Trong số các dịch vụ công ở Mỹ, thư viện công cộng là nơi người mới sang hay bỏ qua nhất, và cũng là nơi đáng dùng nhất. Ở Việt Nam, thư viện gắn với hình ảnh phòng đọc yên tĩnh và sách cũ. Ở Mỹ, thư viện quận hay thư viện thành phố thường là một trung tâm cộng đồng: có máy tính và internet, có lớp tiếng Anh cho người lớn, có người hỗ trợ tìm việc, có tình nguyện viên giúp khai thuế mùa xuân, có giờ kể chuyện cho trẻ nhỏ, và tất cả hầu như miễn phí.
Bài này giải thích hệ thống thư viện ở Mỹ vận hành thế nào, cách làm thẻ khi bạn mới có địa chỉ, những dịch vụ cụ thể hữu ích cho từng thành viên trong gia đình nhập cư, và vài điều nên biết để dùng thư viện cho thoải mái. Dịch vụ cụ thể khác nhau giữa các hệ thống, nên hãy đọc trang của thư viện nơi bạn ở hoặc hỏi thẳng quầy thông tin.
Thư viện ở Mỹ được tổ chức và trả tiền ra sao
Thư viện công cộng ở Mỹ chủ yếu do chính quyền địa phương lập và cấp ngân sách, phần lớn từ thuế tài sản và thuế địa phương. Một quận có thể có hệ thống thư viện quận với hàng chục chi nhánh; một thành phố lớn có hệ thống riêng; nhiều nơi có các thư viện liên kết với nhau để chia sẻ sách. Vì được trả bằng tiền thuế của cư dân, thẻ thư viện thường cấp miễn phí cho người sống, làm việc, hoặc đi học trong khu vực đó.
Điều này giải thích hai chuyện người mới hay thắc mắc. Thứ nhất, chất lượng thư viện khác nhau nhiều giữa các nơi, giống như trường công lập: quận giàu có thư viện mới, nhiều chương trình; nơi ngân sách hạn hẹp mở cửa ít giờ hơn. Thứ hai, nếu bạn sống ngoài khu vực phục vụ, một số hệ thống vẫn cho làm thẻ nhưng thu phí hằng năm.
Thư viện công cộng cũng có truyền thống mở cửa cho mọi người, không hỏi tình trạng di trú để vào đọc, dùng máy tính hay tham gia chương trình. Người giữ visa tạm trú, người đang chờ thẻ xanh, cha mẹ sang thăm đều có thể bước vào. Việc làm thẻ mượn sách mang về nhà thì cần chứng minh địa chỉ, nhưng hiếm khi đòi giấy tờ di trú.
Làm thẻ thư viện trong tuần đầu
Thẻ thư viện là một trong những giấy tờ dễ làm nhất ở Mỹ, và có ích ngay từ những ngày đầu:
- Tìm chi nhánh thư viện gần nhà nhất, xem giờ mở cửa; nhiều nơi cho đăng ký trước trên mạng rồi lên lấy thẻ.
- Mang một giấy tờ tuỳ thân có ảnh: hộ chiếu, thẻ xanh, thẻ căn cước tiểu bang hoặc bằng lái.
- Mang một giấy tờ chứng minh địa chỉ: hoá đơn điện nước, hợp đồng thuê nhà, thư từ cơ quan nhà nước; nếu mới đến chưa có, hỏi quầy về cách chấp nhận tạm, như thẻ có hạn mức mượn thấp hơn.
- Làm thẻ riêng cho từng thành viên, kể cả trẻ em; trẻ thường cần cha mẹ ký cùng.
- Hỏi luôn về ứng dụng điện thoại của thư viện để mượn sách điện tử, sách nói, phim, và để gia hạn sách online.
- Ghi nhớ mã PIN và số thẻ; mất thẻ thì báo ngay để khoá, làm lại thường tốn một khoản phí nhỏ.
Nhiều hệ thống thư viện ở Mỹ đã bỏ tiền phạt trả sách trễ trong những năm gần đây, nhưng sách làm mất hoặc hỏng vẫn phải bồi thường. Kiểm quy định cụ thể của thư viện bạn dùng.
Những dịch vụ có ích nhất cho người lớn mới sang
Lớp tiếng Anh và câu lạc bộ hội thoại. Nhiều thư viện mở lớp tiếng Anh cho người lớn (ESL) hoặc câu lạc bộ nói chuyện có tình nguyện viên dẫn dắt, miễn phí, không thi đầu vào. Lớp này không thay được một khoá học bài bản ở trường cao đẳng cộng đồng, nhưng là nơi luyện nghe nói đều đặn mỗi tuần, gặp người cùng hoàn cảnh.
Máy tính, internet, máy in và máy scan. Người mới chưa có máy in thường cần in hợp đồng, scan giấy tờ gửi cơ quan, nộp đơn xin việc trực tuyến. Thư viện có máy tính dùng theo lượt, máy in tính phí theo trang, máy scan; một số nơi cho mượn thiết bị phát wifi mang về nhà.
