Đi qua những khu người Việt ở Mỹ, từ Orange County tới Houston, từ Seattle tới Atlanta, bạn sẽ thấy cùng một khung cảnh ở sân sau: giàn khổ qua, giàn mướp, luống rau thơm, chậu ớt, bụi sả. Trồng rau là cách ông bà giữ nếp nhà, là cách có được thứ rau mà chợ Mỹ không bán hoặc bán đắt, và với nhiều người lớn tuổi mới sang, đó là việc giúp ngày dài bớt trống.
Nhưng trồng rau Việt ở Mỹ không chỉ là gieo hạt rồi tưới. Khí hậu mỗi vùng khác nhau rất xa, có cây sống được ở California nhưng chết ở Ohio sau đợt sương đầu tiên. Có hạt giống không được mang từ Việt Nam vào. Có cây quen thuộc như rau muống lại bị liệt vào loại cỏ dại bị kiểm soát. Bài này giúp bạn bắt đầu đúng: đọc vùng khí hậu, chọn cây, tìm giống hợp pháp, tận dụng mùa ngắn, và tránh những rắc rối với hàng xóm, hội cư dân.
Đọc vùng khí hậu: điều đầu tiên phải biết
Bộ Nông nghiệp Mỹ chia đất nước thành các vùng chịu lạnh của cây trồng, dựa trên nhiệt độ thấp nhất trung bình hằng năm của mùa đông. Số vùng càng nhỏ thì mùa đông càng lạnh, càng lớn thì càng ấm. Các tiểu bang miền Bắc như Minnesota nằm ở vùng số nhỏ, mùa đông dưới không độ kéo dài; miền nam Texas, Florida, ven biển California nằm ở vùng số lớn, sương giá hiếm. Tra mã bưu điện của bạn trên công cụ của Bộ Nông nghiệp là biết mình ở vùng nào.
Vùng chịu lạnh cho bạn biết cây lâu năm nào sống qua được mùa đông ngoài trời. Với rau Việt, phần lớn là cây nhiệt đới, ưa nóng, chết khi gặp sương giá, nên điều quan trọng hơn là ngày sương giá cuối cùng của mùa xuân và ngày sương giá đầu tiên của mùa thu ở vùng bạn. Khoảng thời gian giữa hai ngày đó là mùa trồng của cây ưa nóng.
Ở miền nam California hay miền nam Florida, mùa trồng gần như quanh năm, sả, ớt, rau răm có thể sống ngoài trời nhiều năm. Ở vùng Trung Tây hay Đông Bắc, mùa trồng có khi chỉ bốn năm tháng; bạn phải ươm cây trong nhà từ cuối đông, đem ra vườn sau ngày sương cuối, và thu hoạch trước khi trời trở lạnh. Ngoài nhiệt độ, độ ẩm cũng quan trọng: vùng sa mạc Arizona, Nevada nóng nhưng khô, cây cần tưới nhiều và che nắng gắt buổi chiều.
Rau Việt hay trồng và điều kiện của từng loại
Bảng dưới không phải công thức cứng mà là gợi ý để bạn chọn cây hợp vùng. Hỏi thêm hàng xóm người Việt đã trồng vài năm ở cùng thành phố, đó thường là nguồn kinh nghiệm tốt nhất.
| Cây | Ưa gì | Lưu ý khi trồng ở Mỹ |
|---|---|---|
| Khổ qua, mướp, bầu, bí | Nóng, nắng nhiều, giàn leo | Ở vùng lạnh ươm trong nhà trước vài tuần; cần mùa hè đủ dài để ra trái |
| Húng quế, tía tô, kinh giới, ngò gai | Ấm, nắng, đất thoát nước | Chết khi có sương; trồng chậu để đưa vào nhà khi trời lạnh |
| Rau răm | Ẩm, nửa nắng nửa râm | Không chịu lạnh; giâm cành trong chậu, để bên cửa sổ qua đông |
| Sả | Nóng, nắng | Vùng ấm sống lâu năm ngoài trời; vùng lạnh đào lên trồng chậu hoặc cắt gốc giữ trong nhà |
| Ớt | Nóng, nắng | Ươm sớm; ở vùng lạnh chọn giống ra trái sớm |
| Cải các loại, tần ô, cải bẹ | Mát | Trồng mùa xuân sớm và mùa thu; trời nóng dễ trổ ngồng, đắng |
| Hành lá, hẹ | Dễ tính | Hẹ sống qua đông ở nhiều vùng; hành lá trồng lại từ gốc mua ở chợ |
Một mẹo nhiều gia đình ở vùng lạnh dùng: chia vườn thành hai mùa. Đầu xuân và cuối thu trồng rau ưa mát như cải, tần ô; giữa hè trồng rau ưa nóng như khổ qua, mướp, rau thơm. Cùng một luống đất cho hai vụ, không phải để trống nửa năm.
