Tìm việc ở New Zealand dựa nhiều vào ba thứ: một CV ngắn viết theo kết quả, quyền làm việc rõ ràng, và người tham chiếu (referee) có thể xác nhận về bạn. Phần lớn nhà tuyển dụng ở đây là doanh nghiệp vừa và nhỏ; họ tuyển qua đăng tin trực tuyến, công ty tuyển dụng và giới thiệu từ người quen. Người mới sang thường thua không phải vì chuyên môn kém mà vì hồ sơ không "đọc được" theo cách người tuyển dụng Kiwi quen đọc.
Bài này dành cho người đã có hoặc sắp có quyền làm việc: thường trú, visa partner, visa làm việc sau tốt nghiệp, working holiday. Với người còn ở Việt Nam cần chủ lao động bảo lãnh visa, phần "đọc lời mời làm việc" và bẫy phí môi giới nằm ở bài về visa AEWV.
Quyền lợi tối thiểu của người lao động (lương tối thiểu, nghỉ phép, nghỉ ốm) do luật New Zealand quy định và được điều chỉnh định kỳ; kiểm mức hiện hành trên employment.govt.nz.
Thị trường lao động New Zealand nhìn từ người mới đến
New Zealand là thị trường nhỏ, khoảng năm triệu dân, phần lớn việc văn phòng tập trung ở Auckland và Wellington, việc nông nghiệp – chế biến ở các vùng như Waikato, Bay of Plenty, Canterbury. Quy mô nhỏ nghĩa là mạng lưới quan hệ có trọng lượng lớn: người tuyển dụng hay hỏi người quen, và người quen hay biết nhau. Ấn tượng xấu ở một chỗ có thể lan nhanh; ngược lại, một người tham chiếu tốt mở được nhiều cửa.
Nhu cầu thay đổi theo chu kỳ kinh tế. Có những năm thiếu người trầm trọng ở xây dựng, y tế, công nghệ; có những năm tuyển dụng chậm lại rõ rệt và người có kinh nghiệm bản địa được ưu tiên. Danh sách nghề ưu tiên Green List của cơ quan di trú là một tín hiệu về nghề thiếu người, nhưng không phải bảo đảm có việc.
Người Việt mới sang thường rơi vào ba nhóm. Nhóm có nghề kỹ thuật, chuyên môn rõ (kỹ sư, công nghệ thông tin, kế toán có chứng chỉ, điều dưỡng đã đăng ký) có cơ hội làm đúng nghề nếu tiếng Anh tốt. Nhóm có bằng nhưng nghề khó chuyển (luật, quản trị chung, ngành gắn chặt với hệ thống Việt Nam) thường phải đi đường vòng. Nhóm sang theo gia đình, chưa có nghề phù hợp, thường bắt đầu bằng việc dịch vụ, sản xuất, rồi học thêm.
Nhận ra mình ở nhóm nào giúp đặt kỳ vọng đúng về thời gian và loại việc đầu tiên, thay vì nộp hàng trăm đơn cho những vị trí không thực tế rồi nản.
CV kiểu Việt Nam và CV kiểu New Zealand
Khác biệt lớn nhất không nằm ở định dạng mà ở thông tin nào được coi là phù hợp. Bảng dưới đặt hai thói quen cạnh nhau.
| Mục | Thói quen thường thấy ở Việt Nam | Cách nhà tuyển dụng New Zealand quen đọc |
|---|---|---|
| Ảnh, ngày sinh, tình trạng hôn nhân | Thường có | Không nên ghi; thông tin cá nhân không liên quan công việc |
| Độ dài | Có khi rất dài hoặc rất ngắn | Khoảng 2–3 trang, gọn, dễ quét |
| Mô tả công việc cũ | Liệt kê nhiệm vụ | Nêu kết quả cụ thể, có số liệu khi có thể |
| Quyền làm việc | Không có mục này | Ghi rõ tình trạng visa và quyền làm việc ngay đầu CV |
| Người tham chiếu | Ít dùng | Thường có hai người, hoặc ghi sẵn sàng cung cấp khi được hỏi |
| Thư xin việc | Thường dùng mẫu chung | Viết riêng cho từng vị trí, nêu vì sao hợp với chính công ty đó |
Tên công ty Việt Nam và chức danh có thể lạ với người đọc. Thêm một dòng mô tả quy mô và lĩnh vực của công ty cũ (số nhân viên, khách hàng chính), và quy đổi chức danh về cách gọi phổ biến, giúp người tuyển dụng hiểu nhanh mức trách nhiệm của bạn.
