Có ba cách đưa cha mẹ lớn tuổi vào kế hoạch định cư: cho cha mẹ đi kèm ngay trong hồ sơ của con nếu nước đó cho phép, bảo lãnh cha mẹ sau khi con đã có tư cách, hoặc dùng thị thực thăm thân dài hạn. Mỹ cho công dân từ 21 tuổi bảo lãnh cha mẹ theo diện thân nhân trực hệ, không phải xếp hàng hạn ngạch; Canada có chương trình bảo lãnh cha mẹ và ông bà mời theo đợt cùng siêu thị thực Super Visa; Úc có các diện visa cha mẹ với hàng chờ rất dài nếu không chọn loại có đóng góp.
Nhưng chọn được đường visa mới là nửa câu chuyện. Nửa còn lại là chi phí y tế, quyền hưởng lương hưu và trợ cấp vốn thường đòi nhiều năm cư trú, và đời sống hằng ngày của người già ở nơi không nói được tiếng, không tự lái xe, mùa đông kéo dài. Nhiều gia đình lập kế hoạch rất kỹ cho phần visa mà bỏ qua phần này, rồi cha mẹ sang được vài năm lại xin về.
Ba nước, ba cách đón cha mẹ
Tổng hợp nguyên tắc tính đến thời điểm viết; lệ phí, số chỗ và thời gian chờ thay đổi theo năm, phải kiểm trên trang chính thức.
| Nước | Đường thường trú cho cha mẹ | Đường ở dài hạn không thường trú |
|---|---|---|
| Mỹ | Con là công dân từ 21 tuổi nộp I-130 diện IR5; không xếp hàng hạn ngạch, người bảo lãnh ký cam kết bảo trợ tài chính I-864 | Visa du lịch B2, mỗi lần nhập cảnh được ở theo thời hạn ghi trên I-94 |
| Canada | Chương trình bảo lãnh cha mẹ và ông bà, mời nộp theo đợt có giới hạn số chỗ; người bảo lãnh cam kết hỗ trợ 20 năm | Super Visa: nhiều lần nhập cảnh, mỗi lần được ở lâu hơn visa thăm thân thường, đòi bảo hiểm y tế tư nhân và mức thu nhập tối thiểu của con |
| Úc | Diện cha mẹ không đóng góp có hàng chờ rất dài; diện có đóng góp tốn kém hơn nhiều nhưng nhanh hơn; phải qua phép thử cân bằng gia đình | Visa cha mẹ tạm trú có thời hạn nhiều năm, phải gia hạn và mua bảo hiểm |
Phép thử cân bằng gia đình của Úc đòi ít nhất một nửa số con của cha mẹ sống thường trú hợp pháp ở Úc, hoặc số con ở Úc nhiều hơn số con ở bất kỳ nước nào khác. Gia đình đông con mà phần lớn ở lại Việt Nam thường không qua được phép thử này.
Với Canada, mức thu nhập tối thiểu của người bảo lãnh được tính theo số người trong gia đình và phải chứng minh qua nhiều năm khai thuế liên tiếp; xem bảng hiện hành trên canada.ca trước khi đăng ký quan tâm.
Y tế: khoản lớn nhất và hay bị tính thiếu nhất
Khám sức khoẻ di trú khắt khe hơn với người lớn tuổi. Hầu hết các nước xét liệu người nộp có thể gây gánh nặng chi phí đáng kể cho hệ thống y tế công hay không. Bệnh mạn tính đã kiểm soát tốt thường không làm hỏng hồ sơ, nhưng bệnh thận giai đoạn cuối, ung thư đang điều trị, sa sút trí tuệ nặng có thể bị xem xét kỹ. Diện bảo lãnh cha mẹ ở Canada và Úc đều chịu điều kiện sức khoẻ.
