Nước Mỹ rộng gần bằng cả châu Âu, và mỗi vùng có kiểu thiên tai riêng: bão từ biển vào ở vùng vịnh Mexico và bờ Đại Tây Dương, lốc xoáy ở các bang miền trung và miền nam, cháy rừng và động đất ở miền tây, bão tuyết ở phía bắc, nắng nóng cực đoan ở vùng sa mạc tây nam. Người Việt hay chọn nơi ở theo cộng đồng và việc làm, ít ai nhìn vào rủi ro thiên tai cho tới khi mùa bão đầu tiên tới.
Bài này không nhằm làm bạn sợ một vùng nào. Ở đâu cũng có rủi ro, và người sống lâu năm ở Houston hay Los Angeles vẫn sống bình thường. Điều khác biệt nằm ở chỗ họ biết rủi ro của vùng mình và mua đúng loại bảo hiểm. Cái bẫy lớn nhất với người mới là tưởng bảo hiểm nhà thông thường trả cho mọi thiệt hại, trong khi lũ lụt và động đất thường nằm ngoài.
Bản đồ rủi ro theo vùng, nói bằng chữ
Bảng dưới gom các rủi ro chính theo vùng mà người Việt hay sống. Đây là nguyên lý chung; mức độ rủi ro cụ thể tuỳ từng khu phố, độ cao, khoảng cách tới sông và biển.
| Vùng | Rủi ro chính | Người Việt sống nhiều ở |
|---|---|---|
| Ven vịnh Mexico | Bão nhiệt đới, ngập do nước dâng và mưa lớn, nắng nóng ẩm | Houston, New Orleans, vùng ven biển Texas và Louisiana |
| Bờ Đông Nam Đại Tây Dương | Bão nhiệt đới, ngập ven biển | Florida, Georgia, các thành phố ven biển Carolina |
| Miền trung và miền nam | Lốc xoáy, mưa đá, giông dữ dội, có năm có đợt rét bất thường | Dallas – Fort Worth, Oklahoma City, vùng Atlanta |
| Bờ Tây | Động đất, cháy rừng, hạn hán, khói cháy rừng mùa hè và thu | California, vùng Seattle và Portland |
| Tây Nam sa mạc | Nắng nóng cực đoan, lũ quét khi có mưa lớn bất chợt | Phoenix, Las Vegas |
| Phía bắc và Đông Bắc | Bão tuyết, băng giá, mất điện mùa đông, ngập do bão cuối mùa | Boston, vùng New York, Minnesota |
Mùa bão Đại Tây Dương chính thức được tính từ ngày 1 tháng 6 đến ngày 30 tháng 11 hằng năm, với cao điểm thường vào khoảng tháng 8 đến tháng 10. Lốc xoáy có thể xảy ra quanh năm nhưng tập trung nhiều vào mùa xuân. Cháy rừng ở miền tây có xu hướng kéo dài hơn so với vài thập niên trước. Theo dõi thông tin của Cơ quan Khí tượng Quốc gia cho khu vực bạn sống.
Bảo hiểm nhà thông thường trả gì và không trả gì
Hợp đồng bảo hiểm chủ nhà phổ biến thường trả cho thiệt hại do cháy, gió bão, mưa đá, cây đổ, trộm cắp và trách nhiệm khi có người bị thương trên đất nhà bạn. Nhưng hầu hết không trả thiệt hại do lũ lụt, tức nước dâng từ bên ngoài vào nhà, và không trả thiệt hại do động đất. Hai loại này phải mua riêng.
Bảo hiểm lũ lụt phần lớn được bán qua Chương trình Bảo hiểm Lũ lụt Quốc gia do Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang điều hành, ngoài ra có một số công ty tư nhân. Hợp đồng lũ lụt thường có thời gian chờ, phổ biến là khoảng 30 ngày kể từ khi mua mới có hiệu lực, trừ một số trường hợp như mua kèm khi vay mua nhà. Nghĩa là bạn không thể đợi bản tin báo bão rồi mới mua. Nhà nằm trong vùng ngập lụt rủi ro cao và có vay thế chấp từ ngân hàng được liên bang bảo đảm thì thường bắt buộc mua bảo hiểm lũ lụt.
Bảo hiểm động đất ở California được bán qua một cơ quan công do bang lập ra và một số công ty tư nhân, mức khấu trừ thường tính theo phần trăm giá trị nhà nên khá cao. Nhiều chủ nhà cân nhắc kỹ trước khi mua; quyết định tuỳ kết cấu nhà, khả năng tài chính và mức chịu rủi ro của gia đình.
Ở vùng ven biển hay bị bão, phần thiệt hại do gió có thể có mức khấu trừ riêng cho bão, tính theo phần trăm giá trị nhà thay vì số tiền cố định. Ở vùng cháy rừng, một số công ty đã hạn chế bán mới hoặc tăng phí mạnh trong mấy năm gần đây, buộc chủ nhà phải tìm tới chương trình bảo hiểm cuối cùng của bang với quyền lợi hẹp hơn. Đọc kỹ trang tóm tắt hợp đồng, không chỉ con số phí.