Phỏng vấn: những điều khác với Việt Nam
Câu hỏi hành vi. Nhiều nhà tuyển dụng hỏi kiểu "kể về một lần bạn…". Họ muốn một câu chuyện có bối cảnh, việc bạn làm và kết quả. Chuẩn bị sẵn năm sáu câu chuyện thật từ công việc cũ, mỗi chuyện chứng minh một năng lực khác nhau.
Tự tin vừa phải. Văn hoá công sở New Zealand không ưa khoe khoang, nhưng cũng không đánh giá cao sự khiêm tốn quá mức. Chỉ nói "cả nhóm đã làm" suốt buổi khiến người nghe không biết phần của bạn là gì. Nói rõ việc bạn làm, bằng giọng bình thản.
Hỏi lại nhà tuyển dụng. Cuối buổi thường có phần bạn đặt câu hỏi. Không hỏi gì có thể bị hiểu là thiếu quan tâm. Hỏi về nhóm làm việc, cách đánh giá trong sáu tháng đầu, thách thức của vị trí.
Lương. Câu hỏi về mức lương mong muốn là chuyện bình thường. Tìm hiểu dải lương của vị trí tương tự trước, đưa ra một khoảng hợp lý. Đòi quá thấp vì sợ mất cơ hội có thể khiến bạn bị coi là thiếu kinh nghiệm, và kéo theo khó khăn cho hồ sơ thường trú nếu diện đó đòi ngưỡng thu nhập.
Phỏng vấn trực tuyến từ Việt Nam. Kiểm âm thanh, ánh sáng, nền phía sau; lưu ý chênh lệch múi giờ, nhất là khi New Zealand đổi giờ mùa hè.
Người tham chiếu và kinh nghiệm bản địa
Kiểm tra người tham chiếu là bước gần như bắt buộc ở New Zealand. Nhà tuyển dụng gọi điện hoặc gửi câu hỏi cho quản lý cũ của bạn: bạn làm gì, làm tốt ra sao, có muốn tuyển lại không. Người mới sang thường kẹt vì quản lý cũ ở Việt Nam không quen kiểu hỏi này, không nói tiếng Anh, hoặc đã chuyển công ty. Hãy liên hệ trước với người tham chiếu, giải thích quy trình, xin phép đưa thông tin, và nếu cần, chuẩn bị một thư xác nhận bằng tiếng Anh do họ ký.
Kinh nghiệm bản địa (New Zealand experience) là cụm từ người mới sang nghe nhiều nhất. Nhà tuyển dụng muốn giảm rủi ro: họ không biết công ty cũ của bạn, không gọi được người tham chiếu dễ dàng, không chắc bạn hiểu văn hoá làm việc ở đây. Bất kỳ kinh nghiệm nào ở New Zealand, kể cả ngắn hạn, đều giúp giảm sự không chắc chắn đó.
Các cách tạo kinh nghiệm bản địa nhanh: làm tình nguyện cho tổ chức cộng đồng trong lĩnh vực gần nghề, nhận hợp đồng ngắn hạn hay việc thời vụ đúng ngành qua công ty tuyển dụng, học một khoá ngắn có thực tập, tham gia hội nghề nghiệp và các buổi gặp mặt. Mỗi cách cho bạn thêm một người tham chiếu ở New Zealand.
