Ngôn ngữ xuất hiện trong kế hoạch định cư ở hai chỗ khác nhau: điều kiện để được cấp visa và khả năng thật để sống, làm việc sau khi sang. Chỗ thứ nhất đo bằng điểm thi theo thang của từng nước; chỗ thứ hai không ai chấm nhưng quyết định bạn làm nghề cũ hay làm việc tay chân trong năm đầu.
Diện tay nghề ở Canada, Úc, New Zealand, Anh tính điểm ngôn ngữ trực tiếp, có khi đó là phần cộng điểm lớn nhất người nộp còn kiểm soát được. Diện đầu tư EB-5 và bảo lãnh gia đình Mỹ không có bài thi ngôn ngữ lúc xin visa, nhưng tiếng Anh lại quay về ở bước nhập tịch và trong mọi việc hằng ngày. Một kế hoạch tốt vì vậy không hỏi "cần bao nhiêu điểm" mà hỏi "cả nhà cần nói được gì, vào lúc nào".
Ngôn ngữ được đòi ở đâu trong từng loại hồ sơ
Tổng hợp nguyên tắc tính đến thời điểm viết; mức điểm cụ thể thay đổi theo chương trình và theo năm, nên kiểm trên trang chính thức trước khi đăng ký thi.
| Nước, diện | Thi lúc xin visa? | Ngôn ngữ quay lại ở bước nào |
|---|---|---|
| Canada tay nghề (Express Entry, nhiều chương trình đề cử tỉnh) | Có, điểm quy về thang CLB/NCLC; tiếng Pháp tốt được cộng thêm | Nhập tịch: người 18 đến 54 tuổi cần trình độ khoảng CLB 4 nghe nói |
| Úc tay nghề, chủ bảo lãnh | Có, theo mức tiếng Anh do từng visa quy định | Người đi kèm trên 18 tuổi không đủ mức tiếng Anh cơ bản phải đóng thêm lệ phí lần hai |
| New Zealand tay nghề | Có, theo mức tối thiểu của diện | Thành viên gia đình có thể phải chứng minh hoặc trả trước học phí tiếng Anh |
| Anh Skilled Worker | Có, theo khung trình độ châu Âu | Thường trú và nhập tịch đòi thêm bài thi về đời sống ở Anh |
| Mỹ EB-5, bảo lãnh gia đình | Không | Nhập tịch: thi đọc, viết, nói tiếng Anh và bài thi công dân, có miễn trừ theo tuổi và số năm thường trú |
| Quốc tịch đầu tư Caribe | Không | Gần như không có, nhưng sống thật trên đảo thì cần tiếng Anh |
Hai dòng cuối là chỗ người Việt hay chủ quan nhất. Không thi lúc xin visa không có nghĩa là không cần tiếng; nó chỉ có nghĩa là không ai ép bạn học trước khi bay.
Mức miễn thi tiếng Anh khi nhập tịch Mỹ hiện là từ 50 tuổi với 20 năm thường trú, hoặc từ 55 tuổi với 15 năm thường trú; người được miễn vẫn phải thi bài công dân bằng tiếng mẹ đẻ qua phiên dịch. Kiểm chi tiết trên uscis.gov.
Điểm thi và trình độ thật khác nhau ở đâu
Điểm thi đo kỹ năng làm bài trong khung giờ cố định. Người luyện kỹ có thể đạt điểm cao hơn khả năng giao tiếp thật, nhất là phần đọc và nghe với dạng câu hỏi quen. Ngược lại, có người làm việc nhiều năm với khách nước ngoài vẫn trượt phần viết vì không quen cấu trúc bài luận.
Công việc ở nước mới đòi những thứ bài thi ít đo. Gọi điện cho chủ nhà khi nước rỉ, giải thích triệu chứng của con cho y tá, tranh luận lịch sự trong cuộc họp, viết một email từ chối mà không làm mất lòng. Những tình huống này đòi tốc độ phản xạ và cách nói đúng mức lịch sự, không chỉ đúng ngữ pháp.
