Ở Canada, bảo hiểm y tế công do từng tỉnh bang vận hành, không do liên bang trực tiếp cấp. Thường trú nhân và công dân sống ở một tỉnh đăng ký với chương trình của tỉnh đó, như OHIP ở Ontario, MSP ở British Columbia, RAMQ ở Quebec, AHCIP ở Alberta, rồi nhận thẻ y tế để khám bác sĩ và điều trị ở bệnh viện mà không trả tiền tại chỗ cho các dịch vụ được bảo hiểm.
Hai điều người mới đến hay bị bất ngờ: một số tỉnh có thời gian chờ, có thể đến khoảng ba tháng, trước khi bảo hiểm có hiệu lực; và bảo hiểm tỉnh không trả hết, thường không gồm thuốc kê đơn ngoài bệnh viện, nha khoa và mắt kính của người lớn.
Quy định về điều kiện, thời gian chờ và đối tượng tạm trú khác nhau giữa các tỉnh và đã đổi nhiều lần; trước khi sang, bạn kiểm trên trang bộ y tế của tỉnh mình sẽ sống và mua bảo hiểm tư nhân cho khoảng trống nếu có.
Y tế công Canada vận hành thế nào: luật liên bang, chương trình tỉnh
Nền tảng là Đạo luật Y tế Canada năm 1984. Luật này không trực tiếp cung cấp dịch vụ mà đặt điều kiện để tỉnh nhận tiền chuyển giao y tế từ liên bang: chương trình bảo hiểm tỉnh phải do nhà nước quản lý, bao phủ toàn diện các dịch vụ bệnh viện và bác sĩ cần thiết về y khoa, phổ cập cho cư dân đủ điều kiện, có tính chuyển đổi khi người dân đi lại giữa các tỉnh, và dễ tiếp cận, không thu thêm tiền ở điểm dịch vụ cho các dịch vụ được bảo hiểm.
Trong khung đó, mỗi tỉnh tự quyết ai đủ điều kiện, thời gian chờ, dịch vụ bổ sung nào được trả và cách tổ chức bệnh viện, phòng khám. Đó là lý do một người chuyển từ Ontario sang British Columbia phải đăng ký lại với tỉnh mới, và vì sao các nguồn trên mạng hay mâu thuẫn nhau: họ mô tả các tỉnh khác nhau ở các thời điểm khác nhau.
Tiền vận hành đến từ thuế. Phần lớn tỉnh không thu phí bảo hiểm y tế hằng tháng riêng; một số tỉnh thu khoản liên quan qua hệ thống thuế thu nhập, ví dụ Ontario có khoản phí y tế tính theo thu nhập trong tờ khai thuế. British Columbia đã bỏ phí bảo hiểm MSP hằng tháng từ năm 2020. Với người mới đến, điều quan trọng là bảo hiểm y tế công gắn với tư cách cư trú ở tỉnh, không gắn với việc làm như ở Mỹ: mất việc không làm mất thẻ y tế.
Ai đủ điều kiện và chuyện thời gian chờ
Thường trú nhân và công dân thường trú thật sự ở tỉnh đều đủ điều kiện. Ngoài ra, nhiều tỉnh cho một số người tạm trú tham gia, phổ biến là người giữ giấy phép lao động có thời hạn đủ dài và làm việc cho chủ lao động trong tỉnh, cùng vợ chồng, con đi kèm. Sinh viên quốc tế thì khác nhau: có tỉnh cho tham gia bảo hiểm tỉnh, có tỉnh yêu cầu mua bảo hiểm của trường hoặc bảo hiểm tư nhân. Người sang theo visa du lịch hay siêu thị thực không thuộc diện bảo hiểm tỉnh.
Thời gian chờ là khoảng từ ngày bạn trở thành cư dân của tỉnh đến ngày bảo hiểm bắt đầu có hiệu lực. Một số tỉnh áp dụng, thường tính bằng phần còn lại của tháng đến cộng thêm một số tháng, tổng có thể đến khoảng ba tháng. Một số tỉnh không áp dụng hoặc đã bỏ trong những năm gần đây. Người chuyển giữa các tỉnh thường được tỉnh cũ tiếp tục bảo hiểm trong thời gian chờ của tỉnh mới theo nguyên tắc chuyển đổi.
