Không có tiểu bang “tốt nhất” để sống ở Mỹ; có tiểu bang hợp nhất với nghề, ngân sách, độ tuổi và người quen của gia đình bạn. Sáu tiêu chí nên đặt lên bàn theo thứ tự: việc làm trong đúng ngành của người kiếm tiền chính, chi phí nhà ở so với thu nhập dự kiến, thuế thu nhập và thuế tài sản của bang, giấy phép hành nghề (nếu nghề của bạn cần), trường công theo khu cho con, và mạng lưới người thân, cộng đồng Việt để đỡ năm đầu.
Phần lớn người Việt mới sang theo diện bảo lãnh về ở gần người bảo lãnh, thường là California hoặc Texas, rồi vài năm sau mới tính chuyển. Người sang theo diện đầu tư EB-5 hay diện việc làm có quyền chọn rộng hơn. Dù đi diện nào, thẻ xanh không ràng buộc bạn với tiểu bang nào: thường trú nhân được sống và làm việc ở bất kỳ bang nào, chỉ cần báo đổi địa chỉ cho USCIS trong thời hạn quy định. Bài này đi qua từng tiêu chí, chỉ ra chỗ hay tính sai và cách tự so hai bang trước khi quyết.
Việc làm đi trước, giá nhà đi sau: thứ tự ưu tiên người mới hay đảo ngược
Thu nhập quyết định mọi phép tính còn lại. Một bang có nhà rẻ nhưng không có việc trong ngành của bạn sẽ đắt hơn một bang nhà đắt mà bạn có việc ngay. Người làm công nghệ, y tế, kỹ thuật, tài chính tìm việc dễ hơn hẳn ở các vùng đô thị lớn; người làm nghề tay chân, nhà hàng, tiệm nail thì xem nơi có cộng đồng đông và nhu cầu dịch vụ cao.
Xem theo vùng đô thị, không xem theo cả bang. Texas có Houston, Dallas, Austin, San Antonio với thị trường lao động rất khác nhau; California có Orange County, San Jose, Sacramento với giá nhà chênh nhau nhiều lần. Khi so, hãy so hai vùng đô thị cụ thể chứ đừng so “California” với “Texas”.
Đọc tin tuyển dụng thật trước khi đi. Lên các trang tuyển dụng lớn, lọc theo nghề và vùng, đếm số tin trong ba tháng, đọc mức lương được công bố (một số bang buộc ghi khoảng lương trong tin tuyển dụng). Đây là dữ liệu sát hơn bất kỳ bảng xếp hạng nào.
Người đi kèm cũng cần việc. Vợ hoặc chồng, con lớn đi cùng thường bắt đầu bằng việc phổ thông. Vùng có nhiều cơ sở người Việt (nhà hàng, tiệm, xưởng) giúp họ có thu nhập sớm trong lúc học tiếng Anh, học nghề.
Thuế thu nhập, thuế tài sản và thuế bán hàng: cộng cả ba mới so được
Ở Mỹ, ngoài thuế thu nhập liên bang mà ai cũng đóng, mỗi bang tự đặt thuế của mình. Bang không thu thuế thu nhập thường bù bằng thuế tài sản hoặc thuế bán hàng cao hơn, nên phải nhìn cả rổ. Bảng dưới đây là khung để so, không phải mức thuế cụ thể; mức thuế đổi theo năm và theo hạt, thành phố.