Một cảnh báo: vài nơi nhận người mới sang "làm thử không lương" trong nhiều tuần với lời hứa tuyển chính thức. Làm việc thật mà không được trả lương thường trái luật lao động New Zealand. Tình nguyện cho tổ chức phi lợi nhuận là chuyện khác với làm không công cho doanh nghiệp kinh doanh.
Chưa tìm được việc đúng ngành: học thêm hay đổi hướng
Sau vài tháng nộp đơn không kết quả, nhiều người đứng trước câu hỏi: tiếp tục chờ việc đúng nghề, học thêm một bằng ở New Zealand, hay chuyển hẳn sang nghề khác. Không có câu trả lời chung, nhưng có cách đặt câu hỏi cho đúng.
Trước hết, tìm nguyên nhân. Nếu bạn được gọi phỏng vấn nhưng không qua, vấn đề nằm ở phỏng vấn hoặc tiếng Anh nói; học thêm một bằng không giải quyết được. Nếu bạn gần như không được gọi, vấn đề có thể ở CV, ở việc nhắm sai mức vị trí, hoặc ở việc nghề của bạn cần đăng ký mà bạn chưa có. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý khác nhau.
Học thêm tại New Zealand có giá trị khi nó đem lại một thứ nhà tuyển dụng thật sự đòi: chứng chỉ hành nghề, đăng ký với hội đồng nghề, kỹ năng phần mềm chuyên ngành, hoặc kỳ thực tập có người tham chiếu. Một bằng sau đại học tổng quát chỉ để "có bằng New Zealand" thường tốn nhiều thời gian và tiền mà kết quả không chắc. Người có visa tạm thời cũng cần kiểm việc học có ảnh hưởng điều kiện visa hay không.
Đổi hướng không có nghĩa là bỏ nghề. Nhiều kỹ sư bắt đầu bằng vị trí kỹ thuật viên, nhiều kế toán bắt đầu bằng vị trí nhập liệu hay hỗ trợ tài chính, rồi lên lại đúng mức trong một hai năm khi đã có kinh nghiệm bản địa. Điều quan trọng là chọn công việc đầu tiên gần nghề nhất có thể, để mỗi tháng làm việc vẫn là một bước về phía nghề chính chứ không phải một ngã rẽ khác.
Hợp đồng và quyền lợi tối thiểu: kiểm trước khi nhận việc
Khi có lời mời, đọc kỹ hợp đồng trước khi ký. Luật lao động New Zealand đặt ra những điều tối thiểu mà mọi người lao động có quyền làm việc hợp pháp đều được hưởng, không phụ thuộc quốc tịch:
- Hợp đồng lao động bằng văn bản là bắt buộc, ghi rõ công việc, giờ làm, lương, nơi làm.
- Lương không thấp hơn mức lương tối thiểu theo luật, điều chỉnh hằng năm.
- Nghỉ phép năm có lương, thường bốn tuần sau 12 tháng làm việc liên tục; nghỉ ốm có lương sau một thời gian làm việc theo luật; nghỉ ngày lễ quốc gia.
- Thời gian thử việc hoặc điều khoản thử việc chỉ có hiệu lực khi ghi rõ trong hợp đồng và đúng điều kiện luật đang áp dụng.
- Chủ lao động không được thu tiền của bạn để đổi lấy việc làm; đây là hành vi bị luật cấm.
- Bạn có quyền nhận bản hợp đồng, có thời gian đọc và tìm tư vấn độc lập trước khi ký.
- Phiếu lương ghi rõ thuế, KiwiSaver (nếu có) và các khoản khấu trừ.
Nhà tuyển dụng thường kiểm quyền làm việc của bạn qua hệ thống VisaView của cơ quan di trú. Điều kiện ghi trên visa (ví dụ chỉ làm cho một chủ lao động, một vị trí) là ràng buộc thật; làm sai điều kiện ảnh hưởng tới mọi hồ sơ sau.
