Giao tiếp ở Úc chuộng sự thoải mái, bình đẳng và thẳng thắn có chừng mực: gọi nhau bằng tên riêng kể cả với sếp, chào hỏi xã giao ngắn với cả người lạ, đúng giờ, xếp hàng, và tránh hỏi những chuyện riêng như tuổi, lương, cân nặng, tình trạng hôn nhân khi mới quen. Không có quy tắc nào là bắt buộc theo luật, nhưng những thói quen này quyết định người khác thấy bạn dễ gần hay khó chịu, ở cả nơi làm việc lẫn khu phố.
Người Việt sang Úc hay gặp hai kiểu va chạm: làm điều bình thường ở Việt Nam mà ở Úc bị coi là bất lịch sự, hoặc hiểu sai sự thoải mái của người Úc thành thiếu nghiêm túc. Bài này đi qua các tình huống thường ngày: chào hỏi, tiếng lóng, ăn uống, hàng xóm, nơi làm việc, trường học của con, và những ngày lễ mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là xu hướng chung để tham khảo, không phải khuôn mẫu cho mọi người Úc; Úc là xã hội đa văn hoá, nhiều người có gốc gác từ khắp nơi.
Chào hỏi và nói chuyện xã giao
Ở Úc, người ta chào hỏi cả nhân viên thu ngân, tài xế xe buýt, người đi bộ ngang qua trên đường mòn trong công viên. Câu "How are you going?" hay "How’s it going?" là lời chào, không phải câu hỏi về sức khoẻ thật; đáp lại "Good, thanks. How are you?" là đủ. Kể dài về chuyện khó khăn của mình trong tình huống này làm người nghe lúng túng.
Người Úc dùng tên riêng rất sớm, kể cả với người lớn tuổi hơn, với sếp, với bác sĩ gia đình. Gọi "Mr" hay "Mrs" kèm họ trong môi trường thân mật có thể nghe cứng nhắc. Ngược lại, người Úc có thể hỏi bạn muốn được gọi là gì; nhiều người Việt chọn một tên tiếng Anh để dễ gọi, nhưng giữ tên Việt cũng hoàn toàn được, chỉ cần dạy người khác cách đọc.
"Please", "thank you", "sorry", "excuse me" được dùng dày đặc. Nhờ ai làm gì mà thiếu "please" hoặc nhận đồ mà không nói "thanks" bị coi là thô, dù ở Việt Nam đó là cách nói bình thường giữa người quen. Câu mệnh lệnh trực tiếp cũng thường được làm mềm thành câu hỏi: "Could you…?", "Would you mind…?".
Chuyện trò xã giao (small talk) thường về thời tiết, thể thao, kế hoạch cuối tuần, kỳ nghỉ. Những câu người Việt hỏi để tỏ quan tâm như "Bao nhiêu tuổi rồi?", "Lương được bao nhiêu?", "Sao chưa lấy vợ?", "Dạo này mập ra nhỉ?" thì ở Úc là chuyện riêng tư, nên tránh khi chưa thân.
Những khác biệt thường ngày dễ va chạm
Bảng dưới gom các tình huống người Việt mới sang hay kể lại. Cột cuối là cách xử lý đơn giản nhất.
| Tình huống | Thói quen ở Việt Nam | Kỳ vọng thường gặp ở Úc |
|---|---|---|
| Hẹn giờ | Trễ mười, mười lăm phút là bình thường | Đúng giờ; trễ thì nhắn trước. Tiệc ở nhà có thể đến trễ vài phút, không đến sớm |
| Xếp hàng | Chen lên khi thấy chỗ trống | Xếp hàng ở mọi nơi; chen ngang bị nhắc thẳng |
| Nói chuyện nơi công cộng | Nói to, gọi nhau từ xa | Nói nhỏ trên tàu xe, trong thư viện, phòng khám |
| Tiền tip | Không có thói quen, hoặc tip theo cảm tình | Không bắt buộc vì lương phục vụ đã theo luật; tip khi muốn cảm ơn dịch vụ tốt |
| Từ chối lời mời | Nói vòng, hứa "để xem" | Nói rõ "no, thanks" hoặc "can’t make it" được chấp nhận và dễ chịu hơn hứa rồi không đến |
| Khoảng cách cá nhân | Đứng gần, chạm vai khi nói chuyện | Giữ khoảng cách, tránh chạm người lạ |
Không ai đòi người mới sang làm đúng ngay. Người Úc thường dễ bỏ qua khi thấy bạn đang cố gắng; điều khiến họ khó chịu là lặp đi lặp lại sau khi đã được nhắc.
