Người từng bị kết án hình sự ở Việt Nam hay bất kỳ nước nào có thể bị xem là không được nhập cảnh Canada (inadmissible), nhưng điều đó không có nghĩa là không bao giờ được sang. Luật Canada có ba lối hợp pháp: được xem là đã phục hồi sau đủ thời gian, xin phục hồi cá nhân (criminal rehabilitation), hoặc xin giấy phép tạm trú (Temporary Resident Permit, TRP) khi có lý do chính đáng.
Điều không có trong danh sách là giấu tiền án. Đơn visa Canada hỏi trực tiếp về việc từng phạm tội, bị bắt, bị truy tố hay bị kết án ở bất kỳ nước nào. Khai sai câu này có thể dẫn tới lệnh cấm nộp đơn năm năm, chồng lên chính vấn đề tiền án. Bài này giải thích cách Canada đánh giá một bản án nước ngoài, từng lối hợp pháp, và những câu hỏi người Việt hay gặp như xoá án tích, vi phạm giao thông, lái xe sau khi uống rượu.
Canada đánh giá một bản án ở Việt Nam như thế nào
Canada không xét bản án nước ngoài theo tên tội ở nước đó, mà theo "tội tương đương" trong luật Canada. Viên chức xem hành vi bạn bị kết án nếu xảy ra ở Canada thì tương ứng với tội nào trong luật hình sự Canada, và mức hình phạt tối đa của tội đó. Cùng một hành vi có thể nhẹ ở nước này và nặng ở nước khác; Canada dùng thước đo của Canada.
Luật phân biệt tội phạm thường và tội phạm nghiêm trọng (serious criminality). Nói gọn, tội tương đương có mức phạt tối đa ở Canada từ mười năm tù trở lên, hoặc bản án thực tế trên sáu tháng tù, thường rơi vào nhóm nghiêm trọng, với hệ quả và đường phục hồi khác nhau. Việc phân loại chính xác cần đối chiếu điều luật cụ thể, nên các hồ sơ có tiền án đáng được một người đại diện được cấp phép hoặc luật sư di trú xem trước.
Một điểm hay bị bỏ qua: lái xe khi bị ảnh hưởng bởi rượu bia hay chất kích thích. Từ tháng 12/2018, Canada nâng mức phạt tối đa cho tội này, khiến nó được xếp vào nhóm nghiêm trọng về mặt di trú. Người từng bị kết án hình sự về hành vi này ở nước ngoài cần đặc biệt chú ý.
Ba lối hợp pháp cho người có tiền án
Bảng so sánh dưới đây tóm tắt nguyên lý. Điều kiện chi tiết, lệ phí và thời gian xử lý có trên canada.ca và có thể thay đổi.
| Lối đi | Áp dụng khi | Cách thực hiện | Hiệu lực |
|---|---|---|---|
| Được xem là đã phục hồi (deemed rehabilitation) | Đã đủ khoảng mười năm từ khi chấp hành xong bản án, thường chỉ một tội không thuộc nhóm nghiêm trọng | Không nộp đơn riêng; viên chức đánh giá khi xét visa, bạn cung cấp giấy tờ bản án và chấp hành | Coi như không còn bị cản nhập cảnh vì tội đó |
| Phục hồi cá nhân (criminal rehabilitation) | Đã đủ ít nhất năm năm từ khi chấp hành xong toàn bộ bản án | Nộp đơn riêng có phí, chứng minh đã thay đổi, ít khả năng tái phạm | Nếu được chấp thuận, vĩnh viễn với tội đó |
| Giấy phép tạm trú (TRP) | Chưa đủ điều kiện phục hồi nhưng có lý do chính đáng để sang Canada | Nộp kèm đơn visa hoặc riêng, giải thích vì sao nhu cầu sang Canada vượt rủi ro | Có thời hạn, cho đúng chuyến hoặc khoảng thời gian được cấp |
"Chấp hành xong bản án" bao gồm cả thời gian tù, án treo, thời gian thử thách và việc nộp đủ tiền phạt, không chỉ ngày ra tù. Tính sai mốc này là lỗi thường gặp khi tự đánh giá.
Khai báo trong đơn: những điều phải làm đúng
Câu hỏi rộng hơn bạn nghĩ. Đơn hỏi về việc từng phạm tội, bị bắt, bị truy tố hoặc bị kết án ở bất kỳ nước nào, không chỉ bị kết án. Một vụ bị bắt rồi được thả không truy tố vẫn có thể thuộc phạm vi câu hỏi. Trả lời "có" kèm giải thích ngắn và giấy tờ.
