Mùa đông ở Canada kéo dài khoảng từ tháng 11 hoặc 12 đến tháng 3, có nơi lâu hơn, và rất khác nhau theo vùng: ven biển British Columbia mưa nhiều, ít tuyết; thảo nguyên như Winnipeg, Edmonton, Calgary khô và lạnh sâu; Toronto, Montreal, Ottawa có tuyết dày và các đợt lạnh buốt; vùng Đại Tây Dương ẩm, bão tuyết mạnh.
Với người Việt sang lần đầu, chuẩn bị đúng gồm năm phần: mặc ấm theo lớp chứ không chỉ mua một áo dày, biết đọc cảnh báo gió lạnh, hiểu cách sưởi và giữ nhà, chuẩn bị xe với lốp mùa đông, và giữ sức khoẻ tinh thần khi ngày ngắn. Không ai cần sợ mùa đông Canada; người dân sống bình thường, đi làm, đi học, thậm chí chờ mùa đông để chơi.
Mốc thời gian, quy định bắt buộc về lốp xe hay dọn tuyết trước nhà khác nhau giữa các tỉnh và thành phố; bài nêu nguyên tắc và chỉ ra chỗ bạn cần kiểm quy định địa phương.
Mùa đông mỗi vùng mỗi khác
Chọn nơi sống là chọn kiểu mùa đông. Bảng dưới mô tả đặc điểm chung, không thay cho dự báo thời tiết của Môi trường và Biến đổi Khí hậu Canada.
| Vùng | Đặc điểm mùa đông | Điều cần chuẩn bị nhất |
|---|---|---|
| Ven biển BC (Vancouver, Victoria) | Ôn hoà so với cả nước, mưa nhiều, ngày tối sớm, thỉnh thoảng có tuyết làm giao thông rối | Áo chống thấm, giày chống nước, tinh thần cho những tuần trời xám |
| Thảo nguyên (Calgary, Edmonton, Winnipeg, Regina) | Lạnh sâu, khô, nắng nhiều; Calgary có gió chinook làm ấm lên đột ngột | Áo khoác chịu lạnh sâu, đồ che mặt, bộ sưởi máy xe (block heater) |
| Ontario (Toronto, Ottawa) | Tuyết vừa đến dày, Ottawa lạnh hơn Toronto; quanh hồ có tuyết do hiệu ứng hồ | Ủng chống trơn, xẻng tuyết, lốp mùa đông |
| Quebec (Montreal, Quebec City) | Tuyết dày, lạnh, mùa đông dài; thành phố dọn tuyết quy mô lớn | Lốp mùa đông bắt buộc, chú ý lịch cấm đỗ xe khi dọn tuyết |
| Đại Tây Dương (Halifax, Moncton, St. John's) | Ẩm, đổi nhanh giữa mưa và tuyết, bão tuyết mạnh, gió lớn | Đồ chống thấm, dự phòng mất điện, theo dõi cảnh báo bão |
Người từ miền Nam Việt Nam thường thấy cái lạnh khô của thảo nguyên dễ chịu hơn họ tưởng nhờ nắng, còn cái lạnh ẩm, gió của Montreal hay Halifax mới thấm. Người từ miền Bắc quen rét ẩm thì thích nghi nhanh hơn nhưng vẫn bất ngờ trước độ dài của mùa đông.
Mặc ấm theo lớp và mua đồ thế nào cho đỡ tốn
Nguyên tắc người Canada dùng là ba lớp. Lớp trong sát người giữ khô, bằng len merino hoặc vải tổng hợp thoát ẩm; tránh cotton vì ướt mồ hôi là lạnh. Lớp giữa giữ nhiệt, như áo nỉ, áo lông cừu, áo lông vũ mỏng. Lớp ngoài chắn gió, chống thấm, là áo khoác mùa đông (parka) dài qua hông. Mặc theo lớp giúp bạn cởi bớt khi vào nhà, xe buýt, cửa hàng đang sưởi ấm, tránh đổ mồ hôi rồi ra ngoài bị lạnh.