Ăn uống, tiệc tùng và tiếng lóng hay nghe
BYO. Nhà hàng ghi BYO (bring your own) cho phép mang rượu, bia của mình, có thể thu phí mở chai. Được mời tiệc nướng ở nhà mà chủ nhà nói "BYO" thì mang đồ uống, đôi khi cả đồ nướng của mình.
"Bring a plate". Không phải mang đĩa không, mà là mang một món ăn để góp chung. Người mới sang từng mang đĩa trống đến tiệc là câu chuyện vui hay được kể.
Shout. "It’s my shout" nghĩa là lần này để mình trả. Đi uống theo nhóm, mọi người lần lượt mời một vòng; nhận vòng của người khác mà không mời lại bị coi là thiếu công bằng.
Rút gọn từ. Arvo là buổi chiều, brekkie là bữa sáng, servo là trạm xăng, barbie là tiệc nướng, uni là đại học, footy là bóng đá kiểu Úc hoặc bóng bầu dục tuỳ bang. "No worries" thay cho "không có gì", "mate" là cách gọi thân mật giữa bạn bè, đồng nghiệp.
Đùa và châm chọc nhẹ. Người Úc hay đùa kiểu tự giễu và châm chọc nhẹ bạn bè. Đó thường là dấu hiệu thân thiện, không phải coi thường. Nếu câu đùa liên quan tới chủng tộc, giới tính và khiến bạn khó chịu, bạn có quyền nói thẳng; nơi làm việc có quy định chống phân biệt đối xử.
Hàng xóm: quan hệ xa mà gần
Ở khu nhà riêng của Úc, hàng xóm ít qua lại ồn ào như xóm ở Việt Nam, nhưng có những quy ước ngầm quan trọng. Tiếng ồn sau giờ khuya, tiệc karaoke tới nửa đêm, máy cắt cỏ sáng sớm cuối tuần có thể dẫn tới phàn nàn và trong một số trường hợp là hội đồng thành phố hoặc cảnh sát can thiệp. Mỗi bang có quy định về giờ được phép gây tiếng ồn từ máy móc, nhạc; báo trước cho hàng xóm khi tổ chức tiệc là phép lịch sự được đánh giá cao.
Rác được thu theo lịch, thường mỗi tuần một ngày với các thùng màu khác nhau cho rác thường, tái chế, rác xanh. Để thùng ra lề đường đúng tối trước ngày thu và đem vào sau đó là việc mọi nhà đều làm; để thùng ngoài đường cả tuần dễ bị nhắc. Phân loại sai, như bỏ túi ni lông vào thùng tái chế, có thể khiến thùng không được thu.
Hàng rào chung giữa hai nhà thường do hai bên chia chi phí theo luật hàng rào của bang; muốn thay hay sửa phải bàn với hàng xóm. Cây của nhà mình chìa sang nhà bên, rễ làm nứt đường ống, chó sủa liên tục là những tranh chấp hay gặp. Cách giải quyết được kỳ vọng là nói chuyện trực tiếp, rồi tới dịch vụ hoà giải cộng đồng miễn phí của bang nếu không thống nhất.
Một món quà nhỏ như đĩa chả giò, hộp bánh khi mới chuyển đến, hoặc lời chào qua hàng rào, thường mở đầu cho quan hệ tốt. Nhiều người Việt kể hàng xóm Úc đã giúp trông nhà, nhận hàng, thậm chí đưa đi viện lúc khẩn cấp.
