Pennsylvania ít khi đứng đầu danh sách khi người Việt nghĩ tới nơi định cư, nhưng bang này có những cộng đồng Việt đã hình thành từ cuối thập niên 1970, khi nhiều gia đình tị nạn được các tổ chức tái định cư đưa về Philadelphia, Lancaster, Harrisburg. Ngày nay, khu Nam Philadelphia có chợ, tiệm phở, tiệm bánh mì, văn phòng dịch vụ nói tiếng Việt, và các thế hệ thứ hai, thứ ba đã đi học, đi làm trong bệnh viện, trường đại học của bang.
Bang này hợp với ai muốn sống ở miền Đông, gần New York và Washington nhưng giá nhà mềm hơn, chấp nhận mùa đông lạnh có tuyết. Bài đi qua các vùng, cách thuế ở Pennsylvania khác các bang khác, chuyện nhà cũ, việc làm, và những điều người từ miền Nam nước Mỹ hay từ Việt Nam sang hay bất ngờ.
Các vùng người Việt sống và đặc điểm từng nơi
Nam Philadelphia. Trục đường Washington Avenue và các khu phụ cận là trung tâm sinh hoạt của người Việt ở Philadelphia, có các khu chợ, tiệm ăn, tiệm vàng, văn phòng thuế, phòng khám. Nhà ở chủ yếu là nhà liền kề xây gạch cũ, hai ba tầng, mặt tiền hẹp. Đi xe buýt, tàu điện được, nhiều người lớn tuổi sống không cần xe.
Đông bắc Philadelphia và vùng ngoại ô. Nhiều gia đình khi khá hơn dời lên vùng đông bắc thành phố hoặc ra các quận ngoại ô như Delaware, Montgomery, Bucks để có nhà rộng hơn, sân sau, trường được đánh giá tốt hơn. Đổi lại là phải có xe và thuế tài sản ở nhiều khu ngoại ô khá cao.
Lancaster. Thành phố nhỏ giữa vùng nông nghiệp, nổi tiếng với cộng đồng người sống theo lối truyền thống không dùng xe hơi. Lancaster có lịch sử nhận người tị nạn lâu đời, trong đó có người Việt, và một cộng đồng nhỏ nhưng gắn bó. Giá nhà thấp hơn Philadelphia, việc làm trong y tế, chế biến thực phẩm, sản xuất, kho bãi.
Harrisburg. Thủ phủ bang, nhiều việc trong cơ quan nhà nước, bệnh viện, hậu cần do nằm ở ngã ba các trục đường lớn. Người Việt ở đây ít hơn Philadelphia, sinh hoạt quanh vài chợ, nhà hàng, nơi thờ tự.
Pittsburgh. Thành phố lớn thứ hai bang, ở phía tây, đã chuyển từ thép sang y tế, giáo dục, công nghệ, robot. Cộng đồng Việt nhỏ, nhưng có trường đại học mạnh, bệnh viện lớn, giá nhà thuộc loại dễ chịu so với các thành phố lớn ở miền Đông. Địa hình đồi dốc, nhiều cầu, mùa đông dài.
Thuế ở Pennsylvania: một lớp thuế ít người để ý
Pennsylvania có thuế thu nhập cá nhân cấp bang theo một mức phẳng thuộc loại thấp so với các bang có thuế thu nhập; mức hiện hành là 3,07% theo Sở Thuế Pennsylvania. Điều đặc biệt là phần lớn thu nhập hưu trí như lương hưu và rút tiền từ tài khoản hưu trí sau tuổi nghỉ hưu không bị bang đánh thuế, điều khiến bang khá dễ thở với người về hưu.
Lớp ít người để ý là thuế thu nhập địa phương. Nhiều thành phố, thị trấn và khu học chánh ở Pennsylvania thu thuế trên thu nhập từ lao động, khấu trừ ngay trên phiếu lương. Philadelphia có thuế lương thành phố riêng, áp cho cả cư dân thành phố lẫn người sống ngoài nhưng làm việc trong thành phố, với mức khác nhau cho hai nhóm. Khi so lương giữa một việc trong thành phố và một việc ở ngoại ô, phải tính khoản này.
Thuế bán hàng của bang ở mức khoảng 6%, Philadelphia và một vài quận cao hơn; nhiều mặt hàng như thực phẩm chưa chế biến và quần áo được miễn. Thuế tài sản do quận, thành phố và khu học chánh cùng thu, ở nhiều khu ngoại ô là khoản đáng kể hằng năm. Các mức này đổi theo năm và theo địa phương, kiểm lại trước khi tính ngân sách.
Nhà cũ ở miền Đông: đẹp, rẻ hơn, nhưng phải kiểm kỹ
Nhà ở Philadelphia và nhiều thị trấn Pennsylvania già hơn hẳn nhà ở Texas hay California. Nhà liền kề xây cả trăm năm trước là chuyện bình thường. Ưu điểm là giá mềm hơn, gần phố, đi bộ được; nhược điểm là hệ thống điện, ống nước, mái, tầng hầm có thể đã cũ, và chi phí sửa chữa không nhỏ.
