Age Pension là lương hưu do ngân sách liên bang Úc chi trả qua Centrelink cho người đủ tuổi hưu (hiện là 67 tuổi), không dựa trên số năm đóng bảo hiểm như lương hưu ở Việt Nam. Người sinh ra ở nước ngoài thường phải có tổng cộng 10 năm cư trú ở Úc với tư cách thường trú nhân hoặc công dân, trong đó ít nhất 5 năm liên tục, rồi còn phải qua hai phép xét tài sản và thu nhập.
Với các gia đình bảo lãnh cha mẹ sang theo diện cha mẹ đóng phí hay không đóng phí, câu hỏi thực tế là: cha mẹ sang ở tuổi 60–70 thì khi nào có lương hưu, những năm trước đó sống bằng gì, và căn nhà hay khoản tiết kiệm ở Việt Nam có làm mất quyền nhận không. Bài này trả lời từng câu theo nguyên tắc hiện hành tính đến thời điểm viết. Mức chi trả và ngưỡng tài sản thay đổi hai lần mỗi năm; mọi con số cần tra trên servicesaustralia.gov.au trước khi lập kế hoạch.
Age Pension khác lương hưu ở Việt Nam ở chỗ nào
Ở Việt Nam, lương hưu là quyền lợi bảo hiểm xã hội: đóng đủ số năm thì nhận, mức nhận theo tiền đã đóng. Age Pension của Úc là một khoản an sinh có điều kiện: không ai "đóng" vào nó, nó được trả cho người lớn tuổi có nguồn sống hạn chế, và mức nhận giảm dần khi tài sản hoặc thu nhập tăng. Người có nhiều tiền tiết kiệm, nhà đầu tư thứ hai hay thu nhập cho thuê lớn có thể nhận một phần hoặc không nhận gì.
Bên cạnh Age Pension, Úc có hệ thống hưu bổng bắt buộc (superannuation) do chủ lao động đóng cho người đi làm. Cha mẹ sang Úc khi đã lớn tuổi thường không có super đáng kể, nên Age Pension mới là nguồn chính về sau. Người có thẻ hưu trí còn được hưởng các ưu đãi kèm theo như thuốc theo danh mục PBS giá thấp hơn, giảm phí điện nước, phương tiện công cộng theo chính sách của từng bang.
Điều cần hiểu ngay từ đầu: nhận Age Pension là quyền của người đủ điều kiện, không phải ân huệ, nhưng nó chỉ đến sau một khoảng chờ dài. Gia đình nào tính kế hoạch tài chính dựa trên giả định cha mẹ "sang là có lương hưu" sẽ gặp khoảng trống mười năm rất khó lấp.
Các điều kiện chính đặt cạnh nhau
Điều kiện gồm tuổi, cư trú, và hai phép xét tài chính. Phải đạt tất cả mới được nhận; phép xét nào cho ra mức thấp hơn thì lấy mức đó.
| Điều kiện | Nội dung chung | Chỗ người Việt hay vướng |
|---|---|---|
| Tuổi | Đủ tuổi hưu Age Pension, hiện là 67 | Tuổi hưu ở Việt Nam thấp hơn, không áp sang Úc |
| Cư trú | Tổng 10 năm "cư trú Úc" (thường trú hoặc công dân, sống ở Úc), trong đó ít nhất 5 năm liên tục | Những năm giữ visa tạm trú hoặc visa thăm thân không tính; thời gian về Việt Nam dài có thể làm đứt mạch |
| Xét tài sản (assets test) | Tổng tài sản ngoài nhà đang ở dưới ngưỡng thì nhận đủ, cao hơn thì giảm dần | Nhà, đất, tiền gửi ở Việt Nam đều phải khai |
| Xét thu nhập (income test) | Thu nhập vượt ngưỡng tự do thì giảm dần; tài sản tài chính được tính "thu nhập giả định" theo tỷ lệ deeming | Tiền cho thuê nhà ở Việt Nam, lãi tiết kiệm đều là thu nhập |
| Cam kết hỗ trợ (nếu có) | Người bảo lãnh cha mẹ theo một số diện phải ký Assurance of Support kèm khoản bảo đảm | Trong thời hạn cam kết, Centrelink có thể đòi người bảo lãnh hoàn lại một số khoản trợ cấp |
Mốc 10 năm có ngoại lệ cho một số nhóm như người tị nạn, người goá chồng/vợ trong hoàn cảnh nhất định, và người đến từ nước có hiệp định an sinh xã hội với Úc. Việt Nam hiện chưa có hiệp định an sinh xã hội với Úc (tính đến thời điểm viết), nên cha mẹ từ Việt Nam sang theo diện đoàn tụ thông thường phải tự đủ 10 năm.
Mười năm cư trú được đếm thế nào
Đồng hồ cư trú bắt đầu khi cha mẹ có visa thường trú và đang sống ở Úc. Với visa cha mẹ đóng phí theo hai bước (visa tạm trú rồi lên thường trú), những năm giữ visa tạm trú chưa được tính. Với người giữ visa thăm thân dài hạn trong lúc chờ hồ sơ thường trú, thời gian đó cũng không tính.
