Trong vài tuần đầu ở New Zealand, ba việc nên làm trước tiên là: mở tài khoản ngân hàng, xin số IRD (mã số thuế) và đăng ký với một bác sĩ gia đình (GP) nếu bạn đủ điều kiện hưởng y tế công. Ba việc này mở khoá gần như mọi thứ còn lại: nhận lương đúng mức thuế, thuê nhà, khám bệnh với chi phí công, cho con đi học.
Sau đó là các việc có hạn chót mềm hơn nhưng dễ quên: bằng lái nước ngoài chỉ được dùng trong một khoảng thời gian giới hạn kể từ ngày đến; KiwiSaver tự động ghi danh khi bạn bắt đầu việc mới nếu bạn là công dân hoặc thường trú nhân; hợp đồng thuê nhà và tiền đặt cọc có quy định riêng mà người Việt hay không biết để tự bảo vệ.
Thứ tự dưới đây phù hợp với phần lớn người mới sang theo visa làm việc, partner hoặc thường trú. Điều kiện chi tiết (ai được y tế công, ai được KiwiSaver, mức khấu trừ thuế) do cơ quan New Zealand quy định và có thể đổi; kiểm lại trên ird.govt.nz, health.govt.nz, nzta.govt.nz và tenancy.govt.nz.
Bảng việc theo thứ tự ưu tiên
Bảng dưới sắp xếp theo mức độ "khoá" các việc khác. Việc ở trên càng làm sớm thì việc ở dưới càng đỡ vướng.
| Thời điểm | Việc | Vì sao làm lúc này |
|---|---|---|
| Tuần đầu | SIM điện thoại địa phương, địa chỉ tạm | Ngân hàng, IRD, chủ nhà đều cần số điện thoại và địa chỉ liên lạc |
| Tuần đầu | Mở tài khoản ngân hàng | Thường là giấy tờ cần cho số IRD và để nhận lương |
| Tuần 1–2 | Xin số IRD, nộp tờ khai mã thuế cho chủ lao động | Không có số IRD, lương bị khấu trừ ở mức cao |
| Tuần 1–3 | Đăng ký bác sĩ gia đình (GP) cho cả nhà | Nhiều phòng khám đầy chỗ, đăng ký sớm để có nơi khám khi cần |
| Tháng đầu | Thuê nhà dài hạn, nộp cọc qua kênh chính thức | Ổn định địa chỉ để đăng ký trường cho con theo khu vực |
| Tháng đầu | Đăng ký trường cho con | Trường công thường xếp chỗ theo địa chỉ nhà |
| Trong năm đầu | Chuyển bằng lái sang bằng New Zealand | Bằng nước ngoài chỉ có giá trị trong thời gian giới hạn |
Ngân hàng và số IRD: hai việc đi đôi
Ngân hàng ở New Zealand thường yêu cầu hộ chiếu, visa và bằng chứng địa chỉ. Bằng chứng địa chỉ là chỗ người mới sang hay kẹt: chưa thuê được nhà thì chưa có hoá đơn hay hợp đồng thuê. Nhiều ngân hàng có dịch vụ cho người di cư, cho phép bắt đầu mở tài khoản từ trước khi đến hoặc chấp nhận địa chỉ tạm, sau đó cập nhật. Hỏi kỹ ngân hàng về giấy tờ cụ thể trước khi đi.
Số IRD do cơ quan thuế Inland Revenue cấp. Bạn xin trực tuyến với hộ chiếu, visa có quyền làm việc và thông tin tài khoản ngân hàng New Zealand. Có số IRD rồi, khi bắt đầu đi làm, bạn khai một tờ mã thuế cho chủ lao động (tờ IR330) để họ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo đúng mức. Chưa có số IRD, chủ lao động phải khấu trừ ở mức "không khai báo" cao hơn rất nhiều; tiền thừa có thể được hoàn sau nhưng mất thời gian và làm hụt dòng tiền những tháng đầu.
Hệ thống thuế New Zealand với người làm công khá đơn giản: thuế được khấu trừ tại nguồn qua bảng lương (PAYE), nhiều người không phải tự nộp tờ khai cuối năm, Inland Revenue tự tính và thông báo hoàn hoặc thu thêm. Tuy vậy, nếu bạn còn thu nhập ở Việt Nam (cho thuê nhà, kinh doanh), việc xác định cư trú thuế và khai thu nhập nước ngoài là chuyện cần tìm hiểu riêng. New Zealand có chế độ miễn thuế tạm thời cho thu nhập nước ngoài của một số người mới cư trú; điều kiện cụ thể kiểm trên ird.govt.nz hoặc hỏi người làm thuế có chuyên môn.
Mẹo nhỏ: lưu mọi thư từ của Inland Revenue và ngân hàng. Chúng là bằng chứng địa chỉ và thu nhập bạn sẽ cần khi nộp hồ sơ thường trú hay bảo lãnh người thân sau này.
