Khi dọn vào nhà thuê hay nhà mua ở Úc, bạn thường phải tự ký hợp đồng điện và gas với một nhà bán lẻ năng lượng, tự đăng ký internet qua mạng NBN với một nhà cung cấp, còn nước thì tuỳ bang: chủ nhà đứng tên tài khoản và chuyển phần tiền nước tiêu thụ cho người thuê theo luật thuê nhà của bang. Nên gọi đặt mở dịch vụ trước ngày nhận nhà vài ngày để không phải ở nhà tối mấy hôm đầu.
Cấu trúc thị trường ở Úc khác Việt Nam: đường dây và đồng hồ do công ty phân phối của khu vực quản lý, nhưng hoá đơn đến từ nhà bán lẻ mà bạn chọn, và giá giữa các nhà bán lẻ chênh nhau đáng kể. Người mới thường ký gói đầu tiên được giới thiệu rồi trả cao trong nhiều năm. Bài này hướng dẫn thứ tự việc cần làm, cách so gói trên trang so sánh của nhà nước, cách đọc hoá đơn, chọn internet và điện thoại, và nơi khiếu nại khi có tranh chấp. Giá cụ thể đổi liên tục nên bài chỉ nêu cách tính.
Ai lo cái gì: bảng phân vai
Biết đúng ai chịu trách nhiệm giúp bạn gọi đúng nơi khi mất điện, rò nước hay mạng chập chờn.
| Dịch vụ | Bạn ký với ai | Ai sửa sự cố hạ tầng | Ghi chú cho người thuê nhà |
|---|---|---|---|
| Điện | Nhà bán lẻ điện bạn chọn | Công ty phân phối điện khu vực | Bạn đứng tên, trả toàn bộ hoá đơn |
| Gas đường ống | Nhà bán lẻ gas (thường chung với điện) | Công ty phân phối gas | Nhà xây mới ở một số bang không còn nối gas |
| Gas bình | Đơn vị giao bình | Đơn vị giao bình | Hay gặp ở nhà vùng ven, vùng regional |
| Nước | Công ty nước của bang hoặc vùng (chủ nhà đứng tên) | Công ty nước | Người thuê thường trả phần tiêu thụ nếu nhà đạt chuẩn tiết kiệm nước và có đồng hồ riêng; phí cố định do chủ nhà trả |
| Internet cố định | Nhà cung cấp dịch vụ trên mạng NBN | NBN Co (đường truyền) qua nhà cung cấp | Không cần xin phép chủ nhà nếu không khoan đục |
| Điện thoại di động | Nhà mạng hoặc nhà mạng ảo | Nhà mạng | Cần giấy tờ tuỳ thân khi mở |
Quy định về tiền nước của người thuê khác nhau giữa các bang. Trước khi ký hợp đồng thuê, đọc mục nước trong hợp đồng và trong tài liệu hướng dẫn người thuê của cơ quan nhà ở của bang để biết mình trả khoản nào.
Thứ tự việc cần làm trước và sau ngày nhận nhà
Một lịch đơn giản giúp gia đình mới sang có điện, nước nóng và internet ngay đêm đầu:
- Khi đã ký hợp đồng thuê hoặc có ngày bàn giao, ghi lại địa chỉ chính xác, ngày nhận nhà và hỏi đại lý xem nhà dùng gas đường ống, gas bình hay chỉ dùng điện, nước nóng chạy bằng gì.
- Trước ngày nhận nhà khoảng 3–5 ngày làm việc, so gói và đăng ký điện, gas với nhà bán lẻ; yêu cầu "move-in" vào đúng ngày nhận nhà. Nhà bán lẻ sẽ báo nếu cần người có mặt để mở đồng hồ, kèm phí mở kết nối.
