Chủ nhà giữ tiền cọc không trả dù bạn dọn đi sạch sẽ. Thợ lát sàn nhận tiền trước rồi làm dở dang. Tiệm sửa xe thay sai phụ tùng mà không chịu trả lại. Người quen trong cộng đồng vay tiền rồi lặn mất. Ở Việt Nam, những chuyện này hay kết thúc bằng việc chấp nhận mất tiền hoặc nhờ người trung gian. Ở Mỹ, có một công cụ dành riêng cho chúng: toà khiếu nại nhỏ.
Toà khiếu nại nhỏ là một bộ phận của toà án bang hoặc quận, xử các tranh chấp tiền bạc dưới một mức trần, thủ tục đơn giản, lệ phí thấp, và ở nhiều bang được thiết kế để người dân tự trình bày không cần luật sư. Người nhập cư dùng được, kể cả khi chưa là công dân. Bài này giải thích khi nào nên dùng, cách chuẩn bị, buổi xử diễn ra thế nào, và điều phải làm nếu chính bạn là người bị kiện.
Toà khiếu nại nhỏ xử những gì, không xử gì
Toà khiếu nại nhỏ chủ yếu xử các vụ đòi một khoản tiền: tiền cọc thuê nhà, tiền trả cho dịch vụ không làm hoặc làm hỏng, thiệt hại tài sản do va chạm nhỏ không qua bảo hiểm, khoản vay cá nhân không trả, hàng hoá lỗi mà người bán không đổi. Một số bang cho toà trả lại tài sản cụ thể hoặc buộc thực hiện hợp đồng, nhưng phần lớn kết quả là phán quyết buộc bên kia trả tiền.
Mỗi bang đặt một mức trần số tiền được đòi, và mức này khác nhau rất nhiều giữa các bang, từ vài nghìn tới vài chục nghìn đô la, có bang phân biệt cá nhân với doanh nghiệp. Mức trần cũng được điều chỉnh theo thời gian, nên kiểm trên trang của hệ thống toà án bang nơi bạn nộp. Nếu số tiền bạn mất vượt mức trần, bạn có thể chọn bỏ phần vượt để được xử nhanh ở toà nhỏ, hoặc kiện ở toà dân sự thông thường với thủ tục phức tạp hơn.
Toà khiếu nại nhỏ không xử ly hôn, quyền nuôi con, đuổi người thuê nhà ở nhiều bang, kiện cơ quan liên bang, hay các vụ hình sự. Tranh chấp lương với chủ lao động thường có đường riêng qua Sở Lao động của bang, thường nhanh hơn và không tốn lệ phí; một số người vẫn chọn toà nhỏ. Vụ có thương tích nghiêm trọng thì nên hỏi luật sư, vì thiệt hại thường vượt xa mức trần.
Trước khi nộp đơn: các bước làm ở nhà
Phần lớn vụ việc được giải quyết trước khi tới toà nếu bạn chuẩn bị đúng cách. Kể cả khi phải ra toà, các bước này là nền của hồ sơ.
- Tính chính xác số tiền bạn đòi và vì sao: tiền cọc trừ đi khoản hư hỏng hợp lý, hoá đơn thuê thợ khác sửa lại, giấy báo giá. Toà không xử theo cảm giác bị thiệt.
- Gom chứng cứ: hợp đồng, tin nhắn, email, biên nhận chuyển tiền, ảnh và video có ngày giờ, báo giá của thợ khác. Tin nhắn trên ứng dụng chat nên chụp màn hình rõ tên người gửi và ngày.
- Gửi thư yêu cầu thanh toán bằng văn bản: nêu sự việc, số tiền, hạn trả, và nói rõ bạn sẽ nộp đơn ở toà khiếu nại nhỏ nếu không được trả. Một số bang bắt buộc phải yêu cầu trước khi kiện. Gửi bằng cách có xác nhận đã nhận.
- Kiểm tra thời hiệu: mỗi loại tranh chấp có thời hạn tối đa để kiện, tính từ ngày xảy ra sự việc. Để quá hạn là mất quyền kiện.
- Xác định đúng tên và địa chỉ bên bị kiện. Với doanh nghiệp, tra tên pháp lý đăng ký với bang, không chỉ tên biển hiệu. Kiện sai tên có thể khiến phán quyết khó thi hành.
- Xác định đúng toà: thường là toà ở quận nơi bên bị kiện sống hoặc kinh doanh, hoặc nơi sự việc xảy ra.
