Tìm hiểu về xã hội Mỹ: các tầng chính quyền, gia đình, tiền bạc và luật lệ đời thường

Xã hội Mỹ dễ hiểu hơn khi nhìn qua ba lớp: một hệ thống chính quyền chia quyền mạnh giữa liên bang, tiểu bang và địa phương; một nền văn hoá đề cao cá nhân tự lập và tự chịu trách nhiệm; và một đời sống thường ngày xoay quanh xe hơi, tín dụng, bảo hiểm và hợp đồng. Phần lớn bỡ ngỡ của người Việt mới sang đến từ việc không biết việc gì do cấp nào lo, và từ những luật lệ đời thường không ai nhắc vì người bản xứ coi là hiển nhiên.

Bài này là bản tổng quan cho người chuẩn bị sang hoặc mới đến: ai lo giấy tờ gì, gia đình Mỹ vận hành ra sao, tiền bạc và thuế khác Việt Nam thế nào, những quy định nhỏ dễ phạm, và các khác biệt thực tế từ đơn vị đo lường tới cách đi lại. Các chủ đề sâu như giao tiếp, công sở, an sinh xã hội hay bằng lái được bàn riêng; ở đây chỉ nêu khung để bạn biết tìm thông tin ở đâu.

Ai lo việc gì: liên bang, tiểu bang, quận và thành phố

Mỹ là nhà nước liên bang: mỗi bang có hiến pháp, luật và toà án riêng, rồi lại chia thành quận và thành phố. Cùng một việc có thể khác nhau giữa hai bang sát cạnh. Bảng sau giúp bạn biết gõ cửa nơi nào:

Hệ quả thực tế: luật về thuê nhà, lương tối thiểu, nghỉ ốm có lương, thuế bán hàng, tuổi được lái xe... có thể khác nhau tuỳ nơi bạn sống. Khi đọc thông tin trên mạng, luôn kiểm xem nó áp dụng cho bang nào.

Một xã hội nhập cư, đa sắc tộc

Mỹ là nước có số người nhập cư lớn nhất thế giới về con số tuyệt đối. Theo các ước tính gần đây của Cục Thống kê Mỹ, khoảng một phần bảy dân số sinh ra ở nước ngoài; ở các đô thị lớn như Los Angeles, Houston, New York hay vùng vịnh San Francisco, tỷ lệ này cao hơn nhiều. Vì vậy người Việt hiếm khi là "người lạ duy nhất" trong lớp học hay chỗ làm; giọng nói nước ngoài là chuyện bình thường.

Cơ quan thống kê và nhiều biểu mẫu ở Mỹ hỏi về chủng tộc và nguồn gốc dân tộc, với các ô như châu Á, da trắng, da đen, gốc Tây Ban Nha – Mỹ Latin. Người Việt thường được xếp vào nhóm người Mỹ gốc Á, nhóm đa dạng gồm nhiều cộng đồng rất khác nhau về lịch sử sang Mỹ, thu nhập và học vấn. Việc khai thông tin này trên đơn từ thường là tự nguyện ở nhiều biểu mẫu và dùng cho thống kê.

Sống trong xã hội đa sắc tộc cũng có nghĩa là có luật chống phân biệt đối xử trong việc làm, thuê nhà, tín dụng và dịch vụ công. Người mới sang nên biết mình có những quyền này, đồng thời tự điều chỉnh cách nói về các nhóm người khác: những nhận xét quơ đũa cả nắm về một sắc tộc, dù phổ biến trong câu chuyện ở Việt Nam, có thể gây hậu quả nghiêm trọng ở trường học và chỗ làm tại Mỹ.

Gia đình, tuổi trưởng thành và chuyện tự lập

Ở Mỹ, 18 tuổi là tuổi trưởng thành theo luật ở phần lớn các bang: người 18 tuổi tự ký hợp đồng, tự quyết định việc học, việc khám chữa bệnh, và cha mẹ không còn quyền tự động xem hồ sơ y tế hay điểm đại học của con nếu con không cho phép. Nhiều thanh niên Mỹ ra ở riêng khi đi đại học hoặc đi làm, dù giá nhà cao những năm gần đây làm số người trẻ ở cùng cha mẹ tăng lên. Người Việt quen nếp gia đình nhiều thế hệ thường thấy điều này lạnh lùng, trong khi với người Mỹ đó là cách nuôi con thành người tự lập.

Trẻ em ở Mỹ được bảo vệ bởi các quy định khá chặt: để trẻ nhỏ một mình ở nhà hay trong xe, đánh con để lại vết, hay bỏ mặc việc học có thể bị trường hoặc hàng xóm báo cho cơ quan bảo vệ trẻ em. Tuổi được ở nhà một mình không thống nhất giữa các bang, nhiều bang không ghi con số cụ thể mà xét theo hoàn cảnh.