| Loại thuế | Ai đặt | Ảnh hưởng tới ai nhiều nhất | Chỗ hay tính sai |
|---|---|---|---|
| Thuế thu nhập bang | Tiểu bang (một số thành phố đánh thêm) | Người làm công lương cao, người có thu nhập đầu tư | Tưởng “bang không thuế” là tổng thuế thấp hơn, quên thuế tài sản |
| Thuế tài sản (nhà đất) | Hạt, thành phố, khu học chánh | Người mua nhà; người thuê cũng gánh gián tiếp qua giá thuê | Chỉ nhìn giá nhà, không hỏi thuế tài sản hằng năm của căn cụ thể |
| Thuế bán hàng | Bang cộng hạt, thành phố | Gia đình chi tiêu nhiều cho hàng hoá | Giá niêm yết chưa gồm thuế; tính ngân sách thiếu một khoản |
| Phí, thuế xe và bảo hiểm xe | Bang, hạt | Gia đình có hai, ba xe | Bảo hiểm xe chênh rất nhiều giữa các bang và mã vùng |
Tính đến thời điểm viết, nhóm bang không đánh thuế thu nhập trên tiền lương gồm Texas, Florida, Washington, Nevada, Tennessee, Alaska, South Dakota, Wyoming; New Hampshire cũng không đánh thuế tiền lương. Danh sách này có thể đổi và mỗi bang có ngoại lệ riêng (ví dụ Washington có thuế trên một số khoản lãi vốn), nên hãy kiểm trên trang của sở thuế từng bang. Với gia đình mua nhà, thuế tài sản thường quyết định nhiều hơn thuế thu nhập: một căn nhà ở vùng có thuế tài sản cao có thể khiến bạn đóng hằng năm nhiều hơn khoản thuế thu nhập tiết kiệm được.
Giá nhà và giá thuê: tính theo tỷ lệ trên thu nhập, không theo con số tuyệt đối
Câu “nhà ở bang X rẻ” không có nghĩa gì nếu không đặt cạnh thu nhập. Một cách tự kiểm đơn giản: lấy giá thuê căn hộ hai phòng ngủ ở khu bạn định ở, chia cho thu nhập trước thuế hằng tháng mà gia đình chắc chắn có trong năm đầu. Nhiều chủ nhà ở Mỹ đòi thu nhập khoảng gấp ba tiền thuê, nên nếu tỷ lệ này vượt khoảng một phần ba, bạn sẽ khó được duyệt thuê chứ chưa nói tới tiết kiệm.
Ví dụ giả định: gia đình bốn người, chồng dự kiến làm thợ với thu nhập khoảng 4.000 USD một tháng trước thuế. Ở vùng A, căn hai phòng giá khoảng 2.400 USD, tức 60 phần trăm thu nhập, gần như chắc chắn bị từ chối hoặc phải ở ghép. Ở vùng B, căn tương tự giá khoảng 1.300 USD, khoảng 33 phần trăm, sát ngưỡng được duyệt. Vùng B lúc này hợp lý hơn dù lương ở vùng A có thể cao hơn một chút.
Người định mua nhà cần xem thêm giá bảo hiểm nhà (ở các bang hay có bão, cháy rừng, lũ, phí bảo hiểm tăng mạnh vài năm gần đây và một số hãng rút khỏi thị trường), phí hội quản lý khu (HOA) và thuế tài sản. Ba khoản này có thể cộng thêm hàng trăm USD mỗi tháng ngoài tiền trả góp.
Giấy phép hành nghề: điều nhiều người chỉ biết sau khi đã chuyển
Ở Mỹ, rất nhiều nghề do tiểu bang cấp phép chứ không phải liên bang: điều dưỡng, dược sĩ, bác sĩ, nha sĩ, kế toán viên công chứng (CPA), luật sư, kỹ sư được đóng dấu, giáo viên trường công, thợ điện, thợ ống nước, môi giới bất động sản, thợ làm móng và thẩm mỹ. Giấy phép cấp ở bang này không tự động dùng được ở bang khác.
Mức độ khác nhau rất xa. Một số nghề có thoả thuận liên bang giữa các bang (ví dụ điều dưỡng có hiệp ước cho phép hành nghề ở các bang thành viên), một số chỉ cần làm thủ tục công nhận, nhưng cũng có nghề phải thi lại một phần hoặc học thêm giờ. Riêng nghề nail và thẩm mỹ, số giờ đào tạo bắt buộc và bài thi khác nhau giữa các bang, nên người đã có bằng ở một bang chuyển sang bang khác cần kiểm trước để không bị gián đoạn thu nhập.
