Ngành nhà hàng ở Úc thiếu người làm bếp kéo dài, và nhiều đầu bếp Việt Nam có tay nghề thật, từng làm ở khách sạn, nhà hàng lớn trong nước hay trên tàu du lịch. Nghe qua thì đây là ngành dễ đi. Thực tế, đầu bếp là một trong những nghề có nhiều bẫy nhất trong định cư Úc: nhầm mã nghề, thẩm định không đạt, và nhất là các lời chào "nhà hàng bảo lãnh" kèm phí.
Bài này giải thích sự khác nhau giữa chef và cook trong hệ thống nghề của Úc, cách thẩm định tay nghề cho nghề bếp, các đường visa thực tế qua chủ lao động và qua tính điểm, và những dấu hiệu cho thấy một lời mời bảo lãnh đang đưa bạn vào chỗ nguy hiểm.
Chef và cook không phải là một
Trong hệ thống nghề của Úc, chef và cook là hai mã nghề khác nhau, ở hai mức trình độ khác nhau. Chef là người lên kế hoạch thực đơn, ước tính nguyên liệu và chi phí, giám sát nhân viên bếp, đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm, đồng thời trực tiếp chế biến. Cook là người chế biến món theo công thức và tiêu chuẩn có sẵn, làm việc dưới sự chỉ đạo của chef.
Sự khác nhau này quyết định mọi thứ phía sau: mã nghề nào có trong danh sách nghề cho visa nào, mức trình độ cần chứng minh, và lương tối thiểu chủ lao động phải trả. Người làm bếp chính, quản lý ca bếp nhiều năm ở khách sạn có thể khớp với mã chef; người làm bếp nóng, bếp lạnh theo công thức thường khớp với mã cook.
Lỗi hay gặp là người làm cook khai mã chef vì nghĩ mã chef có nhiều đường định cư hơn. Khi thẩm định, phần kiểm tra kỹ thuật và phỏng vấn sẽ đối chiếu vai trò thật của bạn, và một người chưa từng lên thực đơn hay quản lý chi phí sẽ khó trả lời các câu về phần việc đó. Chọn đúng mã từ đầu nhanh hơn nhiều so với làm lại.
Thẩm định tay nghề cho nghề bếp
Cơ quan thẩm định. Phần lớn nghề thợ ở Úc, trong đó có nghề bếp, do TRA thẩm định; một số luồng có thể do cơ quan khác như VETASSESS xử lý. Kiểm cơ quan được chỉ định cho mã nghề của bạn trên danh sách nghề của Bộ Nội vụ.
Luồng thẩm định tuỳ hoàn cảnh. Người được đào tạo và làm việc ở nước ngoài, người học ở Úc, người được bảo lãnh visa tạm trú đi theo những luồng khác nhau, với yêu cầu bằng chứng khác nhau. Đọc đúng luồng của mình trước khi chuẩn bị.
Bằng chứng tay nghề. Thường cần bằng hoặc chứng chỉ nghề, thư xác nhận việc làm chi tiết, bằng chứng lương, và có thể có phần kiểm tra thực hành hoặc phỏng vấn kỹ thuật. Với người không có bằng nghề chính quy, số năm kinh nghiệm và mô tả việc làm phải rất cụ thể.
Kỹ thuật bếp Âu và bếp Việt. Người thẩm định xét các kỹ năng chung của nghề: sơ chế, các phương pháp nấu, quản lý nguyên liệu, an toàn thực phẩm. Đầu bếp chuyên món Việt vẫn có thể đạt, nhưng cần trả lời được các kiến thức nghề phổ quát, không chỉ món của mình.
Đường chủ lao động: visa 482, 494 và lên thường trú
Phần lớn đầu bếp Việt sang Úc làm việc theo đường chủ lao động. Nhà hàng có đăng ký kinh doanh hợp lệ, được phê duyệt làm nhà bảo lãnh, đề cử vị trí, và bạn xin visa 482 để làm việc cho họ. Ở vùng regional, đường 494 dành cho chủ lao động vùng có điều kiện thuận lợi hơn ở một số mặt và dẫn tới thường trú qua 191.
Nhà bảo lãnh có nghĩa vụ thật: trả lương không thấp hơn mức thị trường cho vị trí đó và không thấp hơn ngưỡng thu nhập tối thiểu do Bộ Nội vụ đặt, không được chuyển chi phí bảo lãnh sang bạn, phải lưu hồ sơ và chịu kiểm tra. Ngưỡng thu nhập được điều chỉnh theo năm, đọc mức hiện hành trên trang Bộ Nội vụ. Những yêu cầu này giải thích vì sao nhiều nhà hàng nhỏ không đủ điều kiện hoặc không muốn bảo lãnh.