Với người lớn tuổi, nhiều gia đình Mỹ chọn cộng đồng dành cho người cao tuổi hoặc viện dưỡng lão khi cha mẹ cần chăm sóc. Gia đình Việt thường muốn giữ ông bà ở nhà; điều đó hoàn toàn khả thi, nhưng cần tính trước bảo hiểm y tế, người chăm sóc ban ngày và các chương trình hỗ trợ của quận dành cho người cao tuổi, thay vì để một người trong nhà gánh hết.

Tiền bạc theo kiểu Mỹ: tín dụng, thuế và giá chưa có thuế

Lịch sử tín dụng là "hồ sơ đạo đức" về tiền. Thuê nhà, mua xe trả góp, có khi xin việc, đều có thể được xét qua báo cáo tín dụng. Người mới sang không có lịch sử nào, nên việc đầu tiên là mở thẻ tín dụng đảm bảo hoặc thẻ dành cho người mới, dùng ít và trả đủ đúng hạn mỗi tháng.

Ai cũng khai thuế mỗi năm. Hạn khai thuế thu nhập liên bang thông thường là giữa tháng Tư cho năm trước đó. Người có thẻ xanh bị đánh thuế trên thu nhập toàn cầu, kể cả tiền thuê nhà hay lãi ở Việt Nam, và có nghĩa vụ khai báo tài khoản nước ngoài khi vượt ngưỡng. Nhiều bang có thuế thu nhập riêng, một số bang không có.

Giá niêm yết thường chưa gồm thuế bán hàng. Thuế bán hàng do bang và địa phương đặt, cộng vào lúc thanh toán; vài bang như Oregon, Montana, New Hampshire, Delaware không có thuế bán hàng cấp bang. Lần đầu đi siêu thị, nhiều người ngạc nhiên vì số tiền ở quầy cao hơn tổng giá trên kệ.

Thanh toán gần như không cần tiền mặt. Thẻ và ví điện thoại dùng mọi nơi; séc vẫn còn dùng để trả tiền thuê nhà, tiền cọc. Tiền tip cho một số dịch vụ là phần của chi phí, không phải tuỳ hứng.

Bảo hiểm có mặt ở khắp nơi. Bảo hiểm y tế, xe, nhà hoặc người thuê nhà, trách nhiệm dân sự. Xã hội Mỹ dễ phát sinh kiện tụng khi có thiệt hại, nên bảo hiểm là cách bảo vệ tài sản gia đình chứ không chỉ là thủ tục.

Luật lệ đời thường người mới hay phạm mà không biết

Những quy định dưới đây phổ biến ở nhiều bang; chi tiết khác nhau theo địa phương, nhưng biết trước giúp tránh rắc rối không đáng có:

• Mở chai rượu bia uống ở nơi công cộng hoặc để chai đã mở trong khoang xe đang chạy bị cấm ở phần lớn nơi.
• Khi bị cảnh sát chặn xe: dừng lại an toàn, ngồi yên trong xe, để tay trên vô lăng, chờ được yêu cầu mới lấy giấy tờ; đưa tiền "bồi dưỡng" là tội hối lộ.
• Xe buýt trường học bật đèn đỏ và chìa biển dừng thì xe hai chiều thường phải dừng hẳn, trừ đường có dải phân cách theo luật bang.
• Sửa nhà, làm hàng rào, cắt cây lớn, đổi mái thường cần giấy phép của thành phố; khu có hội chủ nhà (HOA) còn có quy định riêng về màu sơn, xe đỗ, rác.
• Bỏ rác cồng kềnh, đốt rác, thả chó không dây xích ở nơi công cộng đều có thể bị phạt.
• Mang theo thực phẩm tươi, thịt, trái cây khi nhập cảnh mà không khai báo có thể bị phạt nặng; khai rồi bị tịch thu thì không sao.
• Hút thuốc, kể cả thuốc lá điện tử, bị cấm ở nhiều nơi trong nhà và gần lối vào toà nhà; tuổi mua sản phẩm thuốc lá theo luật liên bang là 21.
• Ghi âm cuộc gọi khi chưa có sự đồng ý của mọi bên là phạm luật ở một số bang.

Nguyên tắc chung: khi không chắc, hỏi cơ quan thành phố hoặc đọc trang web của quận. Người Mỹ quen tự tra luật trước khi làm, và "không biết luật" hiếm khi được chấp nhận là lý do.

Những khác biệt thực tế: đơn vị, ngày tháng, đi lại

Có những khác biệt nhỏ nhưng gặp hằng ngày, từ đơn thuốc cho tới bản tin thời tiết. Ghi nhớ sớm đỡ nhầm lẫn:

Khoảng cách địa lý cũng là cú sốc: lái xe giữa hai thành phố trong cùng một bang có thể mất cả ngày, và "gần nhà" ở ngoại ô Mỹ thường nghĩa là mười lăm phút lái xe.

