Nước Mỹ có 11 ngày lễ liên bang, nhưng “ngày lễ liên bang” không có nghĩa là ai cũng được nghỉ. Luật chỉ buộc cơ quan liên bang đóng cửa; công ty tư nhân tự quyết cho nghỉ ngày nào, có trả lương hay không. Người mới sang làm nhà hàng, tiệm nail, kho hàng thường đi làm đúng những ngày mà con ở nhà vì trường nghỉ. Hiểu lịch lễ giúp bạn tính trước việc giữ con, đi lại, mua sắm và cả chuyện quà cáp với hàng xóm, thầy cô.
Bài này đi qua lịch lễ liên bang, các dịp không phải lễ chính thức nhưng ai cũng sống theo, phong tục đi kèm mà người Việt hay lúng túng, lịch nghỉ của trường học và những điều nên chuẩn bị. Tết Nguyên đán đã có bài riêng; ở đây chỉ nhắc chỗ nó giao với lịch Mỹ. Ngày cụ thể từng năm, quy định nghỉ có lương của từng bang và học khu nên kiểm trên lịch chính thức của nơi bạn ở.
Mười một ngày lễ liên bang và ý nghĩa đời thường
Phần lớn lễ liên bang được dời vào thứ Hai để tạo kỳ nghỉ cuối tuần ba ngày. Nếu lễ có ngày cố định rơi vào thứ Bảy hay Chủ nhật, cơ quan liên bang thường nghỉ bù vào thứ Sáu trước hoặc thứ Hai sau.
| Ngày lễ | Thời điểm | Thường được nghỉ | Đời thường |
|---|---|---|---|
| Năm mới | 1 tháng 1 | Gần như mọi nơi | Đêm giao thừa ra phố hoặc tụ họp; sáng hôm sau đường vắng |
| Ngày Martin Luther King Jr. | Thứ Hai thứ ba của tháng 1 | Cơ quan nhà nước, trường học, ngân hàng | Nhiều nơi tổ chức hoạt động thiện nguyện |
| Ngày Tổng thống (tên chính thức là Sinh nhật Washington) | Thứ Hai thứ ba của tháng 2 | Cơ quan nhà nước, nhiều trường | Mùa giảm giá đồ gia dụng, xe hơi |
| Ngày Tưởng niệm | Thứ Hai cuối cùng của tháng 5 | Phần lớn công ty | Tưởng nhớ quân nhân tử trận; mở đầu mùa hè, nướng thịt, đi biển |
| Juneteenth | 19 tháng 6 (lễ liên bang từ năm 2021) | Cơ quan nhà nước; công ty tư nhân không đồng đều | Kỷ niệm chấm dứt chế độ nô lệ |
| Ngày Độc lập | 4 tháng 7 | Gần như mọi nơi | Pháo hoa, diễu hành, tiệc ngoài trời |
| Ngày Lao động | Thứ Hai đầu tiên của tháng 9 | Phần lớn công ty | Kết thúc mùa hè; nhiều học khu khai giảng quanh dịp này |
| Ngày Columbus / Ngày Người bản địa | Thứ Hai thứ hai của tháng 10 | Cơ quan liên bang, ngân hàng; nhiều công ty không nghỉ | Tên gọi và cách kỷ niệm khác nhau giữa các bang, thành phố |
| Ngày Cựu chiến binh | 11 tháng 11 | Cơ quan nhà nước, bưu điện | Nhiều cửa hàng ưu đãi cho cựu quân nhân |
| Lễ Tạ ơn | Thứ Năm thứ tư của tháng 11 | Gần như mọi nơi, nhiều công ty nghỉ cả thứ Sáu | Bữa tối gia đình; dịp đi lại đông nhất năm |
| Giáng sinh | 25 tháng 12 | Gần như mọi nơi | Quà tặng, sum họp; nhiều cửa hàng đóng cửa ngày này |
Mỗi bốn năm còn có ngày nhậm chức tổng thống, chỉ là ngày nghỉ của cơ quan liên bang ở vùng thủ đô. Bang và thành phố có thể thêm lễ riêng của mình. Bưu điện không phát thư, ngân hàng đóng cửa vào phần lớn lễ liên bang, nên tiền chuyển khoản, séc gửi quanh các ngày này sẽ chậm một ngày làm việc.
