Nhiều gia đình Việt có tài sản lớn từ nông nghiệp: vườn sầu riêng, cà phê, hồ tiêu ở Tây Nguyên và miền Tây, ao tôm ven biển, trang trại chăn nuôi. Khi dùng tiền đó cho EB-5, khó khăn đặc thù là thu nhập nông nghiệp thường không có tờ khai thuế, vì cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc diện được miễn thuế thu nhập cá nhân theo quy định hiện hành, và việc mua bán qua thương lái phần lớn bằng tiền mặt.
Không có tờ khai thuế không có nghĩa không chứng minh được. Hồ sơ phải dựng chứng cứ theo hướng khác: bạn có đất và quyền canh tác, quy mô sản xuất đủ tạo ra thu nhập đó, bạn đã bán sản phẩm cho ai, giá bao nhiêu, và tiền đã vào ngân hàng. Bài này đi từng lớp chứng cứ, cách làm phép tính sản lượng hợp lý, và những gì nên bắt đầu ghi chép ngay từ mùa vụ này nếu gia đình đang tính chuyện EB-5 vài năm tới.
Bốn lớp chứng cứ cho thu nhập nông nghiệp
Mỗi lớp trả lời một câu hỏi. Lớp nào yếu thì các lớp còn lại phải mạnh hơn để bù.
| Lớp | Câu hỏi | Chứng cứ thường có |
|---|---|---|
| Đất và quyền canh tác | Bạn sản xuất trên đất nào, quyền gì? | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp; hợp đồng thuê đất, thuê mặt nước; hợp đồng giao khoán; lịch sử mua đất |
| Quy mô sản xuất | Diện tích, số cây, số ao, số con là bao nhiêu, từ năm nào? | Hồ sơ đăng ký mã số vùng trồng, chứng nhận VietGAP hoặc tương tự, hồ sơ hợp tác xã, hoá đơn mua cây giống, con giống, phân bón, thức ăn, ảnh chụp theo thời gian |
| Bán sản phẩm | Bán cho ai, khối lượng bao nhiêu, giá bao nhiêu? | Hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp; bảng kê thu mua nông sản của doanh nghiệp mua; phiếu cân, giấy biên nhận của thương lái; hợp đồng bán cả vườn |
| Tiền vào ngân hàng | Tiền bán đi đâu? | Sao kê tài khoản nhận tiền từ bên mua; chứng từ nộp tiền mặt khớp ngày bán; sổ tiết kiệm mở sau mỗi vụ |
Doanh nghiệp thu mua nông sản trực tiếp từ người sản xuất không có hoá đơn thường phải lập bảng kê thu mua để hạch toán chi phí. Nếu bạn bán cho doanh nghiệp chế biến hay xuất khẩu, xin bản sao bảng kê có tên bạn là chứng cứ rất có giá trị, vì nó nằm trong sổ sách của một bên thứ ba có nghĩa vụ thuế.
Dựng phép tính sản lượng: bằng chứng gián tiếp nhưng không thể thiếu
Vì thiếu tờ khai thuế, người xét hồ sơ sẽ tự hỏi: mảnh vườn này có thể tạo ra từng ấy tiền không? Bạn nên trả lời trước bằng một phép tính rõ ràng, dựa trên diện tích, mật độ, năng suất và giá bán theo từng năm.
Ví dụ giả định: một gia đình có 5 ha sầu riêng đã cho trái ổn định 6 năm. Họ giả định năng suất bình quân và giá bán bình quân mỗi năm dựa trên các hợp đồng bán vườn thực tế đã ký, trừ chi phí phân bón, thuốc, nhân công, tưới tiêu theo hoá đơn và sổ ghi chép, rồi cộng phần lợi nhuận ròng qua 6 năm. Kết quả được đối chiếu với tổng số tiền đã gửi vào ngân hàng sau mỗi vụ. Mọi con số giả định đều phải có nguồn: năng suất lấy từ chính phiếu cân của gia đình, giá lấy từ hợp đồng, chi phí lấy từ hoá đơn.
Phép tính chỉ thuyết phục khi khớp với số liệu công khai. Năng suất khai cao vượt xa mức bình quân của vùng, hay giá bán cao hơn giá thị trường cùng thời điểm, sẽ bị hỏi. Ngược lại, một phép tính thận trọng, có ghi rõ năm mất mùa, năm giá thấp, cho thấy gia đình hiểu và trung thực về việc làm ăn của mình.
Nông nghiệp có biến động rất mạnh theo năm. Một vườn sầu riêng có thể lãi lớn trong vài năm giá cao rồi lỗ khi thời tiết xấu. Đừng ngoại suy năm tốt nhất cho cả quãng thời gian.
Chỗ yếu điển hình và cách xử lý trung thực
Bán cho thương lái bằng tiền mặt. Phổ biến nhất và khó nhất. Nếu tiền mặt được nộp vào ngân hàng trong vài ngày sau mỗi lần bán, sao kê khớp ngày với phiếu cân và giấy biên nhận là chuỗi chứng cứ chấp nhận được. Nếu tiền mặt được cất nhiều năm rồi mới gửi, gần như không chứng minh được nguồn gốc của từng khoản. Với giao dịch sắp tới, đề nghị thương lái chuyển khoản.