Cộng đồng, thư viện và đời sống công dân ở địa phương

Người Mỹ tham gia đời sống cộng đồng qua rất nhiều tổ chức tự nguyện: hội phụ huynh, đội thể thao trẻ em, hội khu phố, ngân hàng thực phẩm, tổ chức phi lợi nhuận. Làm tình nguyện viên là thói quen phổ biến và được đánh giá cao trong hồ sơ xin việc, xin học bổng. Với người mới sang, đây là đường nhanh nhất để luyện tiếng Anh, có người quen bản xứ và hiểu cách nơi mình sống vận hành.

Thư viện công là tài sản ít người Việt mới sang tận dụng hết. Thẻ thư viện thường miễn phí cho cư dân, cho mượn sách, phim, có lớp tiếng Anh, giờ đọc truyện cho trẻ nhỏ, máy tính, hỗ trợ khai thuế mùa thuế ở nhiều nơi, và nhân viên giúp tìm thông tin về dịch vụ địa phương. Công viên, hồ bơi thành phố, trung tâm sinh hoạt cộng đồng có lớp học giá thấp cho trẻ em và người lớn tuổi.

Thường trú nhân chưa được bầu cử ở cấp liên bang và tiểu bang; đăng ký hay đi bầu khi chưa là công dân là vi phạm nghiêm trọng có thể ảnh hưởng tới hồ sơ nhập tịch. Tuy vậy, bạn vẫn có thể dự các buổi họp hội đồng thành phố, hội đồng học khu, góp ý về những việc ảnh hưởng tới gia đình mình. Hiểu chính quyền địa phương là bước đầu để không thấy mình là người đứng ngoài nơi mình sống.

Câu hỏi thường gặp

Luật ở Mỹ khác nhau giữa các bang đến mức nào?

Khá nhiều ở những lĩnh vực bang tự quyết như thuê nhà, lương tối thiểu, thuế, bằng lái, hôn nhân, giấy phép hành nghề. Luật liên bang như di trú, thuế thu nhập liên bang thì giống nhau toàn quốc. Khi chuyển bang, cần làm lại bằng lái, đăng ký xe và kiểm lại giấy phép nghề.

Người có thẻ xanh có quyền lợi gì khác công dân trong đời sống hằng ngày?

Trong sinh hoạt hằng ngày, thường trú nhân được làm việc, đi học, mua nhà, mở doanh nghiệp gần như công dân. Khác biệt lớn là chưa được bầu cử liên bang và bang, một số việc làm chính phủ yêu cầu quốc tịch, và vẫn có thể bị trục xuất nếu phạm một số tội.

Ở Mỹ có cần mang theo giấy tờ tuỳ thân mọi lúc không?

Không có thẻ căn cước quốc gia bắt buộc như ở Việt Nam; bằng lái hoặc thẻ căn cước của bang được dùng thay. Luật liên bang yêu cầu thường trú nhân từ 18 tuổi mang theo thẻ xanh, nên nhiều người giữ bản gốc bên mình khi đi xa và để bản sao ở nhà.

Vì sao người Mỹ hay nói đến chuyện kiện tụng?

Hệ thống pháp lý Mỹ cho phép cá nhân đòi bồi thường dân sự khá rộng, nên doanh nghiệp và cá nhân mua bảo hiểm trách nhiệm để phòng. Với người mới sang, điều thiết thực là có bảo hiểm xe và nhà đủ mức, giữ nhà cửa an toàn cho khách và xử lý va chạm qua bảo hiểm thay vì tự dàn xếp bằng tiền mặt.

Có nên sống ở khu nhiều người Việt khi mới sang?

Sống gần cộng đồng giúp dễ tìm việc tạm, chợ, dịch vụ nói tiếng Việt và người hỏi chuyện giấy tờ. Bất lợi là tiếng Anh tiến chậm và cơ hội việc làm hẹp hơn. Nhiều gia đình chọn ở gần cộng đồng trong năm đầu rồi chuyển tới nơi hợp với việc làm và trường học của con.

Ngày lễ nào ở Mỹ người mới sang nên biết?

Các ngày nghỉ liên bang như Tết Dương lịch, Lễ Độc lập 4 tháng 7, Lễ Lao động đầu tháng 9, Lễ Tạ ơn thứ Năm thứ tư của tháng 11 và Giáng sinh ảnh hưởng tới giờ làm của cơ quan, ngân hàng, trường học. Lễ Tạ ơn là dịp đoàn tụ gia đình lớn nhất trong năm của người Mỹ.