Mấy thứ cần kiểm kỹ khi mua hoặc thuê nhà cũ: sơn có chì ở nhà xây trước năm 1978, đặc biệt quan trọng khi có trẻ nhỏ, người bán và chủ cho thuê phải công bố theo luật liên bang; tầng hầm có thấm nước không; hệ thống sưởi dùng gì, bao nhiêu tuổi; mái chung với nhà bên cạnh ở nhà liền kề, sửa thì ai chịu; đường ống nước có phải ống chì cũ không. Thuê người kiểm định nhà trước khi mua là bắt buộc trên thực tế, đừng bỏ để tiết kiệm.
Ví dụ giả định: anh Tâm mua một căn nhà liền kề ở Nam Philadelphia với giá thấp hơn căn tương tự ở ngoại ô. Năm đầu anh phải thay lò sưởi và chống thấm tầng hầm, tốn một khoản lớn. Tổng chi vẫn thấp hơn mua ở ngoại ô, anh đi bộ ra chợ, đi tàu đi làm, bán bớt một chiếc xe. Nhưng nếu anh không có khoản dự phòng cho sửa chữa, năm đầu đó đã rất căng.
Việc làm: y tế, giáo dục, dịch vụ và sản xuất
Kinh tế Philadelphia và Pittsburgh dựa nhiều vào bệnh viện, trường đại học, dược phẩm, nghiên cứu, tài chính, bảo hiểm. Đây là các ngành tuyển nhiều vị trí từ hộ lý, kỹ thuật viên, điều dưỡng, nhân viên văn phòng tới chuyên gia. Người Việt thế hệ trẻ ở Pennsylvania làm rất nhiều trong y tế. Người mới sang chưa thạo tiếng Anh có thể bắt đầu bằng các việc phục vụ, vệ sinh, nhà bếp trong bệnh viện, trường học, rồi học lên.
Ngoài thành phố lớn, bang có ngành sản xuất, chế biến thực phẩm, kho bãi phân phối hàng hoá cho cả vùng Đông Bắc nhờ vị trí trung tâm, đặc biệt dọc các trục đường quanh Harrisburg, Allentown, Lancaster. Tiệm nail, nhà hàng, tiệm bánh mì vẫn là lựa chọn của nhiều gia đình Việt mở kinh doanh riêng.
Mức lương tối thiểu ở Pennsylvania lâu nay theo mức liên bang, nhưng lương thực tế ở phần lớn việc làm trong thành phố lớn cao hơn nhiều. Công đoàn ở Pennsylvania mạnh hơn các bang miền Nam, nhất là trong ngành y tế, giáo dục, xây dựng, giao thông; một số việc có công đoàn trả lương và phúc lợi tốt hơn mặt bằng chung.
Mùa đông, đi lại và đời sống thường ngày
Mùa đông thật sự. Tuyết, băng, nhiệt độ dưới không độ là chuyện mỗi năm, Pittsburgh và vùng núi lạnh hơn Philadelphia. Nhiều thành phố bắt chủ nhà dọn tuyết vỉa hè trước nhà trong một thời hạn sau khi tuyết ngừng rơi, không dọn có thể bị phạt. Tiền sưởi mùa đông là khoản lớn trong nhà cũ.
Đi lại. Philadelphia có hệ thống xe buýt, tàu điện ngầm, tàu điện mặt đất, tàu ngoại ô do cơ quan giao thông vùng vận hành, sống không xe được ở nhiều khu nội đô. Tàu liên thành phố đi New York, Washington chỉ khoảng vài giờ. Ra ngoài Philadelphia và Pittsburgh thì gần như phải có xe.
Bảo hiểm ô tô và đậu xe. Trong thành phố, phí bảo hiểm ô tô cao hơn vùng ngoại ô, chỗ đậu xe trên phố khan hiếm, nhiều khu phải có giấy phép đậu xe của cư dân. Người tính mua xe ngay khi mới đến Philadelphia nên tính kỹ có thật cần không.
Bốn mùa rõ rệt. Mùa thu lá đổi màu, mùa xuân hoa nở là lý do nhiều người thích miền Đông. Hè nóng ẩm vừa phải. Người từ miền Nam Việt Nam cần ít nhất một mùa đông để quen, nên chuẩn bị áo ấm, giày chống trơn trước tháng mười một.
Gần các thành phố lớn khác. Từ Philadelphia đi New York, Washington, Baltimore, bờ biển New Jersey đều trong một buổi. Đây là điểm cộng lớn cho gia đình có người thân rải rác ở miền Đông.