Đi Việt Nam thăm nhà vài tuần, vài tháng không làm mất tư cách cư trú nếu nhà và cuộc sống chính vẫn ở Úc. Nhưng sống ở Việt Nam phần lớn năm thì Centrelink có thể coi khoảng thời gian đó không phải "cư trú Úc", và đòi hỏi 5 năm liên tục cũng dễ bị đứt. Gia đình nên lưu giữ dữ liệu xuất nhập cảnh, hợp đồng thuê nhà hoặc giấy tờ chứng minh địa chỉ ở Úc của cha mẹ theo từng năm.
Ví dụ giả định: bà sang Úc theo visa thường trú năm 63 tuổi, sống liên tục ở Úc, mỗi năm về Việt Nam khoảng một tháng. Bà đủ tuổi 67 sau bốn năm nhưng phải chờ tới năm 73 tuổi mới đủ 10 năm cư trú. Sáu năm giữa đó gia đình phải tự lo chi phí sinh hoạt của bà. Nếu bà sang ở tuổi 70, mốc nhận lương hưu sớm nhất là 80 tuổi.
Cách đếm chi tiết, đặc biệt khi có những năm sống chủ yếu ở Việt Nam, nên hỏi Services Australia hoặc nhân viên xã hội (social worker) của Centrelink trước khi nộp đơn, thay vì tự tính rồi bị từ chối.
Xét tài sản và thu nhập: những gì bị tính
Nhà đang ở được miễn, nhà thứ hai thì không. Căn nhà cha mẹ đang ở tại Úc không tính vào tài sản. Nhưng nhà, đất ở Việt Nam — kể cả căn nhà cũ để trống hoặc cho người thân ở — là tài sản phải khai theo giá trị thị trường, trừ khoản nợ còn lại trên chính tài sản đó.
Tài sản ở nước ngoài được tính như ở Úc. Tiền gửi ngân hàng Việt Nam, vàng, cổ phiếu, phần góp vốn trong doanh nghiệp gia đình đều thuộc diện khai. Khai thiếu không chỉ làm sai mức nhận mà có thể dẫn tới khoản nợ phải trả lại, cộng thêm hậu quả pháp lý nếu bị coi là cố ý.
Thu nhập giả định (deeming) trên tài sản tài chính. Centrelink không đợi bạn có lãi thật; họ giả định tiền gửi, cổ phiếu sinh ra thu nhập theo một tỷ lệ nhà nước công bố, rồi cộng vào phép xét thu nhập. Vì vậy giữ một khoản tiết kiệm lớn ở tài khoản không lãi cũng không giúp gì.
Tặng cho có giới hạn. Chuyển tài sản cho con cháu để đủ ngưỡng không có tác dụng như nhiều người nghĩ: phần tặng vượt mức cho phép trong một năm vẫn bị tính là tài sản của người tặng trong năm năm. Đây là quy tắc chống lách, không nên tìm cách đi vòng.
Thu nhập từ đi làm có ưu đãi riêng. Cơ chế Work Bonus cho phép người hưởng lương hưu đi làm một số giờ mà một phần thu nhập lao động không bị trừ. Cha mẹ còn khoẻ, muốn phụ giúp tiệm của con hoặc làm thêm nhẹ, cần trả lương đúng luật và khai đúng để được tính ưu đãi này.
Khoảng chờ trước khi có lương hưu: cha mẹ sống bằng gì
Trong những năm chưa đủ điều kiện, nguồn sống của cha mẹ thường là con cái, tiền tiết kiệm mang sang, hoặc thu nhập từ tài sản ở Việt Nam. Nếu cha mẹ sang theo diện có ký Assurance of Support, người bảo lãnh đã cam kết với nhà nước sẽ lo cho cha mẹ không phải dựa vào trợ cấp trong thời hạn cam kết; khoản bảo đảm nộp kèm có thể bị trừ nếu cha mẹ nhận một số khoản trợ cấp nhất định trong thời gian đó.
Medicare vẫn dùng được ngay khi có thường trú, nên phần khám chữa bệnh cơ bản không phải lo từ đầu. Những khoản lớn cần tính trước là răng, kính, máy trợ thính, vật lý trị liệu và xe cứu thương tuỳ bang — những thứ Medicare không trả hoặc trả ít. Cha mẹ cũng nên học tiếng Anh qua chương trình AMEP nếu đủ điều kiện, vì khả năng tự đi khám, tự đi tàu xe sẽ giảm gánh nặng cho con trong những năm dài phía trước.
Một số gia đình chọn cách cho cha mẹ đi làm vài năm nếu sức khoẻ cho phép, vừa có thu nhập vừa có chút super. Điều này hợp pháp với thường trú nhân. Ngược lại, việc để cha mẹ làm "giúp" ở tiệm mà không trả lương, không khai báo, là rủi ro cho cả người chủ tiệm lẫn hồ sơ của cha mẹ.