Hỗ trợ tìm việc và viết hồ sơ. Nhiều chi nhánh có buổi hướng dẫn viết sơ yếu lý lịch kiểu Mỹ, luyện phỏng vấn, tìm việc trên mạng, hoặc có cơ sở dữ liệu học kỹ năng trực tuyến miễn phí bằng thẻ thư viện.
Khai thuế miễn phí qua chương trình VITA. Chương trình Volunteer Income Tax Assistance do Sở Thuế Liên bang (IRS) hỗ trợ, có tình nguyện viên được đào tạo giúp khai thuế cơ bản cho người thu nhập thấp và trung bình. Nhiều điểm VITA đặt tại thư viện trong mùa thuế. Điều kiện thu nhập và loại hồ sơ nhận giúp đọc trên trang IRS.
Góc ôn thi quốc tịch. Sở Di trú và Nhập tịch Mỹ (USCIS) có chương trình hợp tác với thư viện để đặt tài liệu ôn thi quốc tịch, sách luyện 100 câu hỏi công dân, và đôi khi có lớp ôn thi. Đây là nguồn chính thống, tránh tài liệu trôi nổi lỗi thời.
Cho trẻ em và học sinh: từ giờ kể chuyện tới ôn thi
Với gia đình có con nhỏ, thư viện là nơi bé tiếp xúc tiếng Anh tự nhiên mà không tốn tiền. Gần như mọi chi nhánh có giờ kể chuyện cho trẻ mầm non, nơi thủ thư đọc sách, hát và chơi cùng trẻ trong khoảng nửa tiếng. Phụ huynh ngồi cùng con, nên đây cũng là cách cha mẹ học từ vựng đời thường và làm quen với các gia đình khác trong khu phố.
Mùa hè, nhiều hệ thống tổ chức chương trình đọc sách mùa hè: trẻ ghi số sách đã đọc, nhận phần thưởng nhỏ, tham gia hoạt động như khoa học, thủ công, ảo thuật. Với học sinh lớn, thư viện có phòng học nhóm đặt trước, gia sư tình nguyện, cơ sở dữ liệu học thuật và đôi khi có tài liệu luyện thi chuẩn hoá. Học sinh mới sang chưa theo kịp tiếng Anh có thể mượn sách song ngữ hoặc sách theo cấp độ đọc.
Ví dụ giả định: chị Nga sang Washington với hai con 5 và 9 tuổi. Mỗi sáng thứ Bảy, chị đưa bé út đi giờ kể chuyện, bé lớn ở phòng thiếu nhi chọn sách theo cấp độ thủ thư gợi ý. Sau ba tháng, bé lớn đọc được truyện chương ngắn, còn chị Nga quen được hai gia đình hàng xóm, biết thêm về chương trình bơi miễn phí của quận. Không chương trình nào trong đó tốn tiền.
Sách tiếng Việt và người lớn tuổi
Ở những vùng có cộng đồng người Việt đông như Quận Cam, San Jose, Houston, Seattle, nhiều thư viện có kệ sách, báo, phim tiếng Việt. Nếu chi nhánh gần nhà không có, bạn có thể đặt mượn từ chi nhánh khác trong cùng hệ thống, sách được chuyển tới chi nhánh gần nhà để bạn lấy. Một số thư viện còn có chương trình mượn liên thư viện giữa các hệ thống, hữu ích khi bạn cần một đầu sách cụ thể.
Với ông bà mới sang theo diện đoàn tụ, thư viện giải quyết một nỗi khổ lớn là cô lập. Ông bà có thể đi bộ hoặc đi xe buýt tới thư viện, đọc báo tiếng Việt, tham gia lớp tiếng Anh cho người lớn tuổi, lớp dùng điện thoại thông minh, hoặc ngồi nơi có máy lạnh mùa hè và có sưởi mùa đông. Nhiều chi nhánh có kính lúp, sách chữ to, sách nói cho người thị lực kém.
Một gợi ý thực tế: hãy đi cùng ông bà một hai lần đầu, giới thiệu với thủ thư, ghi sẵn câu tiếng Anh cơ bản như hỏi nhà vệ sinh, hỏi giờ đóng cửa. Khi ông bà tự đi được, họ có một nơi để đi mỗi ngày, ngoài căn nhà và chiếc tivi.
Những dịch vụ ít ai ngờ
Ngoài sách và lớp học, nhiều hệ thống thư viện ở Mỹ còn cung cấp những dịch vụ khác tuỳ địa phương:
- Nhận hồ sơ xin hộ chiếu Mỹ: một số chi nhánh là điểm tiếp nhận hồ sơ hộ chiếu, có ích sau khi bạn hoặc con nhập quốc tịch.
- Vé tham quan bảo tàng, vườn thú: mượn bằng thẻ thư viện, giúp gia đình đi chơi cuối tuần với chi phí thấp.