Nơi làm việc: bình đẳng nhưng có ranh giới
Quan hệ công sở ở Úc phẳng hơn Việt Nam: nhân viên mới được khuyến khích hỏi, góp ý, thậm chí nói không với sếp nếu có lý do. Im lặng gật đầu dù không hiểu, rồi làm sai, bị đánh giá thấp hơn nhiều so với hỏi lại. Câu "I’m not sure I understood, could you explain again?" là câu nên dùng thường xuyên trong tháng đầu.
Giờ làm việc và giờ nghỉ được tôn trọng. Gọi điện, nhắn tin công việc cho đồng nghiệp vào tối muộn hoặc cuối tuần khi không khẩn cấp là bất lịch sự; từ năm 2024, luật lao động liên bang còn có quy định về quyền không phải trả lời liên lạc ngoài giờ làm trong những trường hợp không hợp lý. Ngược lại, đến muộn, về sớm, nghỉ không báo cũng bị coi nặng.
Nghỉ ốm có quyền lợi theo luật cho người làm việc cố định; chủ có thể yêu cầu giấy bác sĩ. Đi làm khi đang ốm, theo kiểu chịu khó ở Việt Nam, thường không được khen mà bị nhắc vì có thể lây cho người khác.
Quà cáp cho sếp, đồng nghiệp nên nhỏ và mang tính chia sẻ, ví dụ mang bánh đến phòng nghỉ chung. Quà giá trị lớn có thể vi phạm quy định nội bộ, đặc biệt trong khu vực nhà nước. Phong bì, tiền mặt để "nhờ việc" là hành vi có thể bị xem là hối lộ.
Phân biệt đối xử và quấy rối, kể cả lời nói, bị cấm. Nếu gặp, hãy ghi lại thời gian, nội dung, báo bộ phận nhân sự; ngoài ra có thể liên hệ cơ quan Fair Work hoặc uỷ ban nhân quyền theo hướng dẫn chính thức.
Trường học của con, ngày lễ và những chủ đề nên tế nhị
Quan hệ giữa phụ huynh và giáo viên ở Úc là hợp tác, không phải biết ơn theo kiểu thầy trên trò dưới. Giáo viên mong cha mẹ chủ động liên lạc khi con có vấn đề, dự buổi gặp phụ huynh, và đọc thư của trường. Quà cuối năm cho giáo viên thường nhỏ, nhiều lớp góp chung; quà đắt tiền có thể khiến giáo viên khó xử. Nhiều trường dạy trẻ về quyền nói "không" với người lớn khi bị chạm vào người không đúng, nên đừng ngạc nhiên khi con về nhà kể lại.
Nhiều sự kiện công cộng, cuộc họp mở đầu bằng lời ghi nhận chủ đất truyền thống (Acknowledgement of Country), thể hiện sự tôn trọng với người Thổ dân và dân đảo eo biển Torres. Đứng nghiêm, lắng nghe là đủ. Ngày ANZAC 25/4 tưởng niệm những người phục vụ trong quân đội; buổi lễ lúc bình minh trang nghiêm, không phải ngày hội vui chơi.
Một số chủ đề người Úc thường tránh trong lần gặp đầu: chuyện tiền bạc cá nhân, quan điểm chính trị gây tranh cãi, niềm tin cá nhân, nhận xét về ngoại hình. Nhận xét mang tính khái quát về một dân tộc, kể cả khen, cũng dễ gây khó chịu.
Với gia đình Việt, chuyện dạy con có lúc va chạm với chuẩn mực ở Úc. Trừng phạt thân thể, để trẻ nhỏ ở nhà một mình, la mắng to bị hàng xóm nghe thấy có thể dẫn tới cơ quan bảo vệ trẻ em được báo. Quy định cụ thể khác nhau giữa các bang; các tổ chức cộng đồng người Việt và dịch vụ hỗ trợ gia đình có lớp cho cha mẹ mới sang về cách dạy con trong bối cảnh Úc.