Nhiều chủ nhà, chủ tiệm nhận được thư yêu cầu viết rõ ràng, có số liệu và chứng cứ đính kèm, sẽ chọn trả hoặc thương lượng thay vì mất một buổi ra toà. Bạn chưa mất đồng lệ phí nào mà đã có kết quả.
Nộp đơn, gửi giấy triệu tập và chờ ngày xử
Đơn khiếu nại nhỏ là mẫu đơn ngắn của toà bang, thường có thể nộp trực tuyến, qua bưu điện hoặc tại quầy thư ký toà. Bạn ghi tên các bên, số tiền đòi, mô tả ngắn sự việc. Lệ phí nộp đơn thấp so với toà dân sự thông thường và tuỳ bang, có thể cao hơn khi số tiền đòi lớn hoặc khi bạn nộp nhiều vụ trong năm. Người thu nhập thấp có thể xin miễn lệ phí.
Sau khi nộp, bên bị kiện phải được tống đạt chính thức, tức là nhận giấy báo về vụ kiện theo cách luật bang cho phép: qua cảnh sát quận, qua người tống đạt chuyên nghiệp, qua thư bảo đảm do toà gửi, hoặc qua một người lớn không liên quan tới vụ việc. Bạn thường không được tự tay đưa giấy. Tống đạt không đúng cách là lý do phổ biến khiến buổi xử bị hoãn.
Ngày xử thường được ấn định trong vài tuần tới vài tháng. Trong thời gian chờ, nhiều toà có chương trình hoà giải miễn phí, đôi khi ngay trong ngày xử. Hoà giải không bắt buộc bạn chấp nhận gì, nhưng thoả thuận đạt được có thể được toà ghi nhận và có hiệu lực. Nếu bạn cần thông dịch tiếng Việt, báo trước cho thư ký toà; nhiều toà án bang có trách nhiệm cung cấp thông dịch viên, nhưng cần đặt lịch.
Ngày ra toà: trình bày sao cho thẩm phán hiểu
Đến sớm, mang ba bộ hồ sơ. Một bộ cho thẩm phán, một bộ cho bên kia, một bộ cho bạn. Sắp chứng cứ theo thứ tự thời gian, đánh số trang, có một tờ tóm tắt ngày tháng sự việc.
Nói ngắn, theo thứ tự, bám vào số tiền. Thẩm phán nghe nhiều vụ trong một buổi. Hãy trình bày trong vài phút: hai bên thoả thuận gì, chuyện gì xảy ra, bạn mất bao nhiêu, chứng cứ nào cho thấy điều đó. Không cần nói về tính cách của bên kia.
Để chứng cứ nói thay. Một tấm ảnh căn hộ chụp ngày dọn đi, có ngày giờ, thuyết phục hơn mười phút kể lể. Báo giá của thợ khác cho phần sửa lại là cách chứng minh thiệt hại rõ ràng nhất.
Mang nhân chứng nếu cần. Người đã thấy sự việc có thể ra làm chứng. Nếu nhân chứng không thể đến, một số toà nhận lời khai viết có ký tên, nhưng giá trị thường thấp hơn.
Giữ bình tĩnh và lịch sự. Không ngắt lời bên kia, không cãi tay đôi. Thẩm phán sẽ cho bạn lượt trả lời. Gọi thẩm phán là "Your Honor".
Ở một số bang, luật sư không được đại diện. California là ví dụ: các bên tự trình bày, không có luật sư đại diện tại phiên toà khiếu nại nhỏ, dù bạn vẫn được hỏi ý kiến luật sư trước. Bang khác cho phép. Kiểm quy định của bang bạn.
Thắng rồi chưa chắc lấy được tiền
Một phán quyết có lợi chỉ là tờ giấy xác nhận bên kia nợ bạn. Nhiều người trả ngay sau phán quyết, nhưng có người không. Khi đó bạn phải làm thêm các bước thi hành phán quyết, và đây là phần nhiều người không lường trước.
Tuỳ luật bang, các cách thi hành có thể gồm: xin lệnh khấu trừ lương của bên kia qua chủ lao động của họ, xin lệnh phong toả tài khoản ngân hàng, đăng ký quyền giữ tài sản trên nhà đất của họ để khi bán phải trả bạn trước, hoặc yêu cầu họ ra toà khai tài sản. Mỗi bước có mẫu đơn và lệ phí riêng, thường được cộng vào số nợ. Phán quyết có thời hạn hiệu lực dài và nhiều nơi cho gia hạn, kèm tiền lãi theo luật.
