Với chủ doanh nghiệp Việt Nam, tiền đầu tư EB-5 thường đến từ ba ngả: lợi nhuận công ty chia cho chủ sở hữu, tiền bán một phần hoặc toàn bộ vốn góp, cổ phần, và lương thưởng nhận từ chính công ty mình. Cả ba đều được USCIS chấp nhận là nguồn hợp pháp, với điều kiện chứng minh được hai tầng: doanh nghiệp làm ăn hợp pháp và có lợi nhuận thật, và tiền đã đi từ doanh nghiệp sang cá nhân đúng thủ tục, đã nộp thuế.
Chỗ vướng thường không nằm ở chuyện công ty có lãi hay không, mà ở khoảng cách giữa sổ sách và thực tế: lợi nhuận khai thuế thấp nhưng chủ doanh nghiệp có nhiều tài sản; tiền công ty chuyển thẳng cho cá nhân không có quyết định chia lợi nhuận; hoặc công ty chưa từng chia lợi nhuận chính thức lần nào. Bài này đi qua từng ngả tiền, chứng từ tương ứng và cách xử lý các khoảng cách đó một cách trung thực.
Tầng thứ nhất: doanh nghiệp hợp pháp và có lợi nhuận thật
Trước khi nhìn vào số tiền bạn nhận, người xét hồ sơ muốn biết doanh nghiệp là gì. Bộ chứng từ nền gồm giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và các lần thay đổi, điều lệ, danh sách thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông thể hiện tỷ lệ sở hữu của bạn qua thời gian, giấy phép con nếu ngành nghề có điều kiện, và báo cáo tài chính các năm kèm tờ khai quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp.
Báo cáo tài chính có kiểm toán mạnh hơn hẳn báo cáo tự lập, vì có bên độc lập ký. Nhiều doanh nghiệp nhỏ không bắt buộc kiểm toán; khi đó báo cáo nộp cơ quan thuế và tờ khai quyết toán là chứng cứ chính. Một số luật sư đề nghị thuê kiểm toán hồi tố cho vài năm gần nhất; việc này tốn kém và không sửa được số liệu đã khai, chỉ tăng độ tin cậy cho số liệu sẵn có.
USCIS cũng có thể hỏi vốn góp ban đầu của bạn vào công ty từ đâu. Với công ty thành lập từ hai mươi năm trước bằng vài trăm triệu đồng, câu hỏi này nhẹ. Với công ty thành lập gần đây bằng số vốn lớn, cần chứng minh nguồn của số vốn đó như một nguồn tiền riêng.
Doanh nghiệp từng bị xử phạt thuế, hoặc có tranh chấp lớn, không tự động làm hỏng hồ sơ, nhưng nên được giải thích chủ động kèm chứng từ đã khắc phục. Người xét hồ sơ tìm hiểu được nhiều hơn bạn nghĩ, và một giải thích được đưa ra trước luôn tốt hơn một câu trả lời khi bị hỏi.
Tầng thứ hai: tiền từ doanh nghiệp sang tay bạn
Mỗi ngả tiền có bộ chứng từ riêng. Mức thuế dưới đây nêu ở dạng nguyên lý theo luật thuế thu nhập cá nhân Việt Nam tính đến thời điểm viết; tỷ lệ và cách tính cụ thể cần kiểm lại với cơ quan thuế hoặc kế toán của bạn.