Cộng đồng Việt và đời sống văn hoá ở Philadelphia
So với các trung tâm Việt lớn ở California hay Texas, cộng đồng ở Philadelphia nhỏ hơn nhưng gắn bó theo kiểu làng xóm: người ta biết nhau qua chợ, qua tiệm, qua các hội đoàn đồng hương và nơi sinh hoạt cuối tuần. Dịp Tết có hội chợ, múa lân, chợ hoa; dịp Trung thu có rước đèn cho trẻ em. Các tổ chức cộng đồng người Việt ở thành phố hỗ trợ người mới sang về giấy tờ, lớp tiếng Anh, tìm việc, và nhiều chương trình cho người lớn tuổi.
Philadelphia là thành phố đa văn hoá, người Việt sống xen với người Campuchia, người Hoa, người Mễ, người Ý ở Nam Philadelphia, nên chợ châu Á ở đây bán được đủ thứ của nhiều nước. Thế hệ trẻ lớn lên trong môi trường đó thường nói tiếng Anh là chính; gia đình muốn giữ tiếng Việt cho con phải chủ động, như cho con đi lớp tiếng Việt cuối tuần, nói tiếng Việt ở nhà.
Ra khỏi Philadelphia, đời sống văn hoá Việt thưa hẳn. Ở Lancaster hay Harrisburg, cộng đồng nhỏ, các dịp lễ thường gom về một hai địa điểm; nhiều gia đình vẫn lái xe về Philadelphia mua đồ, ăn Tết. Ở Pittsburgh, sinh viên và gia đình trẻ người Việt thường gắn với các hội sinh viên và nhóm cộng đồng nhỏ, đi chợ châu Á của người Hoa, người Hàn.
Ai hợp với Pennsylvania
Pennsylvania hợp với gia đình muốn sống ở miền Đông, có người làm hoặc định học trong ngành y tế, giáo dục, nghiên cứu, muốn nhà giá mềm hơn New York, Boston hay vùng Washington, và chấp nhận mùa đông. Người lớn tuổi không lái xe có thể sống khá độc lập ở Nam Philadelphia nhờ giao thông công cộng và cộng đồng Việt gần đó. Người về hưu được hưởng lợi từ việc bang không đánh thuế phần lớn thu nhập hưu trí.
Bang này kém hợp hơn với người rất sợ lạnh, người muốn nhà mới xây hiện đại với giá rẻ, hay người muốn sống trong một cộng đồng Việt lớn kiểu Orange County hay Houston. Người mua nhà cũ mà không có khoản dự phòng sửa chữa cũng sẽ vất vả.
Nếu đang cân nhắc, hãy đến Philadelphia vào cả mùa hè lẫn mùa đông, đi một vòng Washington Avenue, đi thử tàu điện giờ cao điểm, xem vài căn nhà liền kề và vài căn ngoại ô, hỏi chủ nhà về hóa đơn sưởi mùa đông. Những thứ đó cho bạn biết nhiều hơn mọi bảng so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt ở Philadelphia sống tập trung ở đâu?
Trung tâm là Nam Philadelphia quanh trục Washington Avenue với chợ, quán ăn và dịch vụ tiếng Việt. Nhiều gia đình sau đó dời lên vùng đông bắc thành phố hoặc ra các quận ngoại ô lân cận để có nhà rộng và trường tốt hơn.
Làm việc ở Philadelphia mà sống ngoài thành phố có phải đóng thuế lương thành phố không?
Có. Philadelphia thu thuế lương cả với người sống ngoài thành phố nhưng làm việc trong thành phố, chỉ là mức khác với mức của cư dân. Khoản này khấu trừ trên phiếu lương, nên tính vào khi so sánh các lời mời việc.
Pennsylvania có đánh thuế lương hưu không?
Phần lớn thu nhập hưu trí như lương hưu, an sinh xã hội, rút tiền từ tài khoản hưu trí sau tuổi nghỉ hưu không bị thuế thu nhập cấp bang của Pennsylvania. Thuế liên bang vẫn áp dụng theo luật liên bang. Kiểm chi tiết với Sở Thuế Pennsylvania.
Sống ở Philadelphia có cần ô tô không?
Ở Nam Philadelphia và các khu nội đô khác, nhiều người sống không cần xe nhờ xe buýt, tàu điện và đi bộ. Ra vùng ngoại ô, Lancaster, Harrisburg hay Pittsburgh thì gần như phải có xe. Chỗ đậu xe và bảo hiểm trong thành phố cũng là lý do nhiều người chọn không mua.
Mua nhà cũ ở Pennsylvania cần kiểm gì?
Kiểm sơn có chì với nhà xây trước năm 1978, độ thấm tầng hầm, tuổi và loại hệ thống sưởi, mái nhà, đường ống nước cũ, và phần tường, mái chung ở nhà liền kề. Luôn thuê người kiểm định nhà có giấy phép trước khi chốt mua.