Làm việc với cơ quan và dịch vụ: thẳng, có hẹn, có giấy tờ
Ở Úc, việc với cơ quan nhà nước, ngân hàng, chủ nhà, công ty điện nước thường được giải quyết qua kênh chính thức: đặt lịch hẹn, gọi tổng đài, gửi email, điền mẫu trực tuyến. Cách "đến tận nơi nhờ người quen" hay "gửi chút quà cho nhanh" quen ở Việt Nam không giúp gì, có khi còn bị hiểu sai. Kiên nhẫn chờ theo hàng và theo quy trình là cách nhanh nhất về lâu dài.
Khi trao đổi, hãy nói thẳng vấn đề, nêu điều bạn cần, và hỏi lại bước tiếp theo. Người Úc trân trọng sự rõ ràng: mở đầu bằng "I need…" hoặc "Could you help me with…" là bình thường, không bị coi là đòi hỏi. Sau mỗi cuộc gọi quan trọng, ghi tên nhân viên, ngày giờ và số tham chiếu; khi có tranh chấp, những ghi chép này rất có giá trị.
Nếu không đồng ý với một quyết định, bạn có quyền khiếu nại theo kênh nội bộ rồi lên cơ quan thanh tra độc lập (ombudsman) của ngành hoặc của bang. Lớn tiếng ở quầy dịch vụ thì ngược lại: nhân viên được quyền từ chối phục vụ người có hành vi gây hấn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Úc có phải tip khi ăn nhà hàng không?
Không bắt buộc. Nhân viên phục vụ ở Úc được trả lương theo quy định lao động, nên tiền tip không phải là phần thu nhập chính như ở một số nước. Bạn có thể tip khi muốn cảm ơn dịch vụ tốt. Một số nhà hàng tính phụ phí ngày lễ hoặc phí thanh toán thẻ; phần này khác với tip.
"How are you going?" nên trả lời thế nào?
Đây là câu chào. Trả lời ngắn như "Good, thanks. How are you?" hoặc "Not bad, you?" là đủ. Không cần giải thích tình hình thật trừ khi đang nói chuyện với người thân quen. Với người mới sang, nghe câu này nhiều lần mỗi ngày là bình thường.
Gọi sếp bằng tên riêng có bị coi là vô lễ không?
Không. Ở phần lớn nơi làm việc tại Úc, gọi sếp bằng tên riêng là bình thường và được mong đợi. Sự tôn trọng thể hiện qua cách bạn làm việc, đúng giờ, giữ lời hứa và lắng nghe, không qua cách xưng hô. Nếu không chắc, cứ nghe đồng nghiệp gọi thế nào.
Mở nhạc karaoke ở nhà vào cuối tuần có bị phạt không?
Có thể bị phạt nếu tiếng ồn vượt mức hoặc ngoài giờ cho phép theo quy định của bang, sau khi có phàn nàn. Báo trước cho hàng xóm, giữ âm lượng vừa phải và dừng trước giờ khuya là cách tránh rắc rối và giữ quan hệ tốt.
Có nên mang quà khi được mời đến nhà người Úc không?
Nên, nhưng quà nhỏ: một chai rượu vang, hộp bánh, bó hoa, hoặc món ăn nếu chủ nhà đề nghị "bring a plate". Hỏi trước nếu có ai ăn kiêng hay dị ứng. Đến đúng giờ hoặc trễ vài phút, không đến sớm, và nhắn cảm ơn sau buổi tiệc.
Bị nói những câu mang tính kỳ thị thì nên làm gì?
Giữ an toàn trước, không đối đầu khi có nguy cơ bạo lực. Ở nơi làm việc, trường học, ghi lại sự việc và báo người phụ trách. Có thể liên hệ uỷ ban nhân quyền hoặc cơ quan chống phân biệt đối xử của bang để được tư vấn. Đe doạ hoặc tấn công thì báo cảnh sát.