| Ngả tiền | Chứng từ chính | Thuế thu nhập cá nhân |
|---|---|---|
| Lợi nhuận được chia (công ty TNHH) | Quyết định của chủ sở hữu hoặc nghị quyết hội đồng thành viên về chia lợi nhuận; báo cáo tài chính năm có lợi nhuận sau thuế; uỷ nhiệm chi từ tài khoản công ty sang tài khoản cá nhân | Thu nhập từ đầu tư vốn, công ty khấu trừ trước khi chi; giữ chứng từ khấu trừ |
| Cổ tức (công ty cổ phần) | Nghị quyết đại hội đồng cổ đông về phân phối lợi nhuận; danh sách cổ đông nhận cổ tức; chứng từ chi trả | Như trên; cổ tức bằng cổ phiếu được tính thuế khi bán lại |
| Bán vốn góp công ty TNHH | Hợp đồng chuyển nhượng; nghị quyết chấp thuận; đăng ký thay đổi thành viên; sao kê nhận tiền từ bên mua | Tính trên phần chênh lệch giữa giá bán và giá vốn, có tờ khai riêng |
| Bán cổ phần | Hợp đồng hoặc lệnh khớp qua công ty chứng khoán; cập nhật sổ cổ đông; sao kê | Tính trên giá chuyển nhượng mỗi lần bán; công ty chứng khoán thường khấu trừ |
| Lương, thưởng từ công ty mình | Hợp đồng lao động, bảng lương, chứng từ khấu trừ thuế | Như tiền lương thông thường |
Theo Luật Doanh nghiệp, công ty chỉ được chia lợi nhuận khi đã hoàn thành nghĩa vụ thuế, nghĩa vụ tài chính và vẫn bảo đảm thanh toán nợ sau khi chia. Một lần chia lợi nhuận vượt lợi nhuận sau thuế luỹ kế trên báo cáo tài chính là dấu hiệu bất thường mà người xét hồ sơ có kinh nghiệm sẽ nhận ra.
Bốn khoảng cách hay gặp giữa sổ sách và thực tế
Công ty chưa từng chia lợi nhuận chính thức. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ quen rút tiền từ công ty khi cần, hạch toán thành tạm ứng hoặc khoản phải thu từ chủ sở hữu. Số tiền đó trên sổ sách vẫn là của công ty, không phải tiền cá nhân. Muốn dùng làm vốn EB-5, cần làm đúng thủ tục chia lợi nhuận cho các năm có lợi nhuận sau thuế, khấu trừ thuế, rồi chi trả qua ngân hàng. Việc chia lợi nhuận phải dựa trên số liệu thật, không phải dựng lại để vừa số tiền cần.
Lợi nhuận khai thuế thấp so với tài sản cá nhân. USCIS so số tiền bạn đầu tư với tổng lợi nhuận và thu nhập đã khai. Nếu bạn đầu tư số tiền gấp nhiều lần tổng lợi nhuận sau thuế nhiều năm cộng lại, phần chênh cần nguồn khác. Không có cách trung thực nào biến doanh thu chưa khai thành nguồn hợp pháp mà không xử lý nghĩa vụ thuế trước; hỏi luật sư thuế Việt Nam nếu đây là tình huống của bạn.
Công ty trả hộ chi phí cá nhân. Xe, nhà, chi tiêu gia đình hạch toán vào chi phí công ty làm lợi nhuận trên sổ thấp đi. Khi dựng phép tính tích luỹ, các khoản này không giúp chứng minh tiền cá nhân, và nếu xuất hiện trong hồ sơ có thể gây câu hỏi về cách hạch toán.
Nhiều công ty, nhiều người cùng sở hữu. Tiền đi qua lại giữa các công ty cùng nhóm làm dòng tiền rối. Nên chọn một hoặc hai ngả rõ nhất làm nguồn chính, và trình bày sơ đồ sở hữu cùng dòng tiền trên một trang.
Bán vốn góp, bán công ty: câu chuyện có sức thuyết phục nhất
Bán một phần hoặc toàn bộ công ty cho bên thứ ba độc lập thường là nguồn tiền rõ nhất, vì giá do thị trường quyết định, có hợp đồng, có bên mua với nguồn tiền riêng, có thuế. Với các thương vụ có bên mua là quỹ đầu tư hay doanh nghiệp lớn, thường kèm báo cáo thẩm định, định giá, làm tăng độ tin cậy.
Cần chú ý ba điểm. Thứ nhất, giá chuyển nhượng ghi đúng; ghi thấp để giảm thuế dẫn tới đúng vấn đề như với nhà đất: chỉ phần có chứng từ mới dùng được. Thứ hai, tiền vào tài khoản cá nhân của bạn từ tài khoản của bên mua, không vòng qua công ty khác. Thứ ba, nếu bên mua là người thân hoặc công ty liên quan, chuẩn bị giải thích vì sao giá hợp lý và bên mua lấy tiền từ đâu, vì giao dịch nội bộ dễ bị nghi là hình thức.