Những thứ quan trọng hơn áo khoác: ủng có đế chống trơn và lót ấm, vì chân lạnh là cả người lạnh và trượt ngã trên băng là chấn thương mùa đông phổ biến; găng tay hoặc găng bao (mitten) giữ ấm tốt hơn găng ngón; mũ len che tai; khăn ống hoặc khăn che mặt cho những ngày gió lạnh. Trẻ em cần bộ áo liền quần trượt tuyết (snowsuit) vì nhiều trường cho học sinh ra sân chơi cả mùa đông, trừ khi quá lạnh.
Đừng mua hết ở Việt Nam. Áo khoác dày bán ở Việt Nam thường chỉ hợp với rét miền Bắc, không đủ cho mùa đông Canada, lại chiếm chỗ hành lý. Hãy mang một áo đủ dùng tuần đầu, sang mua ở các cửa hàng địa phương, chợ đồ cũ, cửa hàng từ thiện, và chờ đợt giảm giá cuối mùa. Nhiều tổ chức hỗ trợ người mới đến và nhà thờ có chương trình tặng đồ mùa đông, nhất là đồ trẻ em vì trẻ lớn nhanh.
Gió lạnh, tê cóng và hạ thân nhiệt: đọc cảnh báo cho đúng
Nhiệt độ cảm nhận mới là con số đáng xem. Dự báo ở Canada thường kèm chỉ số gió lạnh (wind chill), cho biết cảm giác trên da khi có gió. Một ngày nhiệt độ không quá thấp nhưng gió mạnh có thể nguy hiểm hơn ngày lạnh hơn mà lặng gió.
Cảnh báo lạnh cực độ. Môi trường và Biến đổi Khí hậu Canada phát cảnh báo khi nhiệt độ hoặc gió lạnh xuống dưới ngưỡng của từng vùng. Khi có cảnh báo, hạn chế ra ngoài lâu, che kín da và kiểm người thân lớn tuổi. Cài ứng dụng thời tiết chính thức hoặc bật thông báo cảnh báo trên điện thoại.
Tê cóng đến nhanh ở vùng da hở. Má, mũi, tai, ngón tay, ngón chân dễ bị nhất. Dấu hiệu sớm là da trắng nhợt, tê, mất cảm giác. Làm ấm từ từ bằng nước ấm, không chà xát và không hơ trực tiếp vào lửa hay máy sưởi; trường hợp nặng cần đi khám ngay.
Hạ thân nhiệt nguy hiểm hơn người ta tưởng. Run không kiểm soát, nói lắp, lú lẫn, buồn ngủ là dấu hiệu cần xử lý cấp cứu. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ và người uống rượu dễ bị hơn.
Đừng chủ quan với quãng đi bộ ngắn. Mười lăm phút chờ xe buýt trong gió lạnh có thể khiến tay chân đau buốt nếu không có găng và mũ. Người mới sang hay mắc lỗi ra ngoài "một chút" mà không mặc đủ.
Nhà cửa mùa đông: sưởi, hoá đơn, đường ống và dọn tuyết
Sưởi và hoá đơn. Nhà ở Canada được sưởi bằng khí đốt, điện, dầu hoặc bơm nhiệt. Khi thuê nhà, hỏi rõ sưởi đã gồm trong tiền thuê chưa; nếu không, hoá đơn mùa đông có thể cao gấp nhiều lần mùa hè. Nhiều công ty tiện ích có chương trình trả đều hằng tháng để tránh hoá đơn đột biến.
Quy định nhiệt độ tối thiểu. Nhiều thành phố có quy định chủ nhà phải duy trì nhiệt độ tối thiểu trong nhà cho thuê vào mùa sưởi. Nếu nhà bạn thuê quá lạnh, đọc quy định của thành phố và liên hệ cơ quan quản lý.
Ống nước đóng băng. Ống nước ở tường ngoài, gara, nhà để trống dễ đóng băng và vỡ. Không tắt hẳn sưởi khi đi xa; khoá vòi nước ngoài trời từ cuối thu. Ống vỡ có thể gây thiệt hại lớn, nên mua bảo hiểm cho người thuê nhà.
Khí CO và báo khói. Lò sưởi đốt nhiên liệu sinh ra khí CO không màu không mùi. Nhiều tỉnh, như Ontario, bắt buộc có thiết bị báo khí CO trong nhà có thiết bị đốt nhiên liệu. Không bao giờ dùng bếp than, bếp ga du lịch hay nổ máy xe trong nhà, gara kín để sưởi.