Y tế: GP, NHI và ACC
Ai được y tế công. Công dân, thường trú nhân và một số người có visa làm việc thường được hưởng dịch vụ y tế công; với visa làm việc, điều kiện thường gắn với việc được phép ở New Zealand từ khoảng 2 năm trở lên. Visa du học và visa khách thường không được, phải dựa vào bảo hiểm. Kiểm điều kiện của bạn trên health.govt.nz trước khi tới khám.
Đăng ký GP. Bác sĩ gia đình là cửa đầu tiên của hệ thống. Đăng ký với một phòng khám (enrol) giúp phí khám thấp hơn khách vãng lai. Ở nhiều khu vực, phòng khám đã đầy và không nhận bệnh nhân mới; hãy hỏi vài nơi gần nhà ngay từ tuần đầu. Khám GP với người lớn thường vẫn có phí đồng chi trả; trẻ em nhỏ thường được miễn hoặc giảm phí theo chính sách hiện hành.
Số NHI. Khi bạn được khám lần đầu, hệ thống cấp một mã y tế quốc gia (NHI). Mã này theo bạn suốt đời ở New Zealand, gắn với hồ sơ y tế, tiêm chủng của con. Không cần xin riêng, nhưng nên ghi lại.
ACC: tai nạn khác bệnh tật. Tổng công ty Bồi thường Tai nạn (ACC) chi trả chi phí điều trị do tai nạn cho mọi người đang ở New Zealand, kể cả du khách. Đổi lại, bạn thường không thể kiện đòi bồi thường thương tích cá nhân như ở nhiều nước. Bệnh tật thì không thuộc ACC — đó là lý do người chưa đủ điều kiện y tế công vẫn cần bảo hiểm y tế.
Thuốc và đơn thuốc. Thuốc kê đơn được trợ giá cho người đủ điều kiện, phải có đơn của bác sĩ. Thuốc mang từ Việt Nam sang cần khai báo ở cửa khẩu và chỉ mang lượng dùng cá nhân; nên mang kèm đơn thuốc dịch tiếng Anh.
Thuê nhà: hợp đồng, tiền cọc và quyền của người thuê
Thị trường thuê nhà ở Auckland, Wellington và nhiều thành phố khác cạnh tranh, người mới sang chưa có lịch sử thuê nhà ở New Zealand thường khó hơn. Chủ nhà hoặc công ty quản lý thường hỏi thư giới thiệu, bằng chứng thu nhập, có khi hỏi lịch sử thuê nhà. Một thư xác nhận việc làm, hợp đồng lao động và sao kê tài khoản giúp hồ sơ thuê mạnh hơn.
Tiền đặt cọc (bond) theo luật về thuê nhà ở có mức tối đa tương đương khoảng bốn tuần tiền thuê, và chủ nhà phải nộp khoản cọc này cho cơ quan Tenancy Services giữ, không được giữ riêng. Bạn nên nhận được xác nhận từ Tenancy Services sau khi nộp cọc. Phí môi giới thu từ người thuê đã bị cấm từ năm 2018. Nếu ai đó đòi "phí giữ nhà" hay "phí môi giới" từ bạn, hãy hỏi lại căn cứ.
Hợp đồng thuê phải bằng văn bản. Đọc kỹ thời hạn, số người được ở, điều kiện nuôi thú, ai chịu chi phí gì. Khi nhận nhà, chụp ảnh và ghi tình trạng từng phòng (vết bẩn, hư hỏng có sẵn), gửi cho chủ nhà; đây là căn cứ để lấy lại cọc khi trả nhà. Nhà cho thuê ở New Zealand phải đáp ứng tiêu chuẩn tối thiểu về sưởi ấm, cách nhiệt, thông gió theo quy định Healthy Homes; nhà lạnh ẩm là vấn đề sức khoẻ thật, nhất là với trẻ nhỏ và người già.
Ở ghép phòng với người quen khi mới sang là cách tiết kiệm phổ biến, nhưng nếu không có tên trong hợp đồng, quyền lợi của bạn mỏng hơn. Khi ở ghép lâu dài, hãy thoả thuận bằng văn bản về tiền thuê, tiền điện nước và thời hạn báo trước khi chuyển đi.
Bằng lái xe: hạn dùng bằng Việt Nam và chuyển đổi
Người mới đến được lái xe ở New Zealand bằng bằng lái nước ngoài còn hạn trong một khoảng thời gian giới hạn, thường là 12 tháng kể từ ngày đến. Bằng không viết bằng tiếng Anh phải kèm bản dịch được chấp nhận hoặc giấy phép lái xe quốc tế. Bằng lái Việt Nam theo mẫu thẻ có thể có phần tiếng Anh, nhưng hãy kiểm với cơ quan giao thông New Zealand (NZTA Waka Kotahi) xem bản đó có được chấp nhận không, thay vì đoán.
Sau thời hạn đó, muốn tiếp tục lái xe, bạn phải chuyển sang bằng New Zealand. Người có bằng từ một số nước được miễn thi; người có bằng Việt Nam thường phải thi lý thuyết và thi thực hành. Bài thi thực hành ở New Zealand chú trọng thói quen quan sát, nhường đường và giữ làn, khác với cách lái nhiều người quen ở Việt Nam. Nhiều người trượt lần đầu vì quan sát gương và ngoái đầu chưa đúng kiểu được chấm.