- Mượn đồ dùng: một số nơi cho mượn dụng cụ, nhạc cụ, kính thiên văn, đồ chơi giáo dục.
- Học trực tuyến miễn phí: khoá học ngoại ngữ, kỹ năng văn phòng, lập trình, luyện thi qua tài khoản thẻ thư viện.
- Phòng họp cộng đồng: hội đoàn, nhóm phụ huynh có thể đặt phòng theo quy định của thư viện.
- Giờ tư vấn chuyên đề: một số nơi mời tổ chức pháp lý phi lợi nhuận, tư vấn tài chính cộng đồng đến tư vấn định kỳ.
Danh sách dịch vụ thay đổi theo ngân sách từng năm. Cách nhanh nhất là xin bản lịch sinh hoạt hằng tháng ở quầy hoặc đăng ký nhận thư điện tử của thư viện.
Vài điều nên biết để dùng thư viện cho thoải mái
Thư viện ở Mỹ có quy tắc ứng xử đăng rõ: giữ yên lặng ở khu đọc, nói chuyện điện thoại ở sảnh, không ăn uống ở một số khu, trông trẻ nhỏ, không để trẻ dưới một độ tuổi nhất định ở lại một mình. Phòng thiếu nhi thì ồn hơn và được chấp nhận. Người Việt quen nói to khi gặp người quen nên để ý khoảng cách.
Vì thư viện mở cửa cho mọi người, ở một số chi nhánh trung tâm thành phố bạn sẽ gặp người vô gia cư ngồi đọc hay sạc điện thoại. Đây là chuyện bình thường; trông giữ đồ đạc cá nhân như ở mọi nơi công cộng, và báo nhân viên nếu có hành vi làm bạn lo ngại.
Cuối cùng, đừng ngại hỏi. Thủ thư ở Mỹ được đào tạo để giúp người dùng tìm thông tin, từ cách điền một mẫu đơn trên mạng tới tìm tài liệu về một bệnh. Họ không tư vấn pháp lý hay y tế, nhưng biết chỉ bạn tới nguồn đáng tin. Với người mới sang còn bỡ ngỡ, một thủ thư tận tình có khi giúp được nhiều hơn cả một tuần tự tìm trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Người giữ visa du lịch có làm thẻ thư viện được không?
Tuỳ hệ thống. Nhiều thư viện chỉ cần giấy tờ tuỳ thân và địa chỉ đang ở trong khu vực, không hỏi tình trạng visa; một số nơi cấp thẻ tạm cho khách ngắn ngày hoặc thu phí. Dù không có thẻ, cha mẹ sang thăm vẫn vào đọc, dùng máy tính và tham gia chương trình công cộng được.
Thư viện có giúp khai thuế cho người có thu nhập ở Việt Nam không?
Chương trình VITA chủ yếu giúp hồ sơ thuế cơ bản. Hồ sơ có thu nhập nước ngoài, tài sản nước ngoài, hoặc tình trạng cư trú thuế phức tạp thường nằm ngoài phạm vi nhận giúp. Hỏi điểm VITA trước, và với tài sản ở Việt Nam nên tìm người làm thuế có chuyên môn về thu nhập quốc tế.
Lớp tiếng Anh ở thư viện có cấp chứng chỉ không?
Thường không. Các lớp và câu lạc bộ hội thoại ở thư viện là để luyện tập, không cấp chứng chỉ có giá trị khi xin việc hay xét tuyển. Nếu bạn cần học bài bản có chứng nhận, các trường người lớn và cao đẳng cộng đồng có chương trình tiếng Anh với chi phí thấp.
Có mượn được sách điện tử tiếng Việt không?
Một số hệ thống có, nhưng số lượng thường ít hơn sách in. Hãy tìm trong ứng dụng thư viện bằng bộ lọc ngôn ngữ, hoặc hỏi thủ thư về kệ sách tiếng Việt ở các chi nhánh khác. Ở vùng đông người Việt, sách in tiếng Việt thường phong phú hơn sách điện tử.
Trẻ mấy tuổi thì được ở thư viện một mình?
Mỗi hệ thống quy định độ tuổi riêng, thường từ khoảng 8 đến 12 tuổi tuỳ nơi, và đăng trong quy tắc ứng xử. Trẻ nhỏ hơn phải có người lớn đi cùng. Đây là quy định để bảo vệ trẻ, không phải chuyện thủ thư làm khó; đọc quy định của chi nhánh trước khi gửi con.
Thư viện có thu thập thông tin cá nhân rồi báo cho cơ quan khác không?
Thư viện ở Mỹ có truyền thống bảo vệ quyền riêng tư của người đọc, và nhiều bang có luật bảo mật hồ sơ mượn sách. Thư viện chỉ cung cấp thông tin theo yêu cầu pháp lý hợp lệ. Bạn có thể hỏi quầy về chính sách quyền riêng tư của thư viện nơi mình ở.