Người thuê nhà cũng cần bảo hiểm
Nhiều người Việt mới sang thuê nhà và nghĩ bảo hiểm là việc của chủ nhà. Bảo hiểm của chủ nhà chỉ trả cho toà nhà, không trả đồ đạc của bạn, không trả chỗ ở tạm khi căn hộ không ở được, và không trả khi bạn gây thiệt hại cho người khác, ví dụ để quên bếp gây cháy lan sang căn bên cạnh.
Bảo hiểm người thuê nhà có phí khá thấp so với bảo hiểm xe hay bảo hiểm chủ nhà, và nhiều chủ cho thuê bắt buộc người thuê phải có. Hợp đồng thường trả cho đồ đạc bị hư hỏng hoặc mất trộm, chi phí ở khách sạn khi nhà bị cháy, và trách nhiệm dân sự. Cũng như bảo hiểm chủ nhà, phần lớn hợp đồng người thuê nhà không trả lũ lụt hay động đất; người thuê ở vùng ngập có thể mua bảo hiểm lũ lụt cho đồ đạc.
Một mẹo nhỏ giúp ích nhiều khi cần đòi bồi thường: quay video từng phòng, mở tủ, quay các đồ có giá trị và giữ hoá đơn mua đồ lớn. Lưu bản sao lên dịch vụ lưu trữ trực tuyến, không chỉ trong điện thoại, vì điện thoại có thể mất theo nhà.
Chọn nhà có tính tới rủi ro thiên tai
Bạn không cần tránh hẳn một vùng, nhưng nên biết căn nhà cụ thể mình định thuê hoặc mua nằm ở đâu trong bức tranh rủi ro. Các bước sau làm được trước khi ký hợp đồng.
- Tra vùng ngập lụt của địa chỉ trên công cụ tra cứu của Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang. Lưu ý bản đồ chính thức có thể chưa phản ánh hết rủi ro mới, nhiều nhà ngoài vùng rủi ro cao vẫn bị ngập.
- Hỏi người bán hoặc chủ nhà nhà đã từng ngập hay từng có yêu cầu bồi thường chưa. Nhiều bang buộc người bán công khai lịch sử ngập lụt; quy định khác nhau.
- Xin báo giá bảo hiểm trước khi ký mua. Ở một số vùng ven biển và vùng cháy rừng, phí bảo hiểm có thể làm thay đổi hẳn khả năng trả góp hằng tháng.
- Với nhà ở vùng động đất, hỏi năm xây dựng và nhà đã được gia cố móng, tường chưa. Nhà cũ xây trước khi áp dụng tiêu chuẩn kháng chấn mới thường rủi ro cao hơn.
- Với vùng cháy rừng, xem khoảng cách tới đồi cây bụi, đường thoát ra có mấy lối, và quy định dọn cỏ cây quanh nhà của địa phương.
- Xem vùng sơ tán khi có bão của quận, và đường đi tới nơi cao hơn nếu bạn không có xe.
Ví dụ giả định: gia đình chị Ngân chọn giữa hai căn nhà cùng giá ở ngoại ô Houston. Căn rẻ hơn một chút nằm gần một con kênh thoát nước, từng ngập trong một trận bão lớn. Khi xin báo giá, phí bảo hiểm lũ lụt của căn này cao hơn hẳn, và số tiền chênh mỗi năm cộng lại vượt khoản tiết kiệm ban đầu chỉ sau vài năm. Chị chọn căn còn lại.
Nắng nóng và rét bất thường: hai rủi ro hay bị xem nhẹ
Khi nói thiên tai, người ta nghĩ tới bão và động đất, nhưng ở nhiều vùng nước Mỹ, nắng nóng cực đoan là thứ gây hại cho sức khoẻ nhiều hơn. Ở vùng sa mạc tây nam như Phoenix, Las Vegas, và cả Texas, mùa hè có những chuỗi ngày rất nóng kéo dài, đêm cũng không mát. Người lớn tuổi, người bệnh tim mạch, tiểu đường, người làm việc ngoài trời như thợ xây, thợ cắt cỏ, công nhân kho không điều hoà là nhóm dễ bị say nắng, mất nước.
Người từ Việt Nam sang thường nghĩ mình quen nóng, nhưng cái nóng khô ở sa mạc khác cái nóng ẩm quê nhà: mồ hôi bay hơi nhanh nên khó nhận ra mình mất nước. Điều hoà trong nhà là thiết bị bảo vệ sức khoẻ, không phải đồ xa xỉ. Khi chọn nhà thuê ở các vùng này, hỏi điều hoà còn tốt không, ai chịu trách nhiệm sửa khi hỏng giữa mùa hè, và hoá đơn điện mùa hè thường bao nhiêu. Nhiều thành phố mở trung tâm làm mát miễn phí trong các đợt nóng.