Hạt giống: mua ở đâu và vì sao không nên nhét vào vali
Hạt giống rau châu Á ngày nay khá dễ mua ở Mỹ: chợ châu Á lớn thường có kệ hạt giống, có các công ty hạt giống chuyên giống châu Á bán qua mạng, và các vườn ươm ở vùng đông người Việt bán cây con vào mùa xuân. Hội người làm vườn địa phương, vườn cộng đồng, thư viện ở một số thành phố còn có chương trình trao đổi hạt giống miễn phí.
Mang hạt giống, cây con, củ, đất từ Việt Nam vào Mỹ là chuyện phải cẩn thận. Cơ quan kiểm dịch động thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ quản lý việc nhập hạt giống để ngăn sâu bệnh và cỏ dại. Nhiều loại hạt phải có giấy kiểm dịch, có loại bị cấm hẳn; đất và cây có đất bám rễ gần như luôn bị cấm. Mọi hạt giống, thực vật mang theo phải khai trên tờ khai hải quan. Không khai mà bị phát hiện có thể bị tịch thu và phạt tiền, và ghi nhận đó có thể làm những lần nhập cảnh sau bị kiểm kỹ hơn.
Có cách nhập hợp pháp một lượng nhỏ hạt giống theo chương trình riêng của cơ quan kiểm dịch, nhưng phải xin trước và làm đúng thủ tục. Với hầu hết gia đình, đơn giản nhất là mua giống bán trong nước Mỹ, hoặc xin hạt, xin cành từ người quen đã trồng ở Mỹ. Muốn giữ giống quý từ quê, hãy kiểm quy định hiện hành trên trang của Bộ Nông nghiệp Mỹ trước, đừng làm theo lời kể của người khác.
Rau muống và những cây quen thuộc nhưng bị kiểm soát
Rau muống là món rau gần như nhà nào cũng thèm, nhưng ở Mỹ nó bị Bộ Nông nghiệp liệt vào danh sách cỏ dại độc hại cấp liên bang, vì ở vùng khí hậu ấm nó có thể lan nhanh trong kênh rạch, ao hồ, lấn át cây bản địa. Việc nhập khẩu và vận chuyển rau muống sống qua ranh bang bị hạn chế, và một số bang có quy định riêng cấm trồng hoặc đòi giấy phép, đặc biệt các bang có khí hậu ấm và nhiều sông nước. Có bang thì cho trồng trong điều kiện nhất định.
Vì quy định khác nhau theo bang và có thể thay đổi, trước khi gieo rau muống, kể cả trong chậu, hãy kiểm với cơ quan nông nghiệp của bang hoặc văn phòng khuyến nông của trường đại học bang ở địa phương. Đừng thả cây xuống ao, kênh, hồ công cộng, và đừng bán cây giống cho người khác nếu bang không cho phép. Rau muống bán ở chợ để ăn là chuyện khác với trồng; thứ bị kiểm soát là cây sống có thể mọc lại.
Ngoài rau muống, một số cây cảnh và cây leo quen thuộc ở Việt Nam cũng bị coi là xâm lấn ở vài bang miền Nam. Nguyên tắc chung: cây nào ở quê mọc rất mạnh, lan nhanh, thì ở vùng ấm của Mỹ có khả năng bị kiểm soát. Hỏi văn phòng khuyến nông địa phương, họ thường trả lời miễn phí và rất nhiệt tình với người làm vườn.
Trồng trong chậu, trong nhà và ở vùng lạnh
Chậu và luống nâng. Đất ở nhiều khu nhà mới là đất sét nện chặt hoặc đất lấp, cây khó lên. Luống nâng bằng gỗ hoặc kim loại đổ đất trộn phân hữu cơ giúp đất ấm nhanh vào mùa xuân, thoát nước tốt, và dễ chăm cho người lớn tuổi khỏi cúi thấp.
Ươm cây trong nhà. Ở vùng lạnh, ươm hạt khổ qua, ớt, húng quế trong khay đặt bên cửa sổ hướng nắng hoặc dưới đèn trồng cây vài tuần trước ngày sương cuối. Trước khi đem ra vườn, cho cây con làm quen dần với nắng gió ngoài trời trong vài ngày, nếu không cây dễ bị sốc.
Nhà kính nhỏ và khung che. Nhà kính mini, vòm nhựa che luống, vải che sương giúp kéo dài mùa thêm vài tuần ở cả đầu và cuối vụ. Với rau thơm, giữ vài chậu trong nhà qua đông để có giống trồng lại khi xuân về.
Ban công căn hộ. Người ở căn hộ có thể trồng rau thơm, hành, ớt trong chậu ở ban công nhiều nắng. Đọc nội quy chung cư về trọng lượng chậu, nước chảy xuống ban công dưới, và việc treo giàn.
Tưới và mùa khô. Ở California và các bang miền Tây, nhiều thành phố có quy định giới hạn ngày giờ tưới vào mùa hạn. Dùng tưới nhỏ giọt, phủ rơm hoặc vỏ cây trên mặt đất để giữ ẩm, vừa tiết kiệm nước vừa đỡ bị nhắc nhở.