Ở Mỹ, Medicare không tự động có cho người mới sang. Medicare phần A miễn phí dành cho người đã đóng thuế an sinh đủ khoảng 40 quý làm việc, hoặc có vợ hay chồng đủ điều kiện. Cha mẹ sang lúc đã già thường không có số quý này; họ có thể mua Medicare sau khi đã thường trú liên tục 5 năm và từ 65 tuổi, nhưng phải trả phí hằng tháng. Trong 5 năm đầu, gia đình phải tự tìm bảo hiểm tư nhân hoặc chương trình của tiểu bang nếu đủ điều kiện.
Thăm thân dài hạn nghĩa là bảo hiểm du lịch, không phải bảo hiểm y tế đầy đủ. Bảo hiểm cho khách thăm thân thường loại trừ bệnh có sẵn, có trần chi trả và đắt dần theo tuổi. Một lần nằm viện vì bệnh cũ tái phát ở Mỹ hay Canada có thể tốn số tiền rất lớn. Đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi mua.
Thuốc và hồ sơ bệnh án nên đi trước một bước. Mang theo tóm tắt bệnh án, danh sách thuốc bằng tên hoạt chất, kết quả xét nghiệm gần nhất, được dịch sang ngôn ngữ nước đến. Bác sĩ gia đình ở nước mới cần những thông tin này để kê đơn tiếp mà không phải làm lại toàn bộ xét nghiệm.
Lương hưu và trợ cấp: tính bằng năm cư trú
Người già mới sang thường không có lương hưu ở nước mới, vì lương hưu công ở hầu hết các nước gắn với số năm làm việc hoặc số năm cư trú. Ở Canada, lương hưu tuổi già OAS đòi ít nhất 10 năm cư trú ở Canada sau tuổi 18; khoản lương hưu theo đóng góp CPP thì chỉ có khi đã đi làm và đóng. Ở Úc, lương hưu tuổi già Age Pension nhìn chung đòi khoảng 10 năm cư trú. Ở Mỹ, trợ cấp An sinh xã hội dựa vào số quý làm việc, còn các chương trình trợ cấp liên bang dựa trên thu nhập thường có thời gian chờ nhiều năm với thường trú nhân mới.
Điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, trong những năm đầu cha mẹ phụ thuộc tài chính hoàn toàn vào con, và người con đã ký cam kết bảo trợ với nhà nước thì có trách nhiệm pháp lý thật, không chỉ là trách nhiệm đạo lý. Ở Canada, nếu cha mẹ nhận trợ cấp xã hội trong thời gian cam kết, người bảo lãnh có thể phải hoàn trả. Ở Mỹ, cam kết I-864 có giá trị cho tới khi người được bảo lãnh nhập tịch hoặc đủ số quý làm việc.
Thứ hai, lương hưu hoặc trợ cấp hưu trí mà cha mẹ đang nhận ở Việt Nam là nguồn thu đáng giữ. Cần tìm hiểu cách tiếp tục nhận khi sống ở nước ngoài, có phải uỷ quyền, có phải xác nhận còn sống định kỳ hay không, và cách khai khoản này với cơ quan thuế nước mới. Những thủ tục cụ thể này kiểm với cơ quan bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trước khi đi.
Đời sống hằng ngày: những điều ít ai nói trước
Gia đình hay hình dung cha mẹ sang sẽ "được hưởng phúc". Thực tế những năm đầu thường khó với người già hơn với bất kỳ ai khác trong nhà:
- Cô đơn ban ngày: con đi làm, cháu đi học, nhà ở ngoại ô không có hàng xóm qua lại, không có quán xá đầu ngõ như ở quê.
- Mất khả năng tự đi lại: ở nhiều thành phố Bắc Mỹ và Úc, không lái xe nghĩa là không tự đi chợ, đi khám được. Thi bằng lái ở tuổi 65 không phải ai cũng làm được.
- Mùa đông dài ở Canada, miền bắc nước Mỹ: ít ra ngoài, ít ánh nắng, dễ buồn chán, dễ té ngã khi đường đóng băng.
- Đảo vai trò: ở nhà là người quyết định, sang đây phải hỏi con cháu từng việc nhỏ, kể cả đọc thư của ngân hàng.