Độ ẩm. Không khí sưởi rất khô, gây nứt da, chảy máu cam, khô họng. Máy tạo ẩm và kem dưỡng là đồ cần thiết, nhất là với trẻ nhỏ.
Dọn tuyết. Nhiều thành phố bắt chủ nhà hoặc người ở dọn tuyết trên vỉa hè trước nhà trong một khoảng thời gian sau khi tuyết ngừng; có thành phố tự dọn. Hợp đồng thuê nên ghi rõ ai dọn. Dọn tuyết là việc nặng, người có bệnh tim nên cẩn thận.
Lái xe mùa đông: lốp mùa đông, bộ dụng cụ khẩn cấp và kỹ năng
Lốp mùa đông có cao su mềm hơn và rãnh sâu hơn, bám đường tốt hơn hẳn lốp bốn mùa khi nhiệt độ thấp. Quebec bắt buộc xe chở khách dùng lốp mùa đông từ ngày 1 tháng 12 đến ngày 15 tháng 3. British Columbia yêu cầu lốp mùa đông hoặc xích trên nhiều tuyến quốc lộ có biển báo, thường từ ngày 1 tháng 10 đến cuối tháng 3, một số tuyến miền núi kéo dài đến cuối tháng 4. Ontario không bắt buộc, nhưng luật yêu cầu công ty bảo hiểm giảm phí cho xe dùng lốp mùa đông. Ở các tỉnh còn lại, đa số tài xế vẫn thay lốp mùa đông vì an toàn.
Mang theo trong xe một bộ khẩn cấp: xẻng nhỏ, cây cào băng và chổi tuyết, cát hoặc tấm bám để thoát khi xe kẹt, dây câu bình, đèn pin, chăn, đồ ăn khô, nước, sạc dự phòng điện thoại. Giữ bình xăng trên một nửa trong mùa đông. Ở thảo nguyên lạnh sâu, xe thường có bộ sưởi máy cắm điện qua đêm để dễ khởi động.
Kỹ năng lái trên băng khác hẳn lái ở Việt Nam: tăng khoảng cách với xe trước nhiều lần, phanh sớm và nhẹ, đánh lái êm, giảm tốc trước khúc cua chứ không phải trong khúc cua. Lớp băng mỏng trong suốt (black ice) trên cầu, dốc và chỗ râm là nguy hiểm nhất vì nhìn như đường khô. Nếu có thể, học một buổi lái xe mùa đông với giáo viên hoặc luyện ở bãi đỗ trống. Nhớ quy định cấm đỗ xe trên đường khi thành phố dọn tuyết, xe vi phạm bị kéo đi và phạt.
Sức khoẻ tinh thần: ngày ngắn và trầm cảm theo mùa
Ở vĩ độ của phần lớn thành phố Canada, mùa đông trời sáng muộn, tối sớm; nhiều người đi làm khi trời còn tối và về khi trời đã tối. Thiếu ánh sáng ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học và tâm trạng. Rối loạn cảm xúc theo mùa (seasonal affective disorder) là tình trạng trầm cảm lặp lại theo mùa, phổ biến hơn ở vùng có mùa đông dài; nhẹ hơn là cảm giác uể oải, buồn ngủ, thèm ăn ngọt mà nhiều người gọi là "buồn mùa đông".
Với người nhập cư, mùa đông đầu tiên thường trùng với giai đoạn khó nhất: chưa có việc đúng ngành, xa gia đình, chưa có bạn. Thời tiết ép ở trong nhà làm cảm giác cô lập tăng lên. Nhận ra điều này giúp bạn không tự trách mình khi thấy chán nản vào tháng 1, tháng 2.
Cách tự giúp mình: ra ngoài vào giờ có nắng, kể cả mười lăm hai mươi phút đi bộ buổi trưa; giữ lịch ngủ dậy đều; vận động ở trung tâm cộng đồng, thư viện, trung tâm mua sắm có đường đi bộ; hẹn gặp bạn bè đều đặn. Đèn trị liệu ánh sáng và bổ sung vitamin D là những biện pháp nhiều người dùng, nhưng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về liều phù hợp. Nếu buồn chán kéo dài, mất ngủ, không muốn làm gì, hãy tìm bác sĩ hoặc dịch vụ hỗ trợ tâm lý; nhiều tổ chức định cư có tư vấn viên nói tiếng Việt hoặc có phiên dịch.