Giọng địa phương và tiếng lóng là một rào cản riêng. Bài thi dùng giọng chuẩn, rõ. Đến nơi, bạn gặp giọng vùng, nói nhanh, nuốt âm, thành ngữ thể thao. Hầu hết người mới sang mất vài tháng mới nghe ổn ở chỗ làm, dù điểm nghe khi thi khá cao.
Ngôn ngữ chuyên ngành quyết định việc giữ nghề. Kỹ sư, kế toán, điều dưỡng, giáo viên muốn làm lại nghề cũ cần thuật ngữ và quy chuẩn bằng ngôn ngữ nước đến. Nhiều cơ quan cấp phép hành nghề còn đặt mức ngôn ngữ riêng cao hơn mức của visa.
Tiếng Pháp ở Canada: lợi thế ít người Việt tận dụng
Canada có hai ngôn ngữ chính thức và chính sách nhập cư tìm cách tăng người nói tiếng Pháp ở ngoài Quebec. Trong Express Entry, người có tiếng Pháp tốt được cộng điểm thêm, và từ năm 2023 cơ quan di trú Canada có những đợt mời riêng theo nhóm, trong đó có nhóm người thông thạo tiếng Pháp. Với Quebec, tiếng Pháp gần như là điều kiện cốt lõi của các chương trình tay nghề của tỉnh.
Điều đó không có nghĩa ai cũng nên học tiếng Pháp. Học từ đầu tới trình độ đủ được cộng điểm thường mất nhiều năm với người đi làm, và nếu bạn định sống ở Toronto hay Vancouver, tiếng Pháp ít dùng trong đời sống hằng ngày. Tiếng Pháp hợp nhất với ba nhóm: người đã có nền tiếng Pháp từ trước, gia đình có con còn nhỏ sẵn sàng sống ở Quebec hay các vùng song ngữ như New Brunswick, và người hồ sơ tiếng Anh đã chạm trần điểm.
Bài thi tiếng Pháp được chấp nhận cho hồ sơ Canada hiện là TEF Canada và TCF Canada. Chọn bài thi nào, mức điểm quy đổi ra sao và đợt mời theo nhóm còn tiếp tục hay không đều phải kiểm trên canada.ca vào lúc bạn chuẩn bị, vì các đợt mời theo nhóm được điều chỉnh hằng năm.
Vợ chồng và con lớn: ai cần học tới mức nào
Một hồ sơ thường chỉ chấm điểm ngôn ngữ người nộp chính, nhưng cuộc sống thì cả nhà cùng gánh. Một số điểm nên tính khi chia việc học:
- Trong Express Entry, điểm ngôn ngữ của vợ hoặc chồng đi kèm được cộng thêm một phần nhỏ. Nếu người nộp chính đã gần trần, cho người kia thi lấy điểm có khi là cách tăng điểm rẻ nhất.
- Ở Úc, người đi kèm từ 18 tuổi không chứng minh được tiếng Anh cơ bản phải trả khoản lệ phí lần hai, vốn không nhỏ. Thi đạt trước khi nộp thường rẻ hơn trả khoản này.
- Người nộp chính hay chọn lấy điểm cao ở nhà rồi "để vợ hoặc chồng sang học sau". Thực tế người ở nhà chăm con thường ít thời gian học nhất và dễ bị cô lập nhất trong năm đầu.
- Con từ 12 tuổi trở lên sang sẽ học lớp hỗ trợ ngôn ngữ ở trường nhưng vẫn phải theo kịp môn học. Cho con học tiếng có hệ thống trong thời gian chờ hồ sơ giúp con khỏi bị xếp xuống lớp thấp hơn.
- Con nhỏ thường học tiếng mới rất nhanh, đến mức cha mẹ phải lo ngược lại chuyện giữ tiếng Việt.