- Trở thành người giữ trẻ toàn thời gian: nhiều ông bà sang chủ yếu để trông cháu. Việc này giúp con rất nhiều, nhưng nên được nói thẳng và chia sẻ, không mặc định.
- Khác biệt nếp nghĩ với cháu: cháu lớn lên nói tiếng địa phương, lối nghĩ khác, ông bà dễ cảm thấy mình bị gạt ra ngoài.
Không có điểm nào trong danh sách trên là lý do để không đưa cha mẹ đi. Chúng là những việc cần chuẩn bị: tìm trước hội người cao tuổi gốc Việt, lớp tiếng Anh cho người già, hội đồng hương, khu ở gần chợ châu Á và tuyến xe buýt.
Đi về hai nơi: mô hình phổ biến và cái bẫy của nó
Nhiều cha mẹ chọn sống mùa đông ở Việt Nam, mùa hè ở nước định cư. Mô hình này giữ được nếp sống quen, gần họ hàng, đỡ chi phí y tế cho những bệnh nhẹ. Đây là lựa chọn hợp lý cho nhiều gia đình, với điều kiện chọn đúng loại tư cách pháp lý.
Thường trú nhân phải giữ điều kiện cư trú. Nếu cha mẹ đã có thẻ thường trú, những chuyến về Việt Nam dài ngày có thể làm hỏng điều kiện giữ thẻ, như ngưỡng 730 ngày trong 5 năm ở Canada hay rủi ro bị coi là từ bỏ thẻ xanh ở Mỹ khi ở ngoài quá lâu.
Có khi thị thực thăm thân dài hạn lại hợp hơn thẻ thường trú. Với cha mẹ chỉ muốn sang vài tháng mỗi năm, Super Visa của Canada hay visa du lịch nhiều lần của Mỹ đôi khi phù hợp hơn, vì không đặt ra nghĩa vụ cư trú. Đổi lại, cha mẹ không được hưởng y tế công và phải mua bảo hiểm riêng.
Quyết định nên dựa trên sức khoẻ, không chỉ dựa trên tấm thẻ. Cha mẹ có bệnh cần điều trị đều đặn nên được tính kỹ: điều trị chính ở đâu, hồ sơ bệnh án nằm ở đâu, ai đi cùng khi bay đường dài.
Lập kế hoạch cho cha mẹ theo thứ tự
Một trình tự đơn giản giúp gia đình không bỏ sót phần nào:
- Hỏi chính cha mẹ muốn gì: sống hẳn, đi về, hay chỉ thăm. Đừng quyết thay.
- Đánh giá sức khoẻ thật với bác sĩ ở Việt Nam, có kết quả xét nghiệm cơ bản, trước khi chọn diện.
- Chọn đường pháp lý theo mong muốn đó: thường trú, thị thực dài hạn, hay thăm thân.
- Tính tài chính cho 5 đến 10 năm đầu: bảo hiểm, thuốc, chỗ ở, đi lại, khoản dự phòng nằm viện.
- Sắp xếp tài sản, sổ tiết kiệm, nhà cửa ở Việt Nam: ai trông coi, uỷ quyền cho ai, và di chúc nếu cần.
- Chuẩn bị đời sống ở nơi mới: nhóm cộng đồng, lớp tiếng, bác sĩ gia đình nói được tiếng Việt nếu có.
- Hẹn một lần đánh giá lại sau năm đầu tiên, cả nhà cùng ngồi nói thật cha mẹ có ổn không.
Câu hỏi đầu tiên trong danh sách thường bị bỏ qua nhất, và cũng là câu quyết định cha mẹ có ở lại lâu dài hay không.
Nước nào cho cha mẹ đi kèm ngay trong hồ sơ của con
Diện tay nghề và diện bảo lãnh vợ chồng hầu như không cho cha mẹ đi kèm. Express Entry của Canada, visa tay nghề của Úc và New Zealand, diện lao động của Mỹ chỉ tính vợ hoặc chồng và con phụ thuộc. Cha mẹ phải chờ người con có tư cách bảo lãnh rồi mới nộp diện riêng, nên kế hoạch thực tế thường là hai giai đoạn cách nhau nhiều năm.