Sau một thời gian làm việc cho chủ lao động theo visa tạm trú, bạn có thể được đề cử thường trú qua 186 luồng chuyển tiếp nếu mã nghề, thời gian làm việc và các điều kiện khác đáp ứng. Đây là đường dài và phụ thuộc vào việc nhà hàng tồn tại, làm ăn ổn định và giữ lời. Nhà hàng đóng cửa giữa chừng là rủi ro thật, và bạn chỉ có một khoảng thời gian giới hạn để tìm chủ bảo lãnh mới hoặc đổi visa.
Trả tiền mua bảo lãnh: vì sao tuyệt đối tránh
Ở Úc, đòi, nhận hoặc trả tiền để đổi lấy việc bảo lãnh visa là hành vi bị cấm theo luật di trú, và áp dụng cho cả người trả tiền. Hậu quả có thể là huỷ visa, cấm nộp visa trong một thời gian, và phạt. Những dấu hiệu dưới đây là kịch bản điển hình cần nhận ra:
- Bên trung gian đòi "phí bảo lãnh" hay "phí giữ chỗ" nộp cho nhà hàng, tách khỏi lệ phí visa chính thức.
- Hợp đồng ghi một mức lương, nhưng có thoả thuận ngầm bạn phải trả lại một phần lương hàng tháng.
- Nhà hàng yêu cầu bạn làm thêm giờ không lương với lý do "đã bảo lãnh cho em".
- Bị giữ hộ chiếu, bị dọa huỷ visa nếu khiếu nại về lương hay điều kiện làm việc.
- Lời hứa chắc chắn có thường trú sau một số năm, kèm số tiền lớn trả trước.
Người lao động có visa tạm trú vẫn có quyền như mọi người lao động ở Úc về lương, giờ làm và an toàn. Cơ quan Fair Work Ombudsman nhận khiếu nại về lương và điều kiện làm việc, kể cả từ người giữ visa tạm trú, và có thoả thuận với Bộ Nội vụ để người khiếu nại không bị xử lý visa chỉ vì đã lên tiếng trong những điều kiện nhất định.
Chuẩn bị bằng chứng việc làm cho thẩm định nghề bếp
Người làm bếp ở Việt Nam thường thiếu giấy tờ hơn người làm văn phòng: làm ở nhiều nơi, có nơi trả lương tiền mặt, có nơi không còn hoạt động. Thứ tự chuẩn bị hợp lý:
- Liệt kê toàn bộ nơi đã làm theo thời gian, ghi chức danh, phần bếp phụ trách và số giờ làm mỗi tuần.
- Xin thư xác nhận việc làm từ từng nơi còn hoạt động, có người có thẩm quyền ký, mô tả nhiệm vụ cụ thể chứ không chỉ ghi chức danh.
- Gom bằng chứng lương: sao kê ngân hàng nhận lương, hợp đồng lao động, quá trình đóng bảo hiểm xã hội. Lương nhận tiền mặt không có chứng từ là điểm yếu lớn.
- Với nơi đã đóng cửa, tìm bằng chứng thay thế như hợp đồng cũ, quyết định nghỉ việc, xác nhận của người quản lý trực tiếp kèm giấy tờ chứng minh vai trò của người đó.
- Chuẩn bị bằng cấp, chứng chỉ nghề, chứng chỉ an toàn thực phẩm, dịch thuật theo yêu cầu của cơ quan thẩm định.
- Ôn phần kiến thức nghề chung để sẵn sàng cho phỏng vấn kỹ thuật: các phương pháp nấu, nhiệt độ bảo quản, quy trình vệ sinh, kiểm soát nguyên liệu và hao hụt.
Đừng nhờ người quen ký thư cho nơi bạn chưa từng làm, và đừng nâng chức danh trong thư. Cơ quan thẩm định có thể gọi xác minh, và một thư sai có thể khiến toàn bộ hồ sơ bị coi là gian dối, ảnh hưởng tới cả các lần nộp sau.
Đường tính điểm cho đầu bếp
Ngoài đường chủ lao động, mã chef đã có mặt trong danh sách nghề cho các visa tính điểm ở nhiều giai đoạn, và một số bang có đề cử cho nghề bếp, nhất là ở vùng regional nơi ngành du lịch, nhà hàng thiếu người. Danh sách nghề và danh sách của bang đổi theo năm, nên kiểm trước khi chọn hướng này.
Thách thức với người nộp từ Việt Nam là điểm. Bằng nghề hoặc chứng chỉ nghề chỉ được 10 điểm trình độ, thấp hơn bằng đại học 5 điểm. Nhiều đầu bếp có tiếng Anh ở mức vừa đủ giao tiếp trong bếp nhưng chưa đạt mức cao trong bài thi. Nâng tiếng Anh và thi NAATI CCL thường là cách nâng điểm khả thi nhất.
Đường tính điểm có ưu điểm lớn là không phụ thuộc vào một nhà hàng. Người có thẩm định đạt, tiếng Anh tốt và được bang vùng đề cử 491 có thể làm cho bất kỳ nhà hàng nào ở vùng chỉ định, đổi chỗ làm khi muốn, và tự quyết định sự nghiệp. Đây là khác biệt rất lớn so với việc gắn số phận visa vào một chủ lao động.
