Lương hưu Old Age Security (OAS) là khoản trả hằng tháng cho người từ 65 tuổi, không phụ thuộc việc từng đi làm ở Canada, mà phụ thuộc số năm cư trú ở Canada sau tuổi 18. Muốn nhận khi đang sống ở Canada, cần tối thiểu 10 năm cư trú; mức đầy đủ cần 40 năm, mỗi năm thiếu bị giảm một phần bốn mươi.
Hệ quả với gia đình người Việt: cha mẹ sang định cư lúc 65 tuổi, nếu không có thời gian cư trú hay đóng an sinh ở nước có hiệp định với Canada, thường phải đến khoảng 75 tuổi mới đủ điều kiện OAS, và khi đó chỉ nhận khoảng một phần tư mức đầy đủ. Khoản bổ sung cho người thu nhập thấp (GIS) đi kèm OAS, nên cũng