- Cùng lúc, kiểm loại kết nối NBN tại địa chỉ (cáp quang tận nhà, cáp quang tới nút, cáp đồng trục, không dây cố định hay vệ tinh) và đăng ký với nhà cung cấp. Nếu nhà đã có thiết bị NBN, thường chỉ cần cắm modem; nhà chưa từng nối thì phải hẹn kỹ thuật viên.
- Ngày nhận nhà: chụp ảnh và ghi chỉ số đồng hồ điện, gas, nước. Đây là bằng chứng nếu hoá đơn đầu tiên tính cả phần tiêu thụ của người ở trước.
- Trong tuần đầu: kiểm nước nóng, bếp, máy sưởi. Sự cố thuộc thiết bị của nhà thì báo đại lý thuê nhà bằng văn bản; mất điện cả khu thì tra trang của công ty phân phối.
- Khi chuyển đi: báo "move-out" với từng nhà cung cấp, chốt chỉ số cuối, và hỏi về phí phạt chấm dứt hợp đồng nếu có.
Gia đình chưa có lịch sử tín dụng ở Úc đôi khi bị yêu cầu đặt cọc hoặc chọn gói trả trước. Việc này hợp lệ; giữ hoá đơn thanh toán đúng hạn vài tháng thường giúp được bỏ yêu cầu này.
So gói điện và gas: đọc gì cho đúng
Dùng trang so sánh của nhà nước. Trang Energy Made Easy của chính phủ liên bang so các gói ở phần lớn các bang; Victoria có trang Victorian Energy Compare riêng. Các trang này không nhận hoa hồng nên xếp gói theo chi phí ước tính, không theo quảng cáo.
Nhìn giá điện theo hai phần. Hoá đơn gồm phí cố định mỗi ngày (supply charge) và giá mỗi kWh tiêu thụ. Gia đình ở căn hộ nhỏ ít dùng điện nên ưu tiên phí cố định thấp; gia đình đông người, dùng máy lạnh nhiều thì ưu tiên giá kWh thấp.
So với mức giá tham chiếu. Mỗi gói phải ghi mức chênh so với giá tham chiếu do cơ quan quản lý đặt ra (Default Market Offer ở nhiều bang, Victorian Default Offer ở Victoria). Gói ghi "thấp hơn tham chiếu X%" dễ so hơn những lời hứa "giảm giá" mập mờ.
Cẩn thận với giảm giá có điều kiện. Giảm giá chỉ áp dụng khi trả đúng hạn, trả bằng ghi nợ trực tiếp, hay nhận hoá đơn điện tử. Lỡ một kỳ là mất ưu đãi. Một số gói ưu đãi hết hạn sau một năm rồi tự chuyển sang giá cao hơn.
Giá theo khung giờ. Nhà có đồng hồ thông minh có thể bị chuyển sang giá theo khung giờ: điện buổi chiều tối đắt hơn ban ngày hoặc đêm. Gia đình quen chạy máy giặt, máy sấy buổi tối nên kiểm loại giá trước khi ký.
Internet NBN và điện thoại: chọn tốc độ vừa đủ
NBN là mạng băng thông rộng quốc gia; bạn không mua trực tiếp từ NBN mà qua một nhà cung cấp bán lẻ. Gói được bán theo tốc độ danh nghĩa và mỗi nhà cung cấp phải công bố tốc độ thực tế giờ cao điểm. Gia đình bốn người xem phim trực tuyến, học và làm việc từ xa thường thấy gói tốc độ trung bình là đủ; gói cao nhất chỉ đáng tiền khi tải dữ liệu lớn thường xuyên và nhà có kết nối hỗ trợ được tốc độ đó.
Hợp đồng internet ở Úc phần lớn là theo tháng, không ràng buộc dài hạn, trừ khi bạn nhận modem miễn phí kèm điều kiện. Vì vậy có thể bắt đầu bằng một gói vừa phải rồi nâng hoặc đổi nhà cung cấp sau. Nếu chỉ ở tạm vài tháng, một số gia đình dùng internet qua mạng di động 4G/5G tại nhà để khỏi phải hẹn lắp đặt.