Xoá án tích ở Việt Nam không xoá câu trả lời. Theo luật Việt Nam, người đã được xoá án tích được coi như chưa bị kết án trong nhiều mục đích trong nước. Canada không mặc nhiên coi việc xoá án tích ở nước khác tương đương với ân xá của Canada. Câu hỏi trong đơn Canada vẫn đòi khai sự việc; giấy chứng nhận xoá án tích là giấy tờ nên nộp kèm.
Lý lịch tư pháp số 2. Khi IRCC yêu cầu giấy chứng nhận lý lịch, người Việt thường dùng phiếu lý lịch tư pháp số 2, loại ghi đầy đủ án tích, kể cả án tích đã được xoá theo quy định hiện hành về lý lịch tư pháp. Phiếu số 1 có thể không thể hiện án đã xoá. Điều này có nghĩa là thông tin khai trong đơn sẽ được đối chiếu với một văn bản ghi đầy đủ.
Vi phạm hành chính khác bản án hình sự. Nhiều vi phạm giao thông ở Việt Nam, kể cả nồng độ cồn, bị xử phạt hành chính chứ không phải bản án hình sự. Xử phạt hành chính thường không phải kết án hình sự, nhưng nếu không chắc vụ việc của mình thuộc loại nào, hãy hỏi người có chuyên môn trước khi trả lời đơn, đừng tự suy ra câu trả lời có lợi.
Chuẩn bị hồ sơ khi có tiền án
Dù bạn đi theo lối nào, phần giấy tờ về bản án luôn là nền. Trình tự chuẩn bị:
- Gom đủ giấy tờ tố tụng: bản án hoặc quyết định của toà, giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt tù, biên lai nộp tiền phạt và án phí, quyết định kết thúc thời gian thử thách nếu có.
- Xin phiếu lý lịch tư pháp số 2 tại cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành, và giấy chứng nhận xoá án tích nếu có.
- Dịch toàn bộ sang tiếng Anh hoặc tiếng Pháp theo quy định về bản dịch của IRCC.
- Tính mốc thời gian từ ngày chấp hành xong toàn bộ bản án để biết mình thuộc lối nào.
- Viết bản trình bày ngắn về sự việc: chuyện gì xảy ra, bạn đã chấp hành ra sao, cuộc sống từ đó tới nay thế nào. Thẳng thắn, không giảm nhẹ bằng cách kể khác đi so với bản án.
- Gom bằng chứng phục hồi: công việc ổn định, gia đình, đóng góp cộng đồng, thư xác nhận của nơi làm việc.
- Cân nhắc nhờ người đại diện được cấp phép đối chiếu tội tương đương trước khi nộp, nhất là với tội có thể thuộc nhóm nghiêm trọng.
Giấy phép tạm trú: khi nào đáng xin
TRP dành cho người chưa đủ điều kiện phục hồi, hoặc đang chờ kết quả phục hồi, nhưng có lý do đủ mạnh để sang Canada. Viên chức cân nhắc giữa nhu cầu của bạn và rủi ro cho xã hội Canada. Lý do có trọng lượng thường liên quan tới gia đình hoặc công việc cụ thể, có thời điểm rõ ràng: dự đám tang hay đám cưới của con, chăm người thân bệnh nặng, một hợp đồng công việc quan trọng. Du lịch thuần túy thường khó được xem là đủ.
TRP có thời hạn và chỉ cho mục đích được cấp. Nó không xoá tiền án, và chuyến sau bạn có thể phải xin lại nếu vẫn chưa đủ điều kiện phục hồi. Với người cần sang Canada thường xuyên, con đường bền vững hơn là chờ đủ năm năm để xin phục hồi cá nhân, hoặc đủ mười năm để được xem là đã phục hồi với tội không nghiêm trọng.
Một số người nghĩ tới việc xin TRP chỉ vì muốn đi du lịch cùng gia đình mà chưa đủ năm năm. Trong trường hợp này, so sánh thời gian còn lại tới mốc phục hồi với giá trị của chuyến đi thường cho câu trả lời rõ: nếu chỉ còn một năm, chờ để xin phục hồi cá nhân là con đường chắc chắn hơn và không phải lặp lại mỗi lần đi.
Người từng bị từ chối vì tiền án nên đọc kỹ ghi chú của viên chức trong lần từ chối trước, nếu xin được, để biết tội được đối chiếu với điều nào trong luật Canada. Thông tin này giúp chọn lối đúng cho lần sau.
Những tình huống hay gặp
Mỗi tình huống dưới đây chỉ là hướng xem xét chung. Kết luận cho hồ sơ cụ thể cần đối chiếu bản án và luật Canada.
- Một bản án nhẹ cách đây hơn mười năm, chấp hành xong, không tái phạm: có thể thuộc diện được xem là đã phục hồi nếu tội không thuộc nhóm nghiêm trọng. Vẫn khai và nộp giấy tờ để viên chức đánh giá.