Nghỉ lễ có lương: điều luật không bắt buộc
Không có luật liên bang buộc công ty tư cho nghỉ lễ có lương. Đây là điều nhiều người mới sang bất ngờ nhất. Ngày nghỉ lễ có lương là phúc lợi do chủ thuê tự đặt, ghi trong sổ tay nhân viên hoặc hợp đồng. Công ty văn phòng thường cho nghỉ sáu đến mười ngày lễ có lương mỗi năm; cửa hàng, nhà hàng, bệnh viện, kho hàng thì hoạt động bình thường.
Làm ngày lễ không tự động được nhân lương. Luật liên bang không buộc trả gấp rưỡi cho ngày lễ; tiền làm thêm giờ chỉ tính khi vượt số giờ chuẩn trong tuần. Nhiều chủ thuê vẫn trả thêm cho ngày lễ để giữ người, nhưng đó là chính sách của họ. Một số bang có quy định riêng cho vài ngành, nên hãy đọc sổ tay nhân viên và hỏi bộ phận nhân sự.
Nhân viên mới có thể chưa đủ điều kiện. Nhiều công ty chỉ trả lương ngày lễ sau thời gian thử việc, hoặc đòi bạn làm đủ ngày làm việc ngay trước và sau ngày lễ.
Ngày phép riêng dùng cho lễ của mình. Người muốn nghỉ Tết Nguyên đán, giỗ hay ngày lễ của cộng đồng mình thường dùng ngày phép năm. Báo sớm vài tuần, nhất là nếu Tết rơi vào mùa bận của công ty, là cách được chấp nhận dễ nhất.
Lễ Tạ ơn: bữa tối quan trọng nhất trong năm của nhiều gia đình Mỹ
Với nhiều người Mỹ, Lễ Tạ ơn giống Tết hơn là Giáng sinh: con cháu đi xa về, cả nhà ngồi một bữa tối dài với gà tây nướng, khoai tây nghiền, nước sốt nam việt quất, bánh bí ngô. Sân bay, xa lộ đông nhất năm vào thứ Tư trước lễ và Chủ nhật sau lễ. Người định bay trong dịp này nên đặt vé sớm và tính thêm thời gian ở sân bay.
Nếu đồng nghiệp hay hàng xóm mời bạn tới dự bữa Lễ Tạ ơn, đó là lời mời thân tình. Mang theo một món ăn hoặc đồ uống, hỏi trước gia chủ muốn bạn góp gì, tới đúng giờ và ở lại trò chuyện sau bữa. Nhiều gia đình người Việt lâu năm ở Mỹ đã “Việt hoá” bữa này: gà tây vẫn có, nhưng bên cạnh là chả giò, xôi, bánh hỏi.
Ngày thứ Sáu sau Lễ Tạ ơn là Black Friday, mở đầu mùa mua sắm cuối năm, nhiều cửa hàng giảm giá mạnh. Thứ Hai tuần sau là Cyber Monday cho mua hàng trực tuyến. Giảm giá thật có, nhưng cũng có món chỉ “giảm” so với giá niêm yết đã nâng lên trước đó. Người mới sang muốn mua tivi, máy giặt, đồ dùng nhà bếp thì đây là dịp đáng chờ, miễn là đã so giá từ vài tuần trước.
Halloween, Giáng sinh và các dịp không phải lễ chính thức
Một số dịp không có trong lịch nghỉ nhưng chi phối đời sống ở trường của con và trong khu phố. Người mới sang nên biết cách tham gia, hoặc cách lịch sự không tham gia:
- Halloween (31 tháng 10): trẻ em hoá trang, đi gõ cửa xin kẹo trong khu phố khi trời chập tối. Nhà nào bật đèn hiên, bày bí ngô thường là sẵn sàng cho kẹo; nhà tắt đèn là không tham gia, trẻ sẽ đi qua. Nếu cho con đi, người lớn nên đi cùng, kiểm kẹo trước khi cho con ăn và chọn đồ hoá trang có màu sáng.