Ví dụ giả định: một gia đình đến Vancouver giữa tháng 3. Nếu tỉnh áp dụng thời gian chờ là phần còn lại của tháng đến cộng hai tháng, bảo hiểm có hiệu lực từ đầu tháng 6. Trong khoảng chưa đầy ba tháng đó, một ca cấp cứu hay sinh con có thể tốn một khoản rất lớn. Đây là lý do nhiều gia đình mua bảo hiểm tư nhân cho người mới đến, tính từ ngày hạ cánh đến ngày thẻ tỉnh có hiệu lực. Kiểm quy định thời gian chờ hiện hành trên trang chính thức của tỉnh bạn sẽ sống trước khi mua.
Tên chương trình và nơi đăng ký ở các tỉnh nhiều người Việt chọn
Tên viết tắt dưới đây là cách người dân gọi hằng ngày; thủ tục, giấy tờ và thời gian xử lý xem trên trang chính thức của từng tỉnh.
| Tỉnh | Chương trình | Đăng ký ở đâu | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Ontario | OHIP (Ontario Health Insurance Plan) | Trực tiếp tại văn phòng ServiceOntario | Cần giấy tờ tư cách, giấy tờ chứng minh cư trú ở Ontario và giấy tờ tuỳ thân; thẻ có ảnh |
| British Columbia | MSP (Medical Services Plan) | Nộp đơn với Health Insurance BC, trực tuyến hoặc qua thư | Thẻ y tế gộp với thẻ tuỳ thân hoặc bằng lái BC Services Card |
| Quebec | RAMQ (Régie de l'assurance maladie du Québec) | Đăng ký với RAMQ, thường cần đặt hẹn | Quebec có chương trình bảo hiểm thuốc công cho người không có bảo hiểm thuốc tư nhân |
| Alberta | AHCIP (Alberta Health Care Insurance Plan) | Qua văn phòng đăng ký được uỷ quyền hoặc theo hướng dẫn của Alberta Health | Một số dịch vụ bổ sung có chương trình riêng tính theo thu nhập |
| Manitoba, Saskatchewan và các tỉnh khác | Chương trình y tế tỉnh mang tên riêng | Theo hướng dẫn trên trang bộ y tế tỉnh | Kiểm thời gian chờ và điều kiện cho người tạm trú |
Khi chuyển địa chỉ trong tỉnh, cập nhật địa chỉ với cơ quan bảo hiểm; khi chuyển sang tỉnh khác, đăng ký ngay với tỉnh mới và báo tỉnh cũ. Thẻ y tế có hạn và phải gia hạn; với người tạm trú, ngày hết hạn thường gắn với giấy phép.
Bảo hiểm tỉnh không trả hoặc chỉ trả một phần những gì
Thuốc kê đơn ngoài bệnh viện. Thuốc dùng trong bệnh viện được trả, nhưng thuốc mua ở nhà thuốc theo đơn bác sĩ thường do bạn tự trả hoặc bảo hiểm qua chỗ làm chi trả. Mỗi tỉnh có chương trình thuốc công cho một số nhóm như người cao tuổi, người thu nhập thấp, trẻ em và người trẻ ở một số tỉnh, hoặc theo mức thu nhập. Liên bang cũng đã bắt đầu một số chương trình thuốc theo nhóm bệnh; phạm vi xem trên canada.ca.
Nha khoa. Khám răng và điều trị răng ở phòng nha tư nhân thường không thuộc bảo hiểm tỉnh. Chương trình chăm sóc nha khoa của liên bang mở dần từ cuối năm 2023 cho người không có bảo hiểm nha khoa và có thu nhập gia đình dưới ngưỡng quy định; người mới đến cần đã khai thuế ở Canada để được xét.
Mắt kính và khám mắt người lớn. Nhiều tỉnh chỉ trả khám mắt cho trẻ em, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý liên quan; kính và kính áp tròng thường tự trả.
Xe cứu thương. Phần lớn tỉnh thu phí xe cứu thương ở mức khác nhau, có tỉnh trả phần lớn cho cư dân có bảo hiểm. Đừng vì sợ phí mà không gọi cấp cứu khi nguy hiểm.