Nhận lương hưu rồi về Việt Nam sống lâu có được không
Đây là câu hỏi rất thường gặp khi cha mẹ muốn về quê ở lâu. Các nguyên tắc chung tính đến thời điểm viết:
- Đi nước ngoài tạm thời, lương hưu vẫn được trả bình thường trong một khoảng thời gian giới hạn (hiện là 26 tuần cho mỗi chuyến). Phải báo Centrelink trước khi đi.
- Ở nước ngoài quá thời hạn đó, mức lương hưu có thể được tính lại theo tỷ lệ số năm cư trú làm việc ở Úc (từ 16 tuổi tới tuổi hưu). Người sang Úc muộn, có ít năm cư trú, sẽ thấy mức này giảm rất mạnh hoặc không còn.
- Các khoản trợ cấp phụ như tiền hỗ trợ thuê nhà, phụ cấp năng lượng thường dừng khi ra nước ngoài lâu.
- Quyết định về hẳn Việt Nam nên được tính toán với Centrelink trước, bằng số năm cư trú thật, chứ không nên đi rồi mới biết khoản nhận bị cắt.
Về mặt thuế, người hưởng lương hưu Úc đang sống ở Việt Nam có thể có nghĩa vụ ở cả hai nước tuỳ tình trạng cư dân thuế. Úc và Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần, nhưng áp dụng vào từng khoản cụ thể cần hỏi kế toán thuế.
Nộp đơn Age Pension: các bước
Khi cha mẹ gần đủ cả tuổi lẫn số năm cư trú, chuẩn bị theo thứ tự:
- Tính mốc đủ điều kiện sớm nhất: ngày đủ 67 tuổi và ngày đủ 10 năm cư trú, lấy mốc muộn hơn. Có thể nộp đơn trước mốc đó một khoảng ngắn theo quy định để không mất thời gian xét.
- Lập bảng tài sản và thu nhập của cả hai vợ chồng, gồm phần ở Việt Nam: nhà đất (ước giá trị thị trường, có giấy tờ định giá nếu được), tài khoản ngân hàng, vàng, cổ phần, tiền cho thuê.
- Chuẩn bị giấy tờ nhân thân, giấy chứng nhận kết hôn đã dịch, bằng chứng địa chỉ ở Úc, dữ liệu xuất nhập cảnh nếu có nhiều chuyến đi dài.
- Nộp trực tuyến qua myGov hoặc tới văn phòng Services Australia; yêu cầu thông dịch viên tiếng Việt miễn phí nếu cha mẹ cần.
- Sau khi được duyệt, báo ngay mọi thay đổi về tài sản, thu nhập, chuyến đi nước ngoài. Báo trễ là nguồn nợ Centrelink phổ biến nhất ở người lớn tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có quốc tịch Úc rồi thì có được miễn 10 năm không?
Không. Nhập tịch không thay thế điều kiện cư trú; người đã thành công dân vẫn phải đủ 10 năm cư trú Úc theo cách đếm của Centrelink. Quốc tịch chỉ giúp ở những việc khác như hộ chiếu Úc hay quyền bầu cử.
Căn nhà ở Việt Nam đứng tên cha mẹ nhưng con cái đang ở thì tính sao?
Về nguyên tắc nó vẫn là tài sản của cha mẹ và phải khai theo giá trị thị trường. Người khác đang ở không làm giảm giá trị tài sản. Nếu có thu tiền thuê thì khoản đó còn tính vào thu nhập. Hãy khai đúng và hỏi Centrelink về cách định giá.
Nếu chỉ một trong hai vợ chồng đủ điều kiện thì sao?
Người đủ điều kiện có thể nhận lương hưu riêng; khi xét tài sản và thu nhập, Centrelink vẫn tính chung tài sản của cả hai vợ chồng theo mức dành cho cặp đôi. Người còn lại tiếp tục chờ đủ điều kiện của mình.
Có thể đóng tiền để "mua" thêm năm cư trú không?
Không có cơ chế nào như vậy. Năm cư trú chỉ có được bằng việc thật sự sống ở Úc với tư cách thường trú nhân hoặc công dân. Những lời chào dịch vụ "rút ngắn thời gian nhận lương hưu" nên được coi là dấu hiệu lừa đảo.
Chưa đủ 10 năm mà cha mẹ lâm vào cảnh khó khăn thì có khoản nào hỗ trợ không?
Có một số khoản dành cho tình huống khó khăn đặc biệt, nhưng điều kiện chặt và có thể bị ảnh hưởng bởi cam kết Assurance of Support. Trường hợp như vậy nên gặp nhân viên xã hội của Services Australia để được tư vấn đúng hoàn cảnh.
Mức Age Pension đủ sống không?
Mức đầy đủ được thiết kế làm lưới an toàn tối thiểu. Người sống một mình phải thuê nhà ngoài thị trường thường thấy chật vật, còn người ở cùng con cái hoặc có nhà riêng dễ xoay xở hơn. Mức hiện hành công bố trên servicesaustralia.gov.au và điều chỉnh định kỳ trong năm.