Với điện thoại, gói trả trước (prepaid) không cần kiểm tra tín dụng và đủ cho phần lớn người mới sang. Gói trả sau (postpaid) hay đi kèm máy trả góp — đọc kỹ tổng số tiền phải trả và phí nếu huỷ sớm. Các nhà mạng ảo dùng chung sóng của nhà mạng lớn thường rẻ hơn với chất lượng tương đương ở thành phố; ở vùng regional, độ phủ sóng là tiêu chí quan trọng hơn giá.
Gọi về Việt Nam: nhiều gói có phút gọi quốc tế, nhưng phần lớn gia đình dùng ứng dụng gọi qua internet. Khi chọn gói, ưu tiên dung lượng dữ liệu và độ phủ sóng hơn số phút gọi quốc tế.
Cắt giảm hoá đơn mà không khổ
Nhà ở Úc, nhất là nhà cũ, cách nhiệt kém hơn nhiều người nghĩ; mùa đông ở Melbourne, Canberra hay Hobart có thể làm hoá đơn tăng vọt. Những việc tiết kiệm thật:
- Chọn đúng gói theo cách dùng của gia đình và rà lại mỗi năm khi ưu đãi hết hạn.
- Sưởi phòng đang dùng thay vì sưởi cả nhà; đóng cửa phòng trống, dùng rèm dày, chặn khe cửa.
- Đặt nhiệt độ nước nóng hợp lý và sửa vòi rò; nước nóng thường là một trong những khoản điện, gas lớn nhất.
- Dùng máy giặt, máy rửa chén vào khung giờ rẻ nếu đang dùng giá theo khung giờ.
- Người có thẻ ưu đãi (thẻ hưu trí, thẻ chăm sóc sức khoẻ) hỏi nhà bán lẻ về khoản giảm giá năng lượng của bang — khoản này không tự động áp dụng.
- Nhà có pin mặt trời: hỏi kỹ giá bán điện ngược lên lưới, vì mức này đã giảm nhiều so với trước và khác nhau giữa các nhà bán lẻ.
Tranh chấp, khó khăn thanh toán và lừa đảo
Khó trả hoá đơn: hỏi chương trình hỗ trợ. Nhà bán lẻ điện, gas và nước có nghĩa vụ đưa ra kế hoạch trả góp hoặc chương trình hỗ trợ khó khăn (hardship). Gọi sớm, trước khi bị cắt dịch vụ, luôn dễ thương lượng hơn.
Khiếu nại không xong: lên thanh tra. Mỗi bang có cơ quan thanh tra năng lượng và nước (Energy and Water Ombudsman) giải quyết miễn phí; internet và điện thoại thuộc Thanh tra Viễn thông (TIO). Phải khiếu nại với nhà cung cấp trước, giữ số tham chiếu.
Người gõ cửa chào "giảm tiền điện". Nhân viên bán hàng tận nhà phải tuân thủ quy định riêng; bạn không phải ký tại chỗ và có thời gian cân nhắc. Không đưa hoá đơn cũ hay thông tin ngân hàng cho người lạ.
Tin nhắn "sắp cắt điện", "trả nợ ngay". Đây là kịch bản lừa đảo phổ biến. Nhà bán lẻ thật gửi thông báo theo quy trình nhiều bước, không đòi trả bằng thẻ quà tặng hay chuyển khoản vào tài khoản lạ. Nghi ngờ thì tự gọi theo số in trên hoá đơn cũ.
Ở ghép, thuê phòng, ở nhà người thân: tiền điện nước chia thế nào
Nhiều gia đình mới sang không thuê nguyên căn ngay mà ở tạm nhà người thân, thuê một phòng trong nhà người khác, hoặc ở ghép với một gia đình khác cho đỡ tiền. Trong các trường hợp này, tài khoản điện, gas, internet thường đứng tên một người, và những người còn lại góp tiền theo thoả thuận miệng. Đây là nguồn mâu thuẫn rất phổ biến khi hoá đơn mùa đông về cao gấp đôi dự tính.