Sống vui với mùa đông thay vì chỉ chịu đựng
Người Canada không ngồi chờ mùa đông qua đi; họ sống trong nó. Nhiều thành phố có sân trượt băng ngoài trời miễn phí trong công viên, đồi trượt tuyết bằng xe trượt cho trẻ em, đường đi bộ trên tuyết và các lễ hội mùa đông. Trung tâm cộng đồng có lớp trượt băng, bơi trong nhà, thể thao với giá thấp và nhiều khi có trợ giá cho gia đình thu nhập thấp.
Trẻ em hoà nhập nhanh nhất qua hoạt động mùa đông: trượt băng, khúc côn cầu, trượt tuyết. Trường học tổ chức ngày hội mùa đông, và bạn bè rủ nhau ra sân chơi tuyết sau giờ học. Phụ huynh Việt hay lo con bị lạnh, bị ốm, nhưng trẻ mặc đủ ấm ra ngoài chơi thường khoẻ hơn trẻ ở lì trong nhà cả mùa.
Vài thói quen nhỏ làm mùa đông dễ chịu: nấu những món nóng quen thuộc như phở, cháo, lẩu và mời hàng xóm; tham gia sự kiện Tết của cộng đồng Việt vốn rơi vào giữa mùa đông; thử một môn thể thao mùa đông mỗi năm; đi thư viện cuối tuần. Người đã sống vài mùa đông thường nói mùa đông đầu tiên là khó nhất, không phải vì lạnh nhất, mà vì chưa biết cách sống với nó. Từ mùa thứ hai trở đi, khi đã có đồ đạc đúng, xe đúng, thói quen đúng, nhiều người bắt đầu thấy thích.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sang Canada định cư vào mùa đông không?
Sang vào mùa đông khó hơn: tìm nhà, đi lại, làm giấy tờ trong lạnh và ngày ngắn. Nhiều gia đình chọn sang cuối hè hoặc đầu thu để kịp ổn định, cho con vào năm học mới và mua đồ mùa đông. Nếu phải sang mùa đông, mang theo đủ áo ấm cho tuần đầu.
Áo khoác mua ở Việt Nam có dùng được ở Canada không?
Áo khoác dày ở Việt Nam đủ cho vài ngày đầu ở những nơi ôn hoà, nhưng thường không đủ chắn gió và giữ nhiệt cho mùa đông Ontario, Quebec hay thảo nguyên. Mua áo khoác chính ở Canada, nơi có loại phù hợp với khí hậu và giá giảm mạnh cuối mùa.
Trẻ em có phải ra sân chơi khi trời lạnh không?
Nhiều trường cho học sinh ra sân giờ ra chơi cả mùa đông, chỉ cho ở trong nhà khi gió lạnh hoặc nhiệt độ xuống dưới ngưỡng do hội đồng trường đặt. Chuẩn bị cho con bộ đồ trượt tuyết, ủng, găng và mũ, ghi tên lên đồ để khỏi thất lạc.
Thuê nhà đã gồm tiền sưởi có lợi hơn không?
Thuê nhà đã gồm sưởi giúp dự đoán chi phí, nhất là năm đầu chưa biết mức dùng. Nhà tự trả sưởi có thể rẻ hơn tiền thuê nhưng hoá đơn mùa đông cao. Hỏi chủ nhà hoặc người thuê trước về hoá đơn các tháng lạnh nhất để so sánh.
Mất điện giữa mùa đông thì làm gì?
Giữ ấm bằng nhiều lớp áo, chăn, tập trung cả nhà vào một phòng, không dùng bếp than hay máy phát điện trong nhà vì khí CO. Có sẵn đèn pin, pin dự phòng, nước và đồ ăn không cần nấu. Mất điện kéo dài, thành phố thường mở trung tâm sưởi ấm công cộng.
Người lớn tuổi sang thăm vào mùa đông cần lưu ý gì?
Người lớn tuổi dễ ngã trên băng, dễ hạ thân nhiệt và dễ cô đơn khi ở trong nhà lâu. Chuẩn bị ủng chống trơn, áo ấm đủ, bảo hiểm y tế tư nhân, và lên lịch hoạt động trong nhà như đi trung tâm cộng đồng, chợ Việt, chùa hay nhà thờ có sinh hoạt người cao tuổi.