Ngược lại, các đợt rét bất thường có thể đánh vào những vùng vốn ấm. Đợt rét tháng 2 năm 2021 ở Texas làm mất điện diện rộng nhiều ngày, ống nước trong nhà đóng băng và vỡ. Nhà ở miền nam thường không được xây để chịu lạnh sâu. Bài học thực tế: biết vị trí van khoá nước tổng của nhà, để vòi nhỏ giọt và mở cửa tủ dưới bồn rửa trong đêm rét, không bao giờ dùng bếp ga, lò than hay máy phát điện trong nhà kín để sưởi vì nguy cơ ngộ độc khí CO. Mỗi mùa đông vẫn có gia đình nhập cư gặp nạn vì sưởi bằng bếp than như ở quê.
Chuẩn bị cho gia đình: những việc nhỏ làm trước mùa thiên tai
Bật cảnh báo khẩn cấp trên điện thoại. Hệ thống cảnh báo khẩn cấp không dây gửi thông báo về lốc xoáy, lũ quét, lệnh sơ tán tới điện thoại trong khu vực. Kiểm tra cài đặt điện thoại không tắt các cảnh báo này. Với cha mẹ không đọc được tiếng Anh, dạy các cụ nhận ra âm báo đặc biệt và gọi ngay cho con.
Biết lệnh sơ tán và nơi trú lốc xoáy. Ở vùng lốc xoáy, nơi trú tốt nhất là tầng hầm hoặc phòng trong cùng không có cửa sổ ở tầng thấp nhất. Ở vùng bão, khi quận ra lệnh sơ tán cho khu bạn ở, hãy đi sớm, vì đường cao tốc sẽ kẹt.
Chuẩn bị đồ dự trữ. Nước uống, đồ ăn khô, thuốc men đủ vài ngày, đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng. Người dùng thiết bị y tế cần điện như máy thở, máy lọc oxy nên có kế hoạch nguồn điện dự phòng và báo trước với công ty điện nếu địa phương có danh sách ưu tiên.
Cất giấy tờ quan trọng một chỗ. Hộ chiếu, thẻ xanh, giấy khai sinh, hợp đồng bảo hiểm cho vào túi chống nước, kèm bản chụp lưu trực tuyến. Mất thẻ xanh trong thiên tai thì xin cấp lại được, nhưng có sẵn bản chụp giúp mọi việc nhanh hơn.
Cẩn thận lừa đảo sau thiên tai. Sau mỗi trận bão lớn thường xuất hiện thợ sửa nhà lưu động thu tiền trước rồi biến mất, và kẻ giả nhân viên cơ quan cứu trợ đòi phí để làm hồ sơ. Cơ quan cứu trợ liên bang không thu phí nộp đơn hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo hiểm nhà ở Mỹ có trả thiệt hại do lũ lụt không?
Phần lớn hợp đồng bảo hiểm chủ nhà và người thuê nhà thông thường không trả thiệt hại do lũ lụt. Bạn cần mua bảo hiểm lũ lụt riêng, qua chương trình liên bang hoặc công ty tư nhân. Hợp đồng lũ lụt thường có thời gian chờ khoảng 30 ngày nên phải mua trước mùa bão.
Mùa bão ở Mỹ kéo dài từ khi nào tới khi nào?
Mùa bão Đại Tây Dương, ảnh hưởng tới vùng vịnh Mexico và bờ Đông, chính thức tính từ ngày 1 tháng 6 tới ngày 30 tháng 11, cao điểm thường khoảng tháng 8 tới tháng 10. Bão vẫn có thể hình thành ngoài khoảng này nhưng hiếm hơn.
Thuê nhà có cần mua bảo hiểm không?
Nên mua, và nhiều chủ cho thuê bắt buộc. Bảo hiểm của chủ nhà không trả đồ đạc của bạn hay chỗ ở tạm khi nhà hư hỏng. Bảo hiểm người thuê nhà có phí thấp, trả cho đồ đạc, chỗ ở tạm và trách nhiệm khi bạn gây thiệt hại cho người khác.
Sống ở California có cần mua bảo hiểm động đất không?
Không bắt buộc với đa số chủ nhà, và bảo hiểm thông thường không trả động đất. Bảo hiểm động đất có mức khấu trừ cao tính theo phần trăm giá trị nhà. Quyết định tuỳ kết cấu nhà, năm xây, khả năng tài chính và mức rủi ro gia đình chịu được.
Làm sao biết căn nhà định mua có nằm trong vùng ngập lụt không?
Tra địa chỉ trên công cụ bản đồ vùng ngập của Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang, hỏi người bán về lịch sử ngập và yêu cầu bồi thường, và xin báo giá bảo hiểm lũ lụt trước khi ký. Nhớ rằng nhà ngoài vùng rủi ro cao vẫn có thể ngập.