Cách kiểm: tìm trang của hội đồng cấp phép nghề (board) của bang định chuyển tới, đọc mục dành cho người có giấy phép bang khác (thường gọi là endorsement hoặc reciprocity), ghi lại giấy tờ cần nộp và thời gian xử lý. Nếu nghề của bạn có giấy phép, đây nên là tiêu chí thứ hai ngay sau việc làm.
Khí hậu, thiên tai và sức khoẻ: những chi phí không nằm trên bảng lương
Nước Mỹ trải qua nhiều vùng khí hậu, và người từ miền Nam Việt Nam thường đánh giá thấp mùa đông, người từ miền Bắc đánh giá thấp cái nóng ẩm kéo dài ở vùng vịnh Mexico. Khi so bang, hãy liệt kê các yếu tố sau cho từng vùng đô thị:
- Mùa đông dài và tuyết ở vùng Trung Tây, Đông Bắc: chi phí sưởi, lốp xe mùa đông, quần áo, và tâm lý ngày ngắn. Người lớn tuổi đi theo dễ bị cô lập nhất trong mấy tháng này.
- Bão và lũ ở ven biển vùng vịnh, Florida, Louisiana, Texas: phí bảo hiểm nhà cao, đôi khi phải mua bảo hiểm lũ riêng; cần kế hoạch sơ tán.
- Cháy rừng, khói và động đất ở miền Tây: ảnh hưởng tới người có bệnh hô hấp và tới giá bảo hiểm nhà.
- Nắng nóng khô ở vùng sa mạc Tây Nam: tiền điện máy lạnh mùa hè có thể là khoản lớn.
- Khoảng cách tới bệnh viện và chuyên khoa: người có bệnh mạn tính nên ở gần đô thị có bệnh viện lớn, và kiểm xem bảo hiểm định mua có bác sĩ trong mạng lưới ở vùng đó.
Không có vùng nào an toàn tuyệt đối; mục đích là biết trước để tính vào ngân sách và sức khoẻ cả nhà.
Trường cho con và cộng đồng Việt: hai thứ giữ gia đình ở lại
Ở Mỹ, con học trường công theo địa chỉ nhà, và chất lượng trường công phụ thuộc nhiều vào khu học chánh. Vì vậy chọn bang chỉ là bước một; chọn khu trong vùng đô thị mới quyết định con học trường nào. Gia đình có con tuổi trung học nên xem trường có chương trình hỗ trợ học sinh mới học tiếng Anh, các lớp nâng cao, và quy định tốt nghiệp của bang (số tín chỉ, bài thi bắt buộc khác nhau giữa các bang). Con đang học dở lớp 11, lớp 12 mà chuyển bang dễ bị thiếu tín chỉ theo yêu cầu bang mới.
Cộng đồng người Việt đông nhất ở California (Orange County với khu Little Saigon, vùng San Jose, San Diego, Los Angeles, Sacramento), tiếp đến Texas (Houston, vùng Dallas – Fort Worth, Austin, San Antonio), rồi vùng Seattle, Bắc Virginia gần Washington D.C., Atlanta, Boston, Philadelphia, New Orleans, Oklahoma City, Denver, Orlando và Tampa. Ở gần cộng đồng giúp năm đầu nhẹ hơn: có chợ, nhà thờ, chùa, hội đoàn, người thông dịch, chỗ làm nói tiếng Việt.
Mặt trái là ở quá sâu trong cộng đồng khiến người lớn ít dùng tiếng Anh, khó lên được việc đúng nghề. Nhiều gia đình chọn cách ở cách khu người Việt chừng nửa giờ lái xe: đủ gần để đi chợ, sinh hoạt cuối tuần, đủ xa để con và chính mình hội nhập.
Cách tự so hai tiểu bang trong một buổi tối
Thay vì đọc bảng xếp hạng, hãy tự lập một bảng nhỏ cho đúng gia đình mình. Các bước dưới đây dùng được cho người đang ở Việt Nam chờ visa lẫn người đã sang muốn chuyển bang:
- Chọn hai hoặc ba vùng đô thị cụ thể, không chọn cả bang.