Sâu bệnh và thú phá vườn: không giống ở quê
Hươu nai, thỏ, sóc. Ở nhiều khu ngoại ô gần rừng, hươu nai vào vườn ban đêm ăn sạch luống rau, thỏ gặm cây con, sóc đào hạt vừa gieo. Hàng rào đủ cao, lưới phủ luống, lồng che cây con là cách phổ biến. Đừng dùng bẫy hay thuốc độc cho thú hoang khi chưa tìm hiểu luật địa phương, nhiều nơi cấm.
Sâu bệnh theo vùng. Mỗi vùng có loại sâu riêng, như bọ cánh cứng trên bầu bí, sâu đục thân ở mướp, rệp trên ớt. Văn phòng khuyến nông của trường đại học bang có tài liệu nhận dạng sâu bệnh theo vùng và cách xử lý ít hoá chất, thường có cả buổi hướng dẫn miễn phí cho người làm vườn.
Thuốc trừ sâu và phân bón. Thuốc mua ở cửa hàng vật tư làm vườn phải dùng đúng hướng dẫn trên bao bì, đó là yêu cầu của luật. Đừng mang thuốc trừ sâu từ Việt Nam sang hay dùng thuốc không rõ nguồn, vì có loại bị cấm ở Mỹ và nguy hiểm cho trẻ nhỏ, vật nuôi.
Vật nuôi và trẻ nhỏ. Một số cây trong vườn, phân bón, bả diệt ốc có thể độc với chó mèo và trẻ nhỏ. Để hoá chất trên cao, có khoá, và rào khu ủ phân nếu nhà có chó hay đào bới.
Hàng xóm, hội cư dân và vườn cộng đồng
Trồng rau ở sân sau thường ít bị ai để ý, nhưng sân trước thì khác. Nhiều khu có hội cư dân với nội quy về cảnh quan, có nơi cấm hoặc giới hạn trồng rau ở sân trước, giới hạn chiều cao giàn, màu sắc hàng rào. Một số bang đã ban hành luật bảo vệ quyền trồng rau của chủ nhà, nhưng phạm vi khác nhau. Trước khi dựng giàn khổ qua cao trước cửa, đọc nội quy hội cư dân.
Mùi phân bón hữu cơ tự ủ, ruồi, chuột do để thức ăn thừa trong đống ủ, giàn mướp leo sang hàng rào nhà bên, trái rụng sang sân hàng xóm là những chuyện hay gây xích mích. Ủ phân đúng cách trong thùng kín, không bỏ thịt cá vào đống ủ, cắt tỉa giàn không lấn ranh, và tặng hàng xóm vài trái khổ qua là cách giữ hoà khí mà nhiều gia đình Việt đã làm.
Người ở căn hộ không có sân có thể đăng ký một ô ở vườn cộng đồng do thành phố hoặc tổ chức phi lợi nhuận quản lý. Nhiều vườn cộng đồng ở các thành phố đông người châu Á có danh sách chờ, nhưng đổi lại người lớn tuổi có nơi ra ngoài mỗi ngày, gặp người đồng hương, và học thêm cách trồng từ người bản xứ. Nếu muốn bán rau dư ở chợ nông sản, hãy hỏi trước về giấy phép bán hàng của thành phố và quy định của chợ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Mỹ có được trồng rau muống không?
Tuỳ bang. Rau muống nằm trong danh sách cỏ dại độc hại cấp liên bang, việc nhập khẩu và vận chuyển cây sống bị hạn chế, và một số bang cấm trồng hoặc đòi giấy phép. Hãy hỏi cơ quan nông nghiệp của bang hoặc văn phòng khuyến nông địa phương trước khi trồng.
Mang hạt giống từ Việt Nam sang Mỹ có được không?
Nhiều loại hạt cần giấy kiểm dịch hoặc bị cấm, và mọi hạt giống, thực vật mang theo phải được khai báo với hải quan. Không khai có thể bị tịch thu và phạt. Đơn giản nhất là mua hạt giống bán tại Mỹ hoặc xin từ người đã trồng ở Mỹ.
Sống ở bang lạnh có trồng được khổ qua, mướp không?
Được nếu bạn ươm cây trong nhà vài tuần trước ngày sương giá cuối, đem ra vườn khi đất đã ấm, chọn nơi nhiều nắng và giống ra trái sớm. Mùa ngắn nên sản lượng thấp hơn vùng ấm, nhưng nhiều gia đình ở Trung Tây vẫn có giàn khổ qua mỗi hè.
Làm sao giữ rau răm, húng quế qua mùa đông?
Trồng trong chậu để mang vào nhà trước đợt sương đầu, đặt bên cửa sổ nhiều nắng hoặc dưới đèn trồng cây, tưới vừa phải. Rau răm giâm cành rất dễ, nên cắt vài cành cắm nước hoặc chậu nhỏ để giữ giống, xuân sang lại đem ra vườn.
Hội cư dân có cấm trồng rau trong sân nhà không?
Một số hội cư dân có nội quy giới hạn trồng rau ở sân trước, chiều cao giàn hoặc hàng rào. Sân sau thường thoáng hơn. Một số bang có luật bảo vệ quyền trồng rau của chủ nhà, nên đọc nội quy và hỏi ban quản trị trước khi làm giàn lớn.