Một số chương trình đầu tư cho cha mẹ đi kèm. Nhiều chương trình quốc tịch đầu tư ở Caribe cho phép đưa cha mẹ, thậm chí ông bà của người nộp hoặc của vợ chồng vào cùng hồ sơ nếu đáp ứng điều kiện tuổi và phụ thuộc tài chính. Một số chương trình thị thực cư trú qua đầu tư ở châu Âu cũng cho cha mẹ phụ thuộc đi kèm. Điều kiện cụ thể từng nước khác nhau và hay được sửa, cần kiểm trên trang của đơn vị CBI chính thức hoặc cổng di trú nước đó.
Cha mẹ đi kèm không có nghĩa là cha mẹ sống được ở đó. Có quốc tịch Caribe giúp cha mẹ đi lại dễ hơn, nhưng nếu cả gia đình thật ra sống ở Mỹ hay Canada thì cha mẹ vẫn cần một tư cách cư trú riêng ở nước ấy. Đừng nhầm tấm hộ chiếu với nơi ở.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có thể đi kèm hồ sơ EB-5 của con không?
Không. Hồ sơ EB-5 chỉ cho vợ hoặc chồng và con chưa kết hôn dưới 21 tuổi đi kèm. Nếu muốn cha mẹ sang Mỹ thường trú, cha mẹ phải tự đứng hồ sơ riêng, hoặc người con sau khi nhập tịch Mỹ và từ 21 tuổi sẽ bảo lãnh cha mẹ theo diện IR5.
Super Visa và bảo lãnh cha mẹ ở Canada khác nhau thế nào?
Bảo lãnh cha mẹ cho thường trú, được hưởng y tế công của tỉnh và có thể nhập tịch, nhưng phải được mời nộp và người con cam kết hỗ trợ 20 năm. Super Visa là thị thực tạm trú dài hạn, không cho thường trú, phải mua bảo hiểm tư nhân, nhưng không phải chờ đợt mời.
Cha mẹ 70 tuổi có bệnh tiểu đường thì có qua được khám sức khoẻ không?
Tiểu đường được kiểm soát ổn định thường không phải lý do bị từ chối, nhưng mỗi hồ sơ được xét riêng theo mức độ và biến chứng. Nên có kết quả xét nghiệm gần nhất và đơn thuốc rõ ràng. Quy định cụ thể về điều kiện sức khoẻ cần kiểm theo diện visa và nước nộp.
Cha mẹ sang Mỹ theo diện IR5 có được hưởng Medicare ngay không?
Thường là không. Medicare phần A miễn phí đòi đủ số quý làm việc. Người không đủ có thể mua Medicare sau khi thường trú liên tục 5 năm và từ 65 tuổi. Trong thời gian đầu, gia đình nên tìm bảo hiểm tư nhân hoặc chương trình của tiểu bang nếu đủ điều kiện.
Có nên bán hết nhà cửa ở Việt Nam trước khi đưa cha mẹ đi?
Không nên vội. Nhiều cha mẹ sau vài năm muốn về sống lại một phần thời gian. Giữ một chỗ ở hoặc ít nhất giữ lựa chọn quay về giúp gia đình linh hoạt hơn. Nếu bán, hãy tìm hiểu nghĩa vụ thuế và quy định chuyển tiền ra nước ngoài.
Cha mẹ không nói tiếng Anh thì đi khám bệnh thế nào?
Ở Mỹ, Canada, Úc, nhiều bệnh viện và phòng khám có dịch vụ phiên dịch qua điện thoại hoặc trực tiếp, thường miễn phí cho bệnh nhân. Nên yêu cầu phiên dịch khi đặt hẹn thay vì để cháu nhỏ dịch, vì thông tin y tế cần chính xác.