Nguyên tắc dễ nhớ: người sẽ đi làm ngay cần tiếng để làm việc, người ở nhà cần tiếng để tự lo việc ngoài xã hội, trẻ cần tiếng để theo lớp. Ba mục tiêu khác nhau thì cách học cũng khác nhau.
Lập lộ trình ngôn ngữ theo ba giai đoạn
Lộ trình dưới đây áp dụng cho cả diện có thi lẫn diện không thi, chỉ khác nhau ở giai đoạn đầu:
- Trước khi nộp: xác định bài thi được chấp nhận, mức tối thiểu và mức điểm cho lợi thế thật. Thi thử một lần để biết khoảng cách. Đặt mục tiêu cao hơn mức tối thiểu một bậc vì kết quả thi có thể dao động.
- Trong lúc chờ hồ sơ: chuyển từ luyện thi sang luyện dùng. Gọi điện tiếng Anh thật, đọc báo địa phương của thành phố định đến, nghe radio giọng vùng đó, học từ vựng ngành nghề của mình.
- Ba tháng đầu sau khi sang: đăng ký lớp tiếng cho người nhập cư do nhà nước tài trợ nếu có; nhiều nước có chương trình miễn phí hoặc chi phí thấp cho thường trú nhân, như lớp LINC ở Canada hay chương trình tiếng Anh cho người nhập cư AMEP ở Úc.
- Năm đầu: chọn môi trường buộc phải nói. Công việc tình nguyện, lớp học nghề, câu lạc bộ thể thao của con. Sống hoàn toàn trong cộng đồng nói tiếng Việt làm tiếng tiến rất chậm.
- Trước khi nộp đơn nhập tịch: kiểm lại điều kiện ngôn ngữ và bài thi kiến thức, vì phần này có thể đã đổi so với lúc bạn sang.
Điều kiện được học lớp tiếng miễn phí, số giờ được học và độ tuổi được nhận khác nhau theo nước và theo diện visa; kiểm trên trang của cơ quan di trú hoặc chính quyền địa phương nơi bạn sống.
Những sai lầm thường gặp khi tính chuyện ngôn ngữ
Thi một lần đủ điểm rồi bỏ học. Kết quả thi có thời hạn hiệu lực, thường khoảng hai năm với các bài thi phổ biến. Hồ sơ kéo dài hoặc phải nộp lại thì phải thi lại, và người đã bỏ học hai năm thường được điểm thấp hơn lần trước.
Chọn bài thi theo lời đồn "bài này dễ hơn". Mỗi bài thi hợp với một kiểu người: có người làm bài trên máy tốt hơn, có người cần giám khảo nói trực tiếp. Hãy làm thử đề mẫu chính thức của hai bài trước khi chọn, đừng dựa vào nhóm chat.
Tin rằng con trẻ sẽ phiên dịch cho cả nhà. Trẻ học nhanh nên thường bị kéo vào phiên dịch ở bệnh viện, ngân hàng, cuộc họp phụ huynh. Việc này đặt lên con những thông tin và trách nhiệm không hợp tuổi, và đảo ngược vai trò trong gia đình. Ở nhiều nước, bệnh viện và cơ quan công có dịch vụ phiên dịch miễn phí; hãy hỏi thay vì kéo con vào.
Bỏ qua ngôn ngữ của cha mẹ lớn tuổi đi theo. Người lớn tuổi không cần điểm thi, nhưng không nói được câu đơn giản nào thì phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu, kể cả khi đi khám bệnh. Vài chục câu sống còn học trước khi đi giúp ông bà tự tin hơn rất nhiều.
Đọc các thang điểm: CLB, khung châu Âu và điểm từng kỹ năng
Mỗi nước quy điểm thi về thang của mình. Canada dùng thang CLB cho tiếng Anh và NCLC cho tiếng Pháp; Anh và nhiều nước châu Âu dùng khung tham chiếu châu Âu A1 đến C2; Úc, New Zealand gọi tên mức như "competent", "proficient" rồi định nghĩa bằng điểm của từng bài thi. Cùng một kết quả IELTS sẽ được đọc thành các mức khác nhau ở mỗi nước, nên đừng mang con số của bạn bè đi diện khác áp cho mình.