Vật lý trị liệu, tâm lý, nắn chỉnh. Thường chỉ được trả trong bệnh viện hoặc với một số nhóm; ở phòng khám tư thì tự trả hoặc qua bảo hiểm chỗ làm.
Phòng riêng ở bệnh viện, giấy tờ y tế cho bên thứ ba. Nâng cấp phòng, giấy khám sức khoẻ cho việc làm hay bảo hiểm thường tính phí.
Lấp khoảng trống: bảo hiểm tư nhân cho người mới đến và cho cha mẹ sang thăm
Có ba khoảng trống phổ biến. Thứ nhất là thời gian chờ của tỉnh, giải quyết bằng gói bảo hiểm cho người mới đến, mua trước khi bay hoặc trong vài ngày đầu sau khi đến tuỳ điều kiện của hãng. Thứ hai là phần bảo hiểm tỉnh không trả như thuốc, răng, mắt, thường được giải quyết bằng bảo hiểm sức khoẻ nhóm qua chỗ làm; người tự làm chủ hoặc chưa có việc có thể mua gói bổ sung cá nhân. Thứ ba là cha mẹ, ông bà sang thăm, không thuộc diện bảo hiểm tỉnh.
Với cha mẹ sang theo siêu thị thực, có bảo hiểm y tế tư nhân đáp ứng mức bảo hiểm tối thiểu và thời hạn theo quy định là điều kiện cấp visa. Quy định về loại công ty bảo hiểm được chấp nhận đã được nới năm 2023; bạn kiểm điều kiện hiện hành trên canada.ca trước khi mua. Người lớn tuổi có bệnh nền cần đọc kỹ điều khoản bệnh có sẵn, vì nhiều hợp đồng loại trừ hoặc chỉ trả khi bệnh ổn định một thời gian trước ngày hiệu lực.
Khi mua bảo hiểm tư nhân, hỏi ba câu: hợp đồng có loại trừ bệnh có sẵn không và định nghĩa "ổn định" thế nào; có mức tự chịu trước khi bảo hiểm trả không; và quy trình khi nhập viện là bệnh viện gửi hoá đơn cho hãng hay bạn phải trả trước rồi đòi lại. Không để người bán hàng điền thay câu hỏi sức khoẻ: khai sai thông tin sức khoẻ là lý do phổ biến nhất khiến yêu cầu bồi thường bị từ chối.
Đi khám ở đâu: bác sĩ gia đình, phòng khám không hẹn và cấp cứu
Bác sĩ gia đình là cửa vào chính của hệ thống: khám bệnh thường, kê đơn, giới thiệu đi bác sĩ chuyên khoa. Ở nhiều tỉnh, chuyên khoa chỉ nhận bệnh nhân có giấy giới thiệu. Nhiều nơi thiếu bác sĩ gia đình, người mới đến có thể phải ghi tên vào danh sách chờ của tỉnh và chờ lâu. Hãy đăng ký danh sách chờ ngay khi có thẻ y tế, đồng thời hỏi người quen, nhóm cộng đồng về phòng khám đang nhận bệnh nhân mới.
Trong lúc chưa có bác sĩ gia đình, phòng khám không hẹn (walk-in clinic) và trung tâm y tế cộng đồng là nơi khám bệnh thông thường, có khi phải xếp hàng từ sớm. Nhiều tỉnh có đường dây tư vấn sức khoẻ miễn phí do y tá trả lời suốt ngày đêm, giúp bạn biết nên tự theo dõi, đi phòng khám hay đi cấp cứu. Nhà thuốc ở một số tỉnh được phép kê đơn cho một số bệnh nhẹ thường gặp.
Phòng cấp cứu bệnh viện dành cho tình huống khẩn cấp; bệnh nhân được phân loại theo mức nguy hiểm, ca nhẹ có thể chờ nhiều giờ. Với tình huống đe doạ tính mạng, gọi số cấp cứu 911. Một lưu ý với người Việt: thói quen tự mua thuốc kháng sinh như ở Việt Nam không áp dụng được, kháng sinh ở Canada cần đơn bác sĩ. Mang theo hồ sơ bệnh án, đơn thuốc đang dùng đã dịch sang tiếng Anh hoặc tiếng Pháp khi sang để bác sĩ mới nắm tiền sử nhanh.