Đời sống thực tế của đầu bếp giữ visa tạm trú
Lương và điều kiện của người làm bếp ở Úc phần lớn được quy định theo bộ quy định ngành nhà hàng (award), với mức lương tối thiểu theo bậc, phụ cấp làm cuối tuần, ngày lễ và làm đêm. Người giữ visa tạm trú được hưởng đúng như người lao động khác, và chủ bảo lãnh còn phải đáp ứng ngưỡng lương riêng cho người được bảo lãnh. Nắm rõ quyền lợi này là cách tự bảo vệ đơn giản nhất.
Nghề bếp ở Úc vất vả theo kiểu khác Việt Nam: ca làm dài vào giờ người khác nghỉ, cuối tuần và ngày lễ là lúc đông khách nhất, áp lực về vệ sinh an toàn thực phẩm rất cao vì các đợt kiểm tra của chính quyền địa phương. Gia đình đi kèm cần chuẩn bị cho nhịp sống mà người làm bếp vắng nhà vào đúng những lúc cả nhà rảnh.
Vợ hoặc chồng đi kèm visa 482 thường được làm việc, con được đi học, nhưng học phí trường công cho con người giữ visa tạm trú tuỳ bang, có nơi miễn có nơi thu. Gia đình nên tính chi phí này trước khi quyết định sang cùng lúc hay để người làm bếp sang trước ổn định công việc rồi đón gia đình sau.
Ví dụ giả định: một bếp phó khách sạn ở Đà Nẵng
Ví dụ giả định: anh Lực, 30 tuổi, có chứng chỉ nghề nấu ăn, làm bếp ở khách sạn 6 năm, 2 năm gần nhất là bếp phó phụ trách ca, có tham gia lên thực đơn theo mùa và kiểm soát nguyên liệu. Tiếng Anh giao tiếp được, chưa thi. Một người quen giới thiệu nhà hàng ở Sydney "bảo lãnh trọn gói" với một khoản phí lớn.
Phân tích hợp lý cho anh Lực: hai năm làm bếp phó có thể là nền cho mã chef, nhưng anh cần thư xác nhận mô tả đúng phần lên thực đơn, quản lý chi phí, giám sát nhân viên. Anh nên tìm hiểu luồng thẩm định cho người ở nước ngoài, thi tiếng Anh, và tính đường 491 ở các bang vùng có đề cử nghề bếp. Lời mời "bảo lãnh trọn gói" có phí là dấu hiệu rõ của việc mua bán bảo lãnh, anh nên từ chối.
Nếu anh vẫn muốn đi đường chủ lao động, cách an toàn là ứng tuyển như mọi ứng viên khác, nhà hàng tự chịu chi phí bảo lãnh theo luật, và mọi khoản bạn trả chỉ là lệ phí visa chính thức của Bộ Nội vụ cùng chi phí dịch vụ đại lý di trú có đăng ký nếu bạn thuê. Hợp đồng lao động phải ghi rõ lương, giờ làm, và bạn giữ một bản.
Câu hỏi thường gặp
Đầu bếp Việt Nam không có bằng nghề có định cư Úc được không?
Có thể, nếu bạn chứng minh được nhiều năm kinh nghiệm thật đúng nghề và đạt phần kiểm tra của cơ quan thẩm định. Hồ sơ không có bằng nghề cần thư xác nhận việc làm rất chi tiết và bằng chứng lương rõ ràng.
Chef và cook khác nhau thế nào trong hồ sơ định cư Úc?
Chef là người lên thực đơn, quản lý chi phí, giám sát nhân viên và chế biến; cook là người chế biến theo công thức dưới chỉ đạo. Hai mã ở hai mức trình độ khác nhau và có mặt ở những danh sách nghề khác nhau, nên chọn theo vai trò thật.
Nhà hàng đòi tiền để bảo lãnh visa có hợp pháp không?
Không. Theo luật di trú Úc, đòi, nhận hoặc trả tiền để đổi lấy việc bảo lãnh visa là hành vi bị cấm, áp dụng cho cả người trả. Hậu quả có thể là huỷ visa và cấm nộp visa trong một thời gian.
Nhà hàng bảo lãnh đóng cửa thì visa 482 ra sao?
Visa không bị huỷ ngay, nhưng bạn chỉ có một khoảng thời gian giới hạn theo quy định để tìm chủ bảo lãnh mới, đổi sang visa khác, hoặc rời Úc. Kiểm khoảng thời gian hiện hành trên trang Bộ Nội vụ và tìm phương án ngay khi có dấu hiệu nhà hàng gặp khó.
Đầu bếp nên chọn visa 482 hay visa tính điểm?
Visa 482 nhanh hơn nếu có chủ lao động tốt nhưng gắn bạn vào một nhà hàng. Visa tính điểm, nhất là 491 qua bang vùng, đòi điểm và tiếng Anh tốt hơn nhưng cho bạn tự do đổi chỗ làm. Nhiều người làm song song: đi 482 trước, nâng điểm, nộp EOI.