Điểm được xét theo từng kỹ năng, không chỉ điểm tổng. Hầu hết hồ sơ đòi mức tối thiểu cho cả bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Điểm tổng đẹp mà một kỹ năng hụt nửa bậc vẫn bị coi là không đạt. Người Việt thường mạnh đọc, yếu nói và viết, nên kế hoạch ôn nên dồn vào kỹ năng thấp nhất thay vì kéo điểm tổng.
Điểm cộng tăng theo bậc, không tăng đều. Trong hệ thống tính điểm như Express Entry, lên từ một bậc trung bình lên bậc cao có thể đem lại nhiều điểm hơn hẳn so với việc tăng thêm vài năm kinh nghiệm. Đó là lý do người tư vấn hay khuyên thi lại ngôn ngữ trước khi tính tới những thứ tốn kém hơn.
Bảng quy đổi chính thức là nguồn duy nhất đáng tin. Bảng quy đổi giữa điểm bài thi và thang của từng nước được công bố trên canada.ca, immi.homeaffairs.gov.au, immigration.govt.nz và gov.uk. Bảng do trung tâm luyện thi tự soạn có thể đã cũ.
Câu hỏi thường gặp
Diện EB-5 không cần tiếng Anh thì có nên học trước không?
Nên. Hồ sơ EB-5 không có bài thi ngôn ngữ, nhưng sau khi sang bạn phải tự lo nhà cửa, ngân hàng, trường của con, và muốn nhập tịch thì phải thi tiếng Anh nếu không thuộc diện được miễn. Thời gian chờ hồ sơ là lúc học tốt nhất vì chưa bị áp lực mưu sinh.
IELTS General hay Academic dùng cho định cư?
Hồ sơ định cư tay nghề thường dùng bản General Training, còn bản Academic dành cho nhập học và một số cơ quan cấp phép hành nghề. Mỗi nước và mỗi diện quy định cụ thể bài nào được chấp nhận, nên đọc trang chính thức trước khi đóng tiền thi.
Điểm thi ngôn ngữ có hạn bao lâu?
Với các bài thi phổ biến cho hồ sơ định cư, kết quả thường được chấp nhận trong khoảng hai năm kể từ ngày thi, tính tới thời điểm nộp hoặc thời điểm cơ quan di trú yêu cầu. Hồ sơ dài có thể phải thi lại. Kiểm quy định của chính chương trình bạn nộp.
Cha mẹ trên 60 tuổi có phải thi tiếng khi đi theo không?
Hầu hết hồ sơ bảo lãnh cha mẹ hay cha mẹ đi kèm không yêu cầu bài thi ngôn ngữ. Ngôn ngữ chỉ quay lại khi cha mẹ muốn nhập tịch, và nhiều nước có mức miễn hoặc giảm cho người cao tuổi. Dù vậy, học một số câu thiết yếu vẫn rất có ích.
Học tiếng Pháp có thật sự giúp định cư Canada nhanh hơn?
Người có tiếng Pháp tốt được cộng điểm thêm trong Express Entry và có thể được mời trong các đợt dành riêng cho người nói tiếng Pháp. Tuy nhiên phải đạt trình độ đủ cao mới có tác dụng, và chính sách đợt mời theo nhóm được điều chỉnh hằng năm trên canada.ca.
Có nên chờ sang rồi mới học tiếng cho đỡ tốn?
Lớp tiếng cho người nhập cư ở nhiều nước miễn phí hoặc rẻ, nhưng năm đầu bạn vừa tìm việc vừa lo nhà nên khó học đều. Học nền tảng ở Việt Nam trong lúc chờ, rồi dùng lớp miễn phí ở nước mới để luyện giao tiếp thực tế là cách cân bằng hơn.