- Án treo đã hết thời gian thử thách năm năm trước: mốc tính từ ngày kết thúc thời gian thử thách. Có thể đủ điều kiện xin phục hồi cá nhân.
- Bị bắt, điều tra nhưng không bị truy tố: vẫn khai theo câu hỏi trong đơn, kèm quyết định đình chỉ hoặc giấy tờ kết thúc vụ việc.
- Đang bị truy tố hoặc đang chờ xét xử: tình trạng này cũng ảnh hưởng tới khả năng nhập cảnh; xử lý xong vụ việc ở Việt Nam trước khi tính chuyến đi.
- Người thân trong đoàn có tiền án: đơn của mỗi người được xét riêng. Tiền án của một người không tự động làm hỏng đơn của người khác, nhưng nếu người có tiền án bị từ chối, cả nhà cần tính lại kế hoạch.
Sau khi được phục hồi hoặc có TRP: những lần đi sau
Người đã được chấp thuận phục hồi cá nhân nên giữ bản quyết định phục hồi suốt đời, mang theo khi đi Canada và nộp kèm mỗi đơn visa sau đó. Đơn mới vẫn hỏi về tiền án; câu trả lời vẫn là "có", kèm giải thích rằng đã được phục hồi và bản quyết định. Phục hồi giải quyết vấn đề nhập cảnh vì tội đó, nhưng không thay đổi lịch sử đã xảy ra.
Người được xem là đã phục hồi không có giấy quyết định riêng. Mỗi lần xin visa, viên chức đánh giá lại dựa trên giấy tờ bản án và chấp hành. Giữ một bộ hồ sơ gốc đầy đủ, có bản dịch, để dùng lại cho mọi lần nộp sau thay vì đi xin lại từ đầu.
Người đi bằng TRP cần nhớ giấy phép chỉ có hiệu lực cho thời gian và mục đích được cấp. Vi phạm điều kiện, ở quá hạn hay tái phạm trong thời gian ở Canada sẽ khiến các lần sau gần như không còn đường. Nếu dự kiến cần sang Canada nhiều lần, hãy tính mốc đủ năm năm để chuyển sang xin phục hồi cá nhân ngay khi đủ điều kiện.
Mọi tiền án mới phát sinh sau khi được phục hồi đều phải khai và được đánh giá riêng, có thể đưa bạn trở lại tình trạng không được nhập cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tiền án từ hai mươi năm trước có còn phải khai không?
Có. Câu hỏi trong đơn không giới hạn thời gian. Bản án lâu năm, chấp hành xong và không tái phạm thường có lợi khi đánh giá phục hồi, nhưng chỉ khi được khai và chứng minh. Bỏ sót vì nghĩ đã lâu là khai sai.
Có tiền án thì xin visa Canada có bị từ chối ngay không?
Không tự động. Viên chức xem tội tương đương, mức độ, thời gian đã qua và các lối phục hồi. Nhiều người có tiền án nhẹ, lâu năm vẫn được cấp visa sau khi khai đầy đủ. Người có tội nghiêm trọng gần đây khó hơn nhiều và thường cần phục hồi hoặc TRP.
Đơn phục hồi cá nhân mất bao lâu?
Thời gian xử lý thay đổi và thường không ngắn, vì viên chức đánh giá kỹ hồ sơ và có thể xin thêm giấy tờ. Tra thông tin hiện hành trên canada.ca và nộp sớm trước mọi kế hoạch đi lại; không nên đợi tới khi có việc gấp mới nộp.
Nếu đã từng được cấp visa Canada mà không khai tiền án thì làm gì?
Đây là tình huống nghiêm trọng vì có thể đã cấu thành khai sai. Đừng nộp đơn mới chồng lên mà không giải quyết. Nên nhờ người đại diện được cấp phép hoặc luật sư di trú tại Canada đánh giá và hướng dẫn cách đính chính phù hợp.
Tiền án có ảnh hưởng tới việc quá cảnh qua Canada không?
Có. Người không được nhập cảnh Canada vì tiền án cũng bị ảnh hưởng khi xin visa quá cảnh, vì đơn quá cảnh hỏi cùng các câu về lý lịch. Nếu hành trình qua Canada không bắt buộc, chọn đường bay khác thường đơn giản hơn.
Có tiền án ở Việt Nam thì có xin được visa Mỹ trước rồi mới sang Canada không?
Visa Mỹ không thay thế đánh giá của Canada. Canada vẫn xét tiền án theo luật Canada khi bạn xin visa hoặc nhập cảnh, kể cả khi bạn đang ở Mỹ hợp pháp. Hai nước đánh giá độc lập.