- Giáng sinh: với nhiều gia đình Mỹ là dịp sum họp và tặng quà, kể cả gia đình không theo đạo. Thiệp cuối năm, quà nhỏ cho hàng xóm, đồng nghiệp là bình thường; câu chúc chung “Happy Holidays” dùng được với mọi người.
- Ngày của Mẹ (Chủ nhật thứ hai của tháng 5) và Ngày của Cha (Chủ nhật thứ ba của tháng 6): nhà hàng kín chỗ, nên đặt bàn sớm.
- Lễ Phục sinh (mùa xuân, ngày đổi theo năm): trẻ em đi tìm trứng ở công viên, trường học; nhiều trường có tuần nghỉ xuân quanh dịp này.
- Ngày Valentine (14 tháng 2): ở trường tiểu học, trẻ hay trao thiệp, kẹo cho cả lớp, giáo viên thường gửi danh sách tên học sinh để không em nào bị bỏ sót.
Gia đình có lý do không tham gia một dịp nào đó cứ báo nhẹ nhàng với giáo viên. Trường công ở Mỹ thường có hoạt động thay thế cho học sinh không dự tiệc lễ ở lớp, và không ai bị buộc phải theo.
Quà cáp và tiền boa cuối năm: ai, bao nhiêu, kiểu gì
Cuối năm là lúc nhiều người Mỹ cảm ơn những người phục vụ mình quanh năm: giáo viên của con, người đưa thư, người dọn rác, người giữ trẻ, thợ cắt tóc quen. Đây là phong tục chứ không bắt buộc, và quan trọng là cử chỉ hơn giá trị. Với giáo viên, quà thường là thiệp do con viết kèm thẻ quà tặng nhỏ hoặc đồ dùng lớp học; nhiều lớp góp chung một món. Một số học khu có quy định giới hạn giá trị quà giáo viên được nhận, nên đừng tặng đồ đắt tiền hay tiền mặt.
Nhân viên bưu điện liên bang có quy định riêng về quà: được nhận quà nhỏ giá trị thấp, không được nhận tiền mặt hay thứ quy đổi như tiền. Với người giữ trẻ, người giúp việc nhà thường xuyên, khoản thưởng cuối năm tương đương khoảng một tuần công là cách nhiều gia đình làm. Người làm nghề dịch vụ như tiệm nail, tiệm tóc cũng thường nhận tip cuối năm cao hơn ngày thường từ khách quen.
Người Việt hay nghĩ tới quà biếu kiểu giỏ trái cây, rượu, phong bì. Ở công sở Mỹ, quà cho sếp thường không được khuyến khích; nếu cả nhóm muốn tặng thì góp chung một món nhỏ. Quà cho đối tác phải theo chính sách công ty, nhiều nơi cấm nhận quà trên một mức giá trị nhất định. Với hàng xóm, một hộp bánh tự làm hay vài chiếc bánh chưng nhỏ kèm thiệp lúc Tết là món được nhớ lâu.
Lịch trường học, đổi giờ và các ngày nghỉ của con
Lịch nghỉ của trường công do từng học khu đặt, không giống lịch lễ liên bang. Thường có nghỉ Lễ Tạ ơn từ hai đến năm ngày, nghỉ đông khoảng hai tuần quanh Giáng sinh và năm mới, nghỉ xuân một tuần, rồi nghỉ hè dài khoảng hai đến ba tháng. Rải rác trong năm còn có ngày học sinh nghỉ để giáo viên tập huấn. Phụ huynh đi làm cần tính trước chỗ gửi con những ngày này: trại hè, chương trình sau giờ học, ông bà, hoặc đổi ca với vợ chồng.
Một số học khu ở các thành phố đông người gốc Á đã cho học sinh nghỉ dịp Tết Nguyên đán, và một số bang công nhận Tết là ngày lễ hoặc ngày kỷ niệm của bang. Nơi không nghỉ thì phụ huynh viết thư xin cho con nghỉ ngày đó vì lý do văn hoá gia đình; phần lớn trường chấp nhận, nhưng nên hỏi quy định về ngày vắng có phép trước.