- Ghi thu nhập dự kiến năm đầu của từng người đi làm, dựa trên tin tuyển dụng thật trong ngành ở từng vùng, lấy mức thấp chứ không lấy mức trung bình.
- Ghi giá thuê căn hộ đủ chỗ cho cả nhà ở khu có trường công chấp nhận được, lấy ít nhất năm tin cho thuê đang đăng.
- Ước thuế thu nhập bang và thuế bán hàng bằng công cụ tính trên trang sở thuế bang, cộng thêm ước tính bảo hiểm xe cho tài xế mới.
- Kiểm giấy phép nghề: nghề của bạn có cần thi lại hay học thêm ở bang này không, mất bao lâu.
- Đánh dấu yếu tố mềm: có người thân không, có khu người Việt trong tầm lái xe không, khí hậu có hợp sức khoẻ người lớn tuổi không.
- Tính số tiền dư mỗi tháng ở từng vùng sau tiền nhà, xe, bảo hiểm, ăn uống. Vùng nào dư dương rõ ràng hơn mới là ứng viên thật.
Sau khi đã ở Mỹ, đổi chỗ ở phải báo USCIS bằng mẫu đổi địa chỉ (AR-11 hoặc cập nhật trực tuyến) trong thời hạn quy định, kể cả khi chỉ chuyển nhà trong cùng thành phố. Nhiều quyền lợi theo bang như học phí đại học cho cư dân, bằng lái, trợ cấp cũng đòi thời gian cư trú tối thiểu ở bang mới, nên chuyển bang ngay trước khi con vào đại học có thể khiến con mất mức học phí cư dân.
Câu hỏi thường gặp
Có thẻ xanh rồi có bắt buộc ở bang của người bảo lãnh không?
Không. Thường trú nhân được sống, làm việc ở bất kỳ tiểu bang nào. Người bảo lãnh vẫn chịu trách nhiệm tài chính theo cam kết bảo trợ I-864 dù bạn ở đâu. Điều bắt buộc là báo đổi địa chỉ cho USCIS trong thời hạn quy định mỗi lần chuyển nhà.
Diện đầu tư EB-5 có phải sống ở bang có dự án không?
Không. Nhà đầu tư qua trung tâm vùng không bị buộc sống gần dự án. Người đầu tư trực tiếp tự điều hành doanh nghiệp thì trên thực tế phải ở gần để quản lý. Hãy hỏi luật sư di trú nếu hồ sơ của bạn có cam kết cụ thể về nơi ở.
Bang không có thuế thu nhập có thật sự rẻ hơn không?
Không chắc. Những bang này thường thu nhiều hơn qua thuế tài sản hoặc thuế bán hàng, và giá nhà, bảo hiểm có thể cao. Người thuê nhà với thu nhập trung bình đôi khi thấy chênh lệch nhỏ hơn họ nghĩ. Cần cộng đủ các loại thuế và chi phí cố định.
Chuyển bang có ảnh hưởng tới hồ sơ nhập quốc tịch không?
Có thể. Đơn nhập tịch thường đòi bạn đã cư trú ít nhất một thời gian nhất định ở bang hoặc khu vực của văn phòng USCIS nơi nộp đơn trước khi nộp. Nếu sắp đủ năm để nộp, hãy kiểm mốc này trên uscis.gov trước khi chuyển.
Người lớn tuổi đi theo diện bảo lãnh nên ở bang nào?
Nên ở gần con cháu và gần cộng đồng có bác sĩ, dịch vụ nói tiếng Việt. Khí hậu ôn hoà và giao thông công cộng hoặc dịch vụ đưa đón người cao tuổi giúp họ bớt phụ thuộc vào xe hơi của con. Tránh để cha mẹ ở một mình ở vùng xa khu người Việt.
Con sắp vào đại học thì chuyển bang có bất lợi gì?
Học phí cư dân ở trường đại học công thường đòi gia đình đã cư trú ở bang ít nhất khoảng một năm với ý định ở lâu dài, mỗi bang quy định riêng. Chuyển bang ngay trước khi con nộp hồ sơ có thể khiến con phải đóng học phí ngoài bang, cao hơn nhiều.