Đăng ký thẻ y tế tỉnh từng bước
Thứ tự dưới đây áp dụng cho phần lớn người mới đến là thường trú nhân hoặc người giữ giấy phép lao động đủ điều kiện:
- Ngay khi có địa chỉ ở tỉnh, kiểm trang bộ y tế tỉnh: bạn có đủ điều kiện không, thời gian chờ bao lâu, cần giấy tờ gì.
- Gom giấy tờ: giấy tờ tư cách (xác nhận thường trú hoặc giấy phép lao động), giấy tờ chứng minh cư trú ở tỉnh (hợp đồng thuê nhà, hoá đơn, thư ngân hàng có địa chỉ), giấy tờ tuỳ thân có ảnh và chữ ký.
- Nộp đơn theo kênh của tỉnh: trực tiếp tại văn phòng dịch vụ, trực tuyến hoặc qua thư. Đăng ký cho từng thành viên gia đình, kể cả trẻ em.
- Nhận xác nhận và ghi ngày bảo hiểm bắt đầu có hiệu lực; giữ bảo hiểm tư nhân cho đến ngày đó.
- Nhận thẻ qua bưu điện, kiểm thông tin, ký thẻ nếu yêu cầu.
- Ghi tên danh sách chờ bác sĩ gia đình của tỉnh và tìm phòng khám không hẹn gần nhà.
- Ghi lịch gia hạn thẻ, nhất là khi thẻ gắn với ngày hết hạn của giấy phép lao động.
Mang thẻ y tế mỗi lần đi khám. Thẻ chỉ dùng cho người đứng tên; cho người khác mượn thẻ là gian lận và có thể bị xử lý, kể cả khi đó là người thân sang thăm.
Câu hỏi thường gặp
Sinh con trong thời gian chờ bảo hiểm tỉnh thì chi phí thế nào?
Nếu mẹ chưa có bảo hiểm tỉnh, chi phí sinh nở ở bệnh viện có thể rất lớn. Nhiều gói bảo hiểm cho người mới đến loại trừ thai sản. Người đang mang thai nên kiểm quy định thời gian chờ của tỉnh và hỏi trực tiếp bệnh viện, cơ quan y tế tỉnh trước khi chọn ngày bay.
Người giữ giấy phép lao động có được thẻ y tế tỉnh không?
Ở nhiều tỉnh có, nếu giấy phép đủ dài theo quy định của tỉnh và bạn làm việc trong tỉnh; vợ chồng và con đi kèm có thể cũng đủ điều kiện. Ngày hết hạn thẻ thường gắn với giấy phép. Điều kiện khác nhau từng tỉnh, kiểm trang bộ y tế tỉnh.
Về Việt Nam lâu ngày có bị mất bảo hiểm y tế tỉnh không?
Có thể. Mỗi tỉnh quy định số tháng tối thiểu bạn phải có mặt trong tỉnh mỗi năm để giữ bảo hiểm, với một số ngoại lệ cho đi học, đi công tác. Vắng mặt quá mức có thể khiến bảo hiểm bị ngưng và phải chờ lại khi quay về.
Bảo hiểm tỉnh có trả khi đi khám ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài không?
Khám ở tỉnh khác trong Canada thường được trả theo thoả thuận giữa các tỉnh, trừ một số dịch vụ. Khám ở nước ngoài, kể cả về Việt Nam, bảo hiểm tỉnh chỉ trả rất ít hoặc không trả. Mua bảo hiểm du lịch khi về Việt Nam dài ngày.
Cha mẹ già được bảo lãnh thường trú có thẻ y tế ngay không?
Cha mẹ là thường trú nhân được đăng ký bảo hiểm tỉnh như mọi thường trú nhân, kể cả thời gian chờ nếu tỉnh có áp dụng. Nên mua bảo hiểm tư nhân cho khoảng chờ, lưu ý điều khoản bệnh có sẵn với người lớn tuổi.
Có nên mua thêm bảo hiểm sức khoẻ tư nhân khi đã có thẻ y tế tỉnh không?
Nếu chỗ làm không có bảo hiểm nhóm, gói bổ sung giúp giảm chi phí thuốc, răng, mắt, vật lý trị liệu. Hãy cộng phí năm so với chi tiêu dự kiến của gia đình; gia đình ít dùng thuốc và răng tốt đôi khi tự trả vẫn rẻ hơn.