Mỹ đổi giờ hai lần mỗi năm ở hầu hết các bang: Chủ nhật thứ hai của tháng 3 kim đồng hồ quay lên một giờ, Chủ nhật đầu tiên của tháng 11 quay lại. Arizona (trừ một phần) và Hawaii không đổi giờ. Điện thoại tự cập nhật, nhưng đồng hồ trên lò, trong xe thì không; tuần đầu sau đổi giờ, giờ gọi về Việt Nam cũng lệch một tiếng so với thói quen. Nhiều người lỡ ca làm sáng thứ Hai chỉ vì chuyện này.
Chuẩn bị cho năm lễ đầu tiên ở Mỹ
Năm đầu nào cũng có vài dịp làm gia đình mới sang lúng túng. Một danh sách nhỏ giúp bạn chủ động:
- Tải lịch năm học của học khu và đánh dấu mọi ngày con nghỉ vào lịch điện thoại chung của gia đình.
- Đọc sổ tay nhân viên để biết công ty nghỉ những ngày lễ nào, có trả lương không, làm ngày lễ được tính thế nào.
- Đặt vé máy bay cho dịp Lễ Tạ ơn, Giáng sinh, Tết sớm vài tháng nếu định đi xa hay về Việt Nam.
- Ghi chú hai ngày đổi giờ trong năm và nhắc người lớn tuổi trong nhà.
- Chuẩn bị ít kẹo nếu muốn tham gia Halloween, hoặc tắt đèn hiên nếu không.
- Chuẩn bị thiệp, quà nhỏ cho giáo viên của con trước kỳ nghỉ đông.
- Hỏi trường về việc xin cho con nghỉ ngày Tết nếu học khu không nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày lễ liên bang ở Mỹ có phải ai cũng được nghỉ không?
Không. Lễ liên bang buộc cơ quan liên bang đóng cửa; ngân hàng, trường học và nhiều công ty theo, nhưng doanh nghiệp tư nhân tự quyết cho nghỉ hay không. Nhà hàng, cửa hàng, bệnh viện, kho hàng thường vẫn làm việc vào phần lớn ngày lễ.
Đi làm ngày lễ ở Mỹ có được trả gấp rưỡi không?
Luật liên bang không bắt buộc. Tiền làm thêm giờ chỉ tính khi vượt số giờ chuẩn trong tuần. Nhiều chủ thuê vẫn trả thêm cho ngày lễ theo chính sách riêng, và một số bang có quy định cho vài ngành; hãy đọc sổ tay nhân viên và hỏi bộ phận nhân sự.
Tết Nguyên đán có phải ngày nghỉ ở Mỹ không?
Không phải lễ liên bang. Một số học khu ở thành phố có đông người gốc Á cho học sinh nghỉ, một số bang công nhận Tết ở cấp bang. Người đi làm thường dùng ngày phép; phụ huynh có thể viết thư xin cho con nghỉ vì lý do văn hoá gia đình.
Tặng quà giáo viên ở Mỹ thế nào cho đúng?
Thiệp do con viết kèm quà nhỏ như thẻ quà tặng giá trị thấp hoặc đồ dùng lớp học là phổ biến. Tránh tiền mặt và đồ đắt tiền, vì nhiều học khu giới hạn giá trị quà giáo viên được nhận. Nhiều lớp góp chung một món cho tiện.
Có bắt buộc cho con tham gia Halloween không?
Không. Gia đình không muốn tham gia chỉ cần tắt đèn hiên vào tối 31 tháng 10, trẻ em đi xin kẹo sẽ hiểu. Ở trường, phụ huynh có thể báo giáo viên để con tham gia hoạt động thay thế nếu lớp tổ chức tiệc hoá trang.
Đổi giờ mùa hè ở Mỹ diễn ra khi nào?
Ở hầu hết các bang, đồng hồ quay lên một giờ vào Chủ nhật thứ hai của tháng 3 và quay lại vào Chủ nhật đầu tiên của tháng 11. Hawaii và phần lớn Arizona không đổi giờ. Giờ chênh với Việt Nam vì vậy thay đổi một tiếng theo mùa.