Vì vậy, trước khi kiện, hãy hỏi một câu thực tế: bên kia có việc làm, có tài khoản, có nhà hay doanh nghiệp đang hoạt động không. Kiện một doanh nghiệp đang mở cửa hay một chủ nhà sở hữu căn nhà cho thuê thì khả năng thu được cao. Kiện một người đã bỏ đi bang khác, không rõ việc làm, thì thắng trên giấy nhưng thu tiền rất khó.
Ví dụ giả định: chị Hồng cho một người quen trong hội đồng hương vay tiền, có tin nhắn xác nhận vay và hứa trả. Chị gửi thư yêu cầu, không được trả, nộp đơn ở toà khiếu nại nhỏ và thắng. Người vay vẫn không trả, nhưng đang làm cho một công ty có trả lương qua W-2, nên chị xin lệnh khấu trừ lương. Số tiền về dần hằng tháng. Nếu người đó làm tiền mặt không khai báo, con đường này gần như bế tắc.
Khi chính bạn là người bị kiện
Đừng bỏ qua giấy triệu tập. Không đến toà vào ngày xử thì thẩm phán thường ra phán quyết vắng mặt theo đúng số tiền bên kia đòi. Sau đó bạn có thể bị khấu trừ lương, phong toả tài khoản. Xin huỷ phán quyết vắng mặt khó hơn nhiều so với đi dự phiên toà.
Đọc kỹ giấy và chuẩn bị y như bên đi kiện. Gom hợp đồng, tin nhắn, ảnh, biên nhận. Nếu bạn cho rằng bên kia cũng nợ bạn, nhiều bang cho phép nộp yêu cầu ngược trong cùng vụ.
Cân nhắc thương lượng. Nếu bạn thật sự nợ một phần, đề nghị trả phần đó hoặc trả góp trước ngày xử có thể tốt hơn để toà ra phán quyết công khai.
Cẩn thận với lừa đảo giả toà án. Kẻ gian gọi điện xưng là nhân viên toà hay cảnh sát, nói bạn bị kiện hoặc có lệnh bắt, đòi chuyển tiền ngay để xoá. Toà án không thu tiền qua điện thoại, thẻ quà tặng hay tiền mã hoá. Kiểm tra bằng cách tự tra số điện thoại toà án quận và gọi lại.
Lo ngại về hồ sơ di trú. Một vụ khiếu nại nhỏ dân sự về tiền bạc không phải là tiền án. Tuy vậy, khi điền đơn nhập tịch, đọc kỹ từng câu hỏi về toà án và trả lời trung thực; nếu không chắc một vụ việc có phải khai hay không, hỏi người tư vấn di trú có giấy phép.
Câu hỏi thường gặp
Người có thẻ xanh có kiện ở toà khiếu nại nhỏ được không?
Được. Toà khiếu nại nhỏ không đòi quốc tịch, và người có thẻ xanh, thậm chí người đang giữ thị thực tạm thời, đều có thể đi kiện hoặc bị kiện về tiền bạc. Điều kiện là vụ việc thuộc thẩm quyền của toà ở quận đó và số tiền nằm trong mức trần của bang.
Ra toà khiếu nại nhỏ có cần luật sư không?
Thường không cần, và thủ tục được thiết kế để người dân tự trình bày. Một số bang như California không cho luật sư đại diện tại phiên xử khiếu nại nhỏ, nhưng bạn vẫn có thể hỏi ý kiến luật sư trước. Nhiều toà có trung tâm tự giúp hướng dẫn điền đơn miễn phí.
Chủ nhà giữ tiền cọc không trả thì làm gì?
Xem luật bang về thời hạn chủ phải trả cọc hoặc gửi bảng kê khấu trừ, gom ảnh căn hộ lúc nhận và lúc trả, hợp đồng thuê, rồi gửi thư yêu cầu bằng văn bản. Nếu không được trả, nộp đơn ở toà khiếu nại nhỏ. Một số bang cho đòi thêm tiền phạt khi chủ giữ cọc sai luật.
Không biết tiếng Anh có ra toà được không?
Được. Báo trước cho thư ký toà rằng bạn cần thông dịch tiếng Việt khi nộp đơn hoặc ngay khi nhận giấy triệu tập. Nhiều toà án bang có trách nhiệm cung cấp thông dịch viên. Không nên dùng người thân có quyền lợi trong vụ việc làm thông dịch.
Thắng kiện mà bên kia vẫn không trả thì sao?
Bạn phải tự làm các bước thi hành phán quyết theo luật bang, như xin lệnh khấu trừ lương, phong toả tài khoản ngân hàng hoặc đăng ký quyền giữ tài sản trên nhà đất của họ. Hỏi thư ký toà hoặc trung tâm tự giúp của toà về mẫu đơn và lệ phí.