1.095 ngày có mặt trong năm năm để nhập tịch; các nước khác có điều kiện riêng.
Một chiến lược khác là để một thành viên gia đình ở lại thêm một thời gian để hoàn tất điều kiện nhập tịch nước cũ. Nhưng thẻ xanh Mỹ cũng có điều kiện riêng, và người phụ thuộc không nhập cảnh trước nhà đầu tư chính được. Cân nhắc những điều này cùng luật sư cả hai nước trước khi chọn thời điểm đi.
Quốc tịch thứ ba và quốc tịch Mỹ: nhiều nước như Úc, Canada cho phép giữ nhiều quốc tịch; một số nước khác không. Việt Nam có quy định riêng về giữ quốc tịch Việt Nam. Đây là chuyện của nhiều năm sau, nhưng ảnh hưởng tới quyết định nhập tịch nước thứ ba ngay bây giờ.
Thuế trong năm chuyển cư trú và ba hồ sơ giả định
Năm chuyển từ nước thứ ba sang Mỹ thường là năm "hai cư trú": bạn có thể là cư dân thuế của nước cũ một phần năm, và của Mỹ phần còn lại. Mỹ và nhiều nước như Úc, Canada có hiệp định thuế song phương với quy tắc xác định nơi cư trú chính và tránh đánh thuế hai lần. Một số nước đánh thuế khi rời đi, như coi tài sản đã bán theo giá thị trường tại thời điểm thôi cư trú. Cần kế toán thuế ở cả hai nước lên kế hoạch trước khi chuyển.
Hồ sơ giả định A: kỹ sư sinh ở Hà Nội, có quốc tịch Úc, vợ sinh ở Sydney. Nguồn tiền từ bán nhà ở Melbourne và tiết kiệm lương. Hàng chờ có thể tính theo nơi sinh của vợ nếu có lợi; phỏng vấn ở Úc; nguồn tiền dễ chứng minh; cần lý lịch tư pháp Úc và Việt Nam.
Hồ sơ giả định B: doanh nhân sinh ở Cần Thơ, có thường trú Canada, kinh doanh ở cả hai nước. Hàng chờ tính theo Việt Nam; phỏng vấn ở Canada; nguồn tiền phức tạp vì đi qua hai hệ thống; phải tính 730 ngày nếu muốn giữ thường trú Canada.
Hồ sơ giả định C: người lao động sinh ở Huế, đang làm việc dài hạn ở Nhật, tiền tiết kiệm từ lương ở Nhật cộng tài sản cha mẹ cho ở Việt Nam. Hàng chờ tính theo Việt Nam; nơi phỏng vấn phụ thuộc điều kiện cư trú ở Nhật; nguồn tiền phải dựng ở cả hai nước, và phần cha mẹ tặng đòi chứng minh như nhà đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Có quốc tịch Mỹ Latin hay châu Âu thì có tránh được hàng chờ Việt Nam không?
Không, nếu bạn sinh ở Việt Nam. Hàng chờ EB-5 tính theo nơi sinh. Ngoại lệ duy nhất là tính chéo theo nơi sinh của vợ hoặc chồng hay cha mẹ, trong các điều kiện luật quy định.
Đang sống ở nước thứ ba nhưng muốn phỏng vấn ở TP.HCM được không?
Thường người phỏng vấn ở nước mình cư trú hợp pháp hoặc nước mang quốc tịch. Người mang quốc tịch Việt Nam có thể được phỏng vấn ở TP.HCM, tuỳ quy định và sự chấp thuận. Hỏi NVC và luật sư trước khi chọn.
Có quốc tịch Úc thì có cần visa để vào Mỹ khảo sát dự án không?
Công dân Úc thuộc chương trình miễn thị thực Mỹ (VWP) nên có thể dùng ESTA cho chuyến đi ngắn hạn. Nhưng người có hồ sơ định cư đang mở vẫn cần cân nhắc ý định khi nhập cảnh; hỏi luật sư trước.
Tài sản ở Việt Nam có phải chuyển về nước đang sống trước khi đầu tư không?
Không bắt buộc. Tiền có thể chuyển thẳng từ Việt Nam tới tài khoản ký quỹ ở Mỹ nếu có chứng từ hợp pháp. Chọn đường đi nào phụ thuộc vào quy định ngoại hối Việt Nam và chứng từ dễ dựng nhất.
Con sinh ở nước thứ ba thì được tính theo đâu?
Con được tính theo nơi sinh của chính con, hoặc có thể tính theo nơi sinh của cha hoặc mẹ khi đi kèm. Nếu con sinh ở Úc và là nhà đầu tư chính, hàng chờ tính theo Úc.
Đã có thẻ xanh Mỹ mà vẫn giữ thường trú Canada có được không?
Về pháp lý có thể cùng tồn tại một thời gian, nhưng cả hai đều đòi sống chủ yếu ở nước đó. Thường không giữ được cả hai lâu dài. Nhiều người chọn nhập tịch Canada trước khi đi Mỹ nếu đủ điều kiện.