Bán cổ phần niêm yết có ưu điểm là dấu vết giao dịch rõ qua công ty chứng khoán. Cần chứng minh thêm cổ phần đó bạn có được bằng cách nào: mua bằng tiền gì, được thưởng, hay nhận chuyển nhượng.
Một tình huống đặc biệt là bán công ty nhưng vẫn ở lại điều hành theo hợp đồng với bên mua. Điều này không ảnh hưởng nguồn tiền, nhưng ảnh hưởng kế hoạch sống sau khi có thẻ xanh, nên cần bàn với luật sư di trú ngay từ lúc đàm phán.
Không nên làm
Những cách dưới đây đôi khi được gợi ý vì nhanh, nhưng đều tạo rủi ro lớn hơn lợi ích.
- Để công ty chuyển tiền thẳng ra nước ngoài vào tài khoản ký quỹ của dự án. Nhà đầu tư EB-5 là cá nhân; tiền phải là của cá nhân, và việc doanh nghiệp chuyển tiền ra nước ngoài cho mục đích này còn vướng quy định ngoại hối.
- Vay từ công ty mình rồi gọi đó là tiền cá nhân. Khoản vay từ công ty bạn kiểm soát được xem xét rất kỹ; nếu không có tài sản bảo đảm của chính bạn, có thể không đủ điều kiện làm vốn.
- Lập nghị quyết chia lợi nhuận ghi lùi ngày cho những năm trước.
- Nhờ kế toán dựng lại báo cáo tài chính khác với bản đã nộp cơ quan thuế.
- Chia lợi nhuận vượt lợi nhuận sau thuế luỹ kế, hoặc khi công ty còn nợ thuế.
Mọi chứng từ trong hồ sơ EB-5 có thể được đối chiếu nhiều năm sau, ở bước phỏng vấn, ở I-829, thậm chí khi nhập tịch. Một giấy tờ không khớp có thể bị coi là khai gian, hậu quả kéo dài suốt đời.
Lộ trình chuẩn bị cho chủ doanh nghiệp
Hồ sơ nguồn tiền doanh nghiệp mất nhiều thời gian nhất trong các loại nguồn, nên nên bắt đầu trước khi chọn dự án.
- Liệt kê mọi doanh nghiệp bạn sở hữu, tỷ lệ sở hữu và lịch sử thay đổi.
- Gom báo cáo tài chính, tờ khai quyết toán thuế ít nhất các năm sẽ dùng làm nguồn; xác định lợi nhuận sau thuế chưa phân phối.
- Cùng kế toán và luật sư Việt Nam xác định ngả tiền: chia lợi nhuận, bán vốn, hay kết hợp; tính thuế phải nộp.
- Thực hiện thủ tục nội bộ đúng điều lệ: quyết định, nghị quyết, biên bản; khấu trừ và nộp thuế.
- Chi trả qua ngân hàng vào tài khoản cá nhân riêng dùng cho dòng tiền đầu tư.
- Nhờ luật sư di trú Mỹ đọc toàn bộ chứng từ, chỉ ra chỗ cần giải trình.
- Làm thủ tục mua ngoại tệ và chuyển tiền ra nước ngoài qua ngân hàng; lưu chứng từ.
- Soạn bản trình bày tóm tắt: sơ đồ sở hữu, bảng lợi nhuận theo năm, dòng tiền, kèm bản dịch tiếng Anh.
Bước 3 và 4 thường tốn vài tháng vì phụ thuộc kỳ báo cáo tài chính và họp thành viên, cổ đông. Đây là lý do chủ doanh nghiệp nên làm việc với luật sư sớm, kể cả khi chưa quyết định đầu tư.