Cách tránh là thoả thuận rõ ngay từ đầu, bằng tin nhắn hoặc giấy viết tay: tiền phòng đã gồm điện nước internet chưa; nếu chưa, chia theo đầu người, theo phòng hay theo đồng hồ riêng nếu có; ai đứng tên và trả trước; ngày nào chuyển phần tiền của mình. Chụp ảnh hoá đơn gửi vào nhóm chung mỗi kỳ để mọi người cùng thấy con số.
Người đứng tên tài khoản chịu toàn bộ trách nhiệm với nhà cung cấp. Nếu người ở cùng dọn đi mà không góp phần của họ, nhà bán lẻ vẫn đòi người đứng tên, và nợ quá hạn có thể ghi vào lịch sử tín dụng. Vì vậy, người mới sang nên tránh đứng tên thay cho cả nhà khi chưa hiểu rõ những người ở cùng.
Với người thuê phòng trong nhà mà chủ nhà cũng ở (boarder hoặc lodger), luật thuê nhà của nhiều bang không áp dụng đầy đủ như với người thuê nguyên căn. Quyền của bạn chủ yếu dựa trên thoả thuận với chủ nhà, nên càng cần ghi rõ phần tiền điện nước. Cơ quan thuê nhà của bang có tài liệu riêng cho nhóm này, có bản tiếng Việt ở một số bang.
Câu hỏi thường gặp
Có thể giữ tài khoản điện của người thuê trước không?
Không nên. Tài khoản đứng tên ai thì người đó chịu nợ. Hãy mở tài khoản mới đứng tên mình từ ngày nhận nhà, ghi chỉ số đồng hồ và chụp ảnh làm bằng chứng. Người thuê trước có trách nhiệm tự chốt tài khoản của họ.
Chủ nhà có được tính toàn bộ tiền nước cho người thuê không?
Tuỳ luật thuê nhà của bang. Ở nhiều bang, người thuê chỉ trả phần nước tiêu thụ nếu nhà có đồng hồ riêng và đạt chuẩn thiết bị tiết kiệm nước; phí kết nối, phí cố định thường do chủ nhà chịu. Đọc hợp đồng thuê và hướng dẫn của cơ quan thuê nhà bang để chắc.
Không có lịch sử tín dụng ở Úc thì có đăng ký điện được không?
Được. Một số nhà bán lẻ có thể yêu cầu đặt cọc hoặc bảo lãnh, hoặc đề nghị trả tiền định kỳ. Thanh toán đúng hạn vài kỳ đầu sẽ giúp bạn có lịch sử tốt với chính nhà bán lẻ đó và về sau với các tổ chức tín dụng.
Nhà thuê chưa có NBN thì có được tự lắp không?
Việc lắp NBN lần đầu có thể cần khoan tường hoặc gắn thiết bị bên ngoài. Bạn nên xin phép chủ nhà bằng văn bản trước. Phần lớn chủ nhà đồng ý vì NBN làm tăng giá trị cho thuê, nhưng vẫn phải hỏi trước khi kỹ thuật viên tới.
Có nên mua gói điện kèm internet của cùng một công ty để được giảm?
Gói gộp tiện cho việc thanh toán, nhưng mức giảm thường nhỏ hơn chênh lệch giữa các gói điện. Hãy so riêng từng dịch vụ trước, rồi mới xem gói gộp có thật sự rẻ hơn tổng hai gói tốt nhất hay không.
Mất điện thì gọi ai?
Mất điện cả khu thì tra trang hoặc đường dây sự cố của công ty phân phối điện khu vực, có ghi trên hoá đơn. Chỉ nhà bạn mất điện thì kiểm cầu dao tổng trước. Thấy dây điện đứt, mùi gas mạnh thì tránh xa và gọi số khẩn cấp ngay.