Lời khuyên thực tế: học luật đường bộ New Zealand ngay tuần đầu, kể cả khi bạn vẫn được lái bằng bằng cũ. Xe chạy bên trái, vòng xuyến ưu tiên xe bên phải, giới hạn tốc độ thay đổi nhanh theo khu vực, đường nông thôn hẹp và quanh co. Tai nạn của người mới đến thường xảy ra vì những khác biệt này, không phải vì thiếu kỹ năng điều khiển xe.
Bảo hiểm xe ở New Zealand không bắt buộc theo luật như ở nhiều nước, nhưng thiếu bảo hiểm mà gây va chạm thì bạn tự chịu chi phí sửa xe của người khác. Ít nhất nên mua bảo hiểm trách nhiệm với bên thứ ba.
KiwiSaver, quyền bầu cử và những việc dễ quên
Ngoài các việc "bắt buộc phải có", còn những việc nhỏ ảnh hưởng tiền bạc và quyền lợi lâu dài:
- KiwiSaver: chương trình tiết kiệm hưu trí tự nguyện có đóng góp của chủ lao động và nhà nước. Công dân và thường trú nhân thường được tự động ghi danh khi bắt đầu một việc làm mới; người chỉ có visa tạm thời thường không đủ điều kiện tham gia. Tỷ lệ đóng có thể chọn và đã được điều chỉnh theo thời kỳ — kiểm trên ird.govt.nz.
- Quyền bầu cử: New Zealand cho phép thường trú nhân đã sống ở đây liên tục một thời gian (thường là một năm) ghi danh cử tri. Đây là điểm khác nhiều nước; nếu bạn đủ điều kiện, việc ghi danh là nghĩa vụ theo luật.
- Đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam: giúp việc làm giấy tờ cho con sinh ra ở New Zealand, gia hạn hộ chiếu, xác nhận giấy tờ sau này thuận tiện hơn.
- Điện, internet: hợp đồng điện có nhiều gói, giá chênh nhau đáng kể theo mùa; mùa đông chi phí sưởi tăng rõ. So sánh trước khi ký.
- Lưu trữ giấy tờ: tạo một thư mục số với hộ chiếu, visa, hợp đồng lao động, phiếu lương, hợp đồng thuê, thư từ cơ quan nhà nước. Hồ sơ thường trú, nhập tịch hay bảo lãnh sau này đều cần lại những thứ này.
- Cộng đồng: hội người Việt ở Auckland, Wellington, Christchurch có thể giúp nhiều việc thực tế, từ chỗ mua đồ Việt đến kinh nghiệm thi bằng lái. Nhưng đừng giao giấy tờ cá nhân, mật khẩu hay tiền cho người mới quen dù cùng quê.
Câu hỏi thường gặp
Có thể xin số IRD trước khi sang New Zealand không?
Thông thường bạn cần có visa có quyền làm việc và tài khoản ngân hàng New Zealand để xin. Một số người mở tài khoản trước khi đến nên có thể xin sớm hơn. Kiểm điều kiện cụ thể trên ird.govt.nz theo tình trạng của bạn.
Visa làm việc hai năm có được khám bác sĩ theo giá công không?
Thường có, vì nhiều người có visa làm việc từ khoảng 2 năm trở lên đủ điều kiện hưởng dịch vụ y tế công. Bạn vẫn có thể phải trả phí đồng chi trả khi khám GP. Mang visa khi đăng ký để phòng khám xác nhận điều kiện.
Bằng lái Việt Nam được dùng ở New Zealand bao lâu?
Thường tối đa 12 tháng kể từ ngày đến, với điều kiện bằng còn hạn và có bản dịch được chấp nhận nếu không có tiếng Anh. Sau đó phải chuyển sang bằng New Zealand, thường qua thi lý thuyết và thực hành.
Chủ nhà giữ tiền cọc riêng không nộp cho Tenancy Services có sao không?
Theo luật thuê nhà, chủ nhà phải nộp tiền cọc cho Tenancy Services trong thời hạn quy định. Nếu không, chủ nhà vi phạm và bạn có thể khiếu nại. Giữ biên nhận chuyển tiền cọc và hỏi xác nhận đã nộp.
Người có visa làm việc có tham gia KiwiSaver được không?
Thường không, vì KiwiSaver dành cho công dân và thường trú nhân đang sống ở New Zealand, với một số ngoại lệ nhỏ. Khi bạn có thường trú, có thể tham gia và được ghi danh tự động khi bắt đầu việc mới.
Bị tai nạn khi đi bộ đường dài có được ACC chi trả không?
Thường có. ACC chi trả chi phí điều trị do tai nạn cho mọi người ở New Zealand, kể cả du khách. ACC không chi trả bệnh tật, và không chi trả chi phí phát sinh ngoài điều trị như vé máy bay về nước.