Ví dụ giả định: một chủ xưởng may gom vốn từ hai ngả
Ví dụ giả định: ông A sở hữu 100% một công ty TNHH may gia công ở Bình Dương, thành lập năm 2008 với vốn điều lệ nhỏ góp từ tiền làm thuê nhiều năm. Công ty có báo cáo tài chính nộp cơ quan thuế đầy đủ, ba năm gần nhất có kiểm toán. Lợi nhuận sau thuế luỹ kế chưa phân phối khoảng 20 tỷ đồng vì ông A trước nay chỉ nhận lương và để lợi nhuận lại công ty.
Kế hoạch nguồn tiền gồm hai ngả. Ngả thứ nhất: chủ sở hữu ra quyết định chia một phần lợi nhuận sau thuế của các năm đã quyết toán, công ty khấu trừ thuế thu nhập cá nhân rồi chuyển phần còn lại vào tài khoản cá nhân ông A. Ngả thứ hai: ông A bán 30% vốn góp cho một đối tác không liên quan, có hợp đồng, giá theo báo cáo định giá, bên mua chuyển khoản từ tài khoản của họ.
Điểm người xét hồ sơ sẽ hỏi: vì sao chia lợi nhuận đúng vào năm chuẩn bị EB-5 sau nhiều năm không chia; công ty có còn đủ tiền vận hành và trả nợ sau khi chia không; đối tác mua vốn có độc lập thật không và tiền của họ từ đâu. Hồ sơ trả lời trước bằng biên bản nêu mục đích chia lợi nhuận, báo cáo dòng tiền sau khi chia, và giấy tờ pháp lý của bên mua.
Điều đáng chú ý là vốn điều lệ ban đầu nhỏ và có thời gian dài, nên câu hỏi nguồn vốn góp ban đầu gần như không đặt ra. Ngược lại, nếu công ty mới lập ba năm với vốn lớn, chuỗi chứng cứ phải đi ngược thêm một tầng.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có lãi nhưng chưa quyết toán thuế năm nay thì chia lợi nhuận được chưa?
Theo nguyên tắc của Luật Doanh nghiệp, lợi nhuận được chia là lợi nhuận sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ thuế. Chia trên số liệu tạm tính có rủi ro điều chỉnh về sau. Với hồ sơ EB-5, dùng lợi nhuận của các năm đã quyết toán là an toàn hơn.
Doanh nghiệp tư nhân thì chứng minh khác công ty TNHH thế nào?
Doanh nghiệp tư nhân không tách tài sản chủ và doanh nghiệp như công ty, nên không có thủ tục chia lợi nhuận. Chứng cứ dựa vào báo cáo tài chính, tờ khai thuế và dòng tiền từ tài khoản doanh nghiệp sang chủ. Cách trình bày cần luật sư xem cụ thể.
Đang có đối tác cùng sở hữu, họ có phải ký gì cho hồ sơ EB-5 không?
Đối tác không ký vào hồ sơ di trú của bạn, nhưng các quyết định chia lợi nhuận, chuyển nhượng vốn cần đúng thẩm quyền theo điều lệ, thường có chữ ký của hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông. Đó là chứng từ hồ sơ cần.
USCIS có liên hệ với công ty để xác minh không?
Có thể. Ở các hồ sơ có dấu hiệu cần làm rõ, phía Mỹ có thể xác minh thông tin doanh nghiệp, kể cả qua các kênh công khai hoặc liên hệ trực tiếp. Thông tin trong hồ sơ cần khớp với dữ liệu đăng ký doanh nghiệp công khai.
Công ty đang lỗ năm gần nhất có làm hỏng nguồn tiền từ các năm trước không?
Không tự động. Lợi nhuận được chia hợp lệ từ các năm trước vẫn là nguồn hợp pháp. Tuy vậy, nếu năm lỗ trùng với lúc bạn rút một khoản lớn, người xét hồ sơ sẽ hỏi dòng tiền, nên cần chứng từ cho từng lần chi trả.
Có thể dùng tiền bán công ty mà bên mua trả góp nhiều năm không?
Được, nhưng chỉ phần đã nhận và có chứng từ vào thời điểm đầu tư mới tính. Phần còn phải nhận trong tương lai không dùng làm vốn được, trừ khi bạn dùng tài sản khác bảo đảm cho một khoản vay hợp lệ.