Kế hoạch tìm việc 12 tuần cho người mới sang
Ví dụ giả định cho người có quyền làm việc mở, chuyên môn văn phòng, tiếng Anh khá:
- Tuần 1–2: viết lại CV và một thư xin việc khung theo cách New Zealand; nhờ người đã đi làm ở đây đọc góp ý. Tạo hồ sơ trên mạng nghề nghiệp, ghi rõ đang ở New Zealand và quyền làm việc.
- Tuần 2–4: nộp có chọn lọc, mỗi tuần một số đơn viết riêng thay vì nộp hàng loạt. Đăng ký với vài công ty tuyển dụng chuyên ngành.
- Tuần 3–6: tham gia ít nhất hai buổi gặp mặt nghề nghiệp hoặc hội thảo; xin gặp ngắn để hỏi thông tin (không xin việc trực tiếp) từ người làm cùng nghề.
- Tuần 4–8: nếu chưa có phỏng vấn, xem lại CV và nhóm vị trí đang nộp; cân nhắc hợp đồng ngắn hạn hoặc tình nguyện để có kinh nghiệm bản địa.
- Tuần 6–12: luyện phỏng vấn hành vi với bạn bè; ghi lại câu hỏi đã gặp và cải thiện câu trả lời.
- Suốt quá trình: theo dõi chi tiêu, giữ quỹ dự phòng, và không nhận lời mời có dấu hiệu bất thường chỉ vì sốt ruột.
Thời gian tìm được việc đúng nghề rất khác nhau giữa người và ngành; có người vài tuần, có người nhiều tháng. Kế hoạch có mốc giúp bạn biết khi nào cần đổi cách, thay vì chỉ chờ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi trình độ tiếng Anh trên CV không?
Nên, nếu bạn có chứng chỉ còn hạn hoặc từng làm việc bằng tiếng Anh. Ghi ngắn gọn ở phần kỹ năng. Điều quan trọng hơn là CV và thư xin việc không có lỗi, vì đó là bằng chứng đầu tiên về tiếng Anh của bạn.
Chưa có quyền làm việc có nên nộp đơn ở New Zealand không?
Nhiều nhà tuyển dụng chỉ xét người đã có quyền làm việc. Nếu bạn cần chủ lao động bảo lãnh, nhắm vào chủ lao động được công nhận và vị trí phù hợp điều kiện visa, đồng thời ghi rõ tình trạng của mình để tránh mất thời gian của cả hai bên.
Người tham chiếu ở Việt Nam không nói được tiếng Anh thì sao?
Bạn có thể chuẩn bị thư xác nhận bằng tiếng Anh do họ ký, kèm thông tin liên hệ, và báo trước cho nhà tuyển dụng. Đồng thời tạo thêm người tham chiếu ở New Zealand qua tình nguyện, hợp đồng ngắn hạn hoặc khoá học có thực tập.
Làm việc cho người quen người Việt trả tiền mặt có sao không?
Làm việc không hợp đồng, không khấu trừ thuế là trái quy định và khiến bạn không có bằng chứng làm việc, không có quyền lợi khi bị tai nạn hay bị nợ lương. Với người có visa, nó còn có thể vi phạm điều kiện visa.
Có nên hạ chức danh trên CV để dễ được nhận không?
Không nên khai sai chức danh. Bạn có thể diễn đạt lại cho dễ hiểu theo cách gọi ở New Zealand, nhưng phải khớp với người tham chiếu và giấy tờ. Thay vì hạ chức danh, hãy nộp đúng mức vị trí phù hợp với kinh nghiệm thật.
Công ty tuyển dụng có thu phí của người tìm việc không?
Thông thường công ty tuyển dụng được nhà tuyển dụng trả phí, không thu của người tìm việc. Nếu ai đòi bạn trả tiền để có việc, hãy dừng lại và kiểm tra, vì chủ lao động thu tiền để đổi lấy việc làm là hành vi bị luật cấm.