Thương lái không còn liên lạc được. Giấy biên nhận có chữ ký thương lái vẫn có giá trị, nhất là khi khớp với sao kê. Có thể bổ sung lời khai của người làm chứng như hàng xóm, người trong hợp tác xã, tổ trưởng, nhưng lời khai chỉ là chứng cứ bổ trợ.
Đất đứng tên cha mẹ, con canh tác. Cần làm rõ thu nhập thuộc về ai. Nếu cha mẹ cho con toàn quyền canh tác và hưởng lợi, nên có văn bản thể hiện điều đó. Nếu thu nhập thuộc cha mẹ rồi được tặng cho con, xử lý như một khoản tặng cho có chứng minh nguồn của người tặng.
Xác nhận của uỷ ban xã về thu nhập. Nhiều gia đình nghĩ giấy xác nhận này đủ. Thực tế, đây chỉ là chứng cứ phụ: cơ quan xã thường không có số liệu để xác nhận thu nhập cụ thể. Dùng để xác nhận việc gia đình canh tác thật trên đất đó thì hữu ích hơn là xác nhận một con số.
Thu nhập nông nghiệp lớn đã chuyển thành vàng, đất. Cần nối chuỗi từ thu nhập sang tài sản: hoá đơn mua vàng, hợp đồng mua đất, đúng thời điểm sau các vụ thu hoạch. Khi bán tài sản đó để đầu tư, chuỗi tiếp tục như với nguồn bán nhà đất.
Trang trại có quy mô doanh nghiệp, hộ kinh doanh, hợp tác xã
Khi sản xuất đủ lớn, nhiều gia đình đã chuyển sang mô hình hộ kinh doanh, doanh nghiệp hoặc hợp tác xã, đặc biệt ở chăn nuôi tập trung, nuôi tôm công nghệ cao, chế biến sơ bộ để xuất khẩu. Khi đó có sổ sách kế toán, hoá đơn bán hàng, tờ khai thuế với phần hoạt động không thuộc diện miễn. Chứng minh nguồn tiền đi theo hướng của doanh nghiệp: báo cáo tài chính, lợi nhuận được chia, dòng tiền sang cá nhân.
Giai đoạn chuyển đổi là chỗ hay hở: những năm trước khi lập doanh nghiệp không có sổ sách, những năm sau thì có. Hồ sơ nên trình bày theo dòng thời gian, chỉ rõ từ năm nào có chứng từ loại nào, để người xét hồ sơ không thấy một khoảng trống bất thường.
Thành viên hợp tác xã có lợi thế: hợp tác xã thường ghi sản lượng thu mua của từng thành viên, có hợp đồng tiêu thụ với doanh nghiệp. Xin bản sao sổ theo dõi của hợp tác xã cho các năm liên quan.
Với trang trại thuê nhân công, bảng chấm công, hợp đồng lao động thời vụ và chứng từ trả lương là chứng cứ gián tiếp về quy mô. Một trang trại trả lương cho hai mươi người lao động khó có thể chỉ thu được vài trăm triệu mỗi năm.
Nếu đang tính EB-5 vài năm tới: bắt đầu ghi chép từ vụ này
Chứng cứ nông nghiệp khó dựng lại sau nhiều năm. Gia đình có kế hoạch nên chuẩn bị ngay từ bây giờ.
- Mở một tài khoản ngân hàng riêng cho tiền bán nông sản và chỉ dùng cho việc đó.
- Yêu cầu bên mua chuyển khoản; nếu buộc nhận tiền mặt, nộp vào tài khoản trong ngày và giữ phiếu cân, biên nhận có chữ ký của bên mua.
- Lưu mọi hoá đơn đầu vào: cây giống, con giống, phân bón, thức ăn, thuốc, thuê máy móc.
- Ghi sổ sản lượng theo vụ: ngày thu hoạch, khối lượng, người mua, giá, số tiền.
- Đăng ký mã số vùng trồng, chứng nhận sản xuất an toàn, tham gia hợp tác xã nếu phù hợp với việc kinh doanh.
- Chụp ảnh vườn, ao, chuồng định kỳ có ghi ngày.
- Gửi tiền tiết kiệm sau mỗi vụ bằng chuyển khoản từ tài khoản nhận tiền bán.
- Khi bắt đầu hồ sơ, đưa toàn bộ cho luật sư di trú đọc trước để chọn những năm có chứng cứ mạnh nhất làm nguồn chính.
Ba năm ghi chép đều đặn có giá trị hơn nhiều so với mười năm thu nhập không có dấu vết. Nếu nguồn tiền nông nghiệp chưa đủ mạnh, ghép với nguồn khác như bán đất nông nghiệp đã có sổ có thể là hướng thực tế hơn.
Những điều không nên làm
Áp lực thời gian thường đẩy gia đình tới các "giải pháp" nhanh. Những việc dưới đây làm hồ sơ yếu hơn chứ không mạnh hơn.
- Nhờ thương lái hoặc doanh nghiệp ký lại hợp đồng mua bán cho những năm trước với số liệu không có thật.
- Xin giấy xác nhận thu nhập với con số được ghi theo yêu cầu, không dựa trên số liệu thực.
- Gom tiền mặt của nhiều người thân nộp vào tài khoản rồi gọi là tiền bán nông sản.
- Khai năng suất, giá bán cao hơn thực tế để phép tính khớp số tiền cần.
- Bỏ qua các năm thua lỗ trong phép tính.
Người xét hồ sơ EB-5 có kinh nghiệm với hồ sơ từ nhiều nước nông nghiệp và biết các dấu hiệu dựng chứng cứ. Một giấy tờ giả có thể khiến cả gia đình bị kết luận khai gian, hậu quả là cấm nhập cảnh lâu dài, nặng hơn nhiều so với việc phải tìm thêm nguồn tiền khác.
Ví dụ giả định: hồ sơ một gia đình nuôi tôm ở đồng bằng sông Cửu Long
Ví dụ giả định: vợ chồng chị B nuôi tôm thẻ chân trắng trên 4 ha đất được cấp sổ và 3 ha thuê của xã, mười hai năm. Năm năm đầu bán cho thương lái bằng tiền mặt, không có sổ sách. Bảy năm sau bán cho một doanh nghiệp chế biến xuất khẩu, tiền chuyển khoản, doanh nghiệp lập bảng kê thu mua có tên chị B.
Luật sư đề nghị dùng bảy năm có chứng từ làm nguồn chính: bảng kê thu mua của doanh nghiệp, sao kê nhận tiền, hoá đơn thức ăn, con giống mua của các đại lý có xuất hoá đơn, hợp đồng thuê đất của xã, sổ đỏ phần đất được cấp. Năm năm đầu chỉ được nhắc như giai đoạn tích luỹ ban đầu, không đưa vào phép tính số tiền đầu tư.
Phép tính gồm cả hai vụ mất trắng vì dịch bệnh, có ghi rõ năm và chi phí xử lý ao. Lợi nhuận ròng bảy năm sau khi trừ chi phí khớp với tổng tiền đã gửi tiết kiệm và tiền mua thêm một mảnh đất. Phần còn thiếu so với mức vốn EB-5 được bù bằng tiền bán chính mảnh đất đó, có hợp đồng công chứng và thuế đã nộp.
Cấu trúc này yếu hơn hồ sơ của một người làm công có tờ khai thuế đầy đủ, nhưng mỗi con số đều truy được về một tờ giấy của bên thứ ba. Đó là điều làm cho hồ sơ nông nghiệp đứng được.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập nông nghiệp được miễn thuế thì USCIS có coi là thu nhập hợp pháp không?
Có. Miễn thuế theo luật Việt Nam là quy định hợp pháp, không phải trốn thuế. Điều USCIS cần là chứng cứ cho thấy thu nhập có thật và từ hoạt động hợp pháp. Nên kèm giải thích ngắn về quy định miễn thuế để người xét hiểu vì sao không có tờ khai.
Bán cả vườn cho thương lái trước khi thu hoạch có chứng minh được không?
Được, nếu có hợp đồng hoặc giấy thoả thuận bán vườn, có tiền đặt cọc và thanh toán khớp với sao kê. Hình thức bán vườn phổ biến ở cây ăn trái; cần ghi rõ diện tích, giá, đợt thanh toán.
Đất nông nghiệp thuê của người khác có làm hồ sơ yếu đi không?
Không nhất thiết. Hợp đồng thuê đất có công chứng hoặc chứng thực, chứng từ trả tiền thuê, cho thấy bạn có quyền canh tác hợp pháp. Điều quan trọng là thu nhập từ việc canh tác đó được chứng minh rõ.
Nuôi tôm có rủi ro dịch bệnh, năm lỗ năm lãi, có nên đưa cả năm lỗ vào không?
Nên. Phép tính gồm cả năm lỗ cho thấy sự trung thực và khớp với thực tế ngành. Bỏ năm lỗ dễ làm tổng thu nhập cao bất thường so với mức bình quân của ngành, và người xét hồ sơ có thể nhận ra.
Có cần thuê chuyên gia định giá vườn cây không?
Khi dùng chính vườn làm tài sản bán hoặc thế chấp, báo cáo thẩm định giá hữu ích. Khi chỉ chứng minh thu nhập từ sản xuất, chứng từ bán hàng và sao kê quan trọng hơn giá trị vườn.
Gia đình có cả nông nghiệp và buôn bán nhỏ thì tách thế nào?
Nên tách thành hai nguồn riêng với chứng cứ riêng, mỗi nguồn một phép tính. Trộn chung làm người xét khó đánh giá. Nếu tiền hai nguồn đổ chung một tài khoản, đánh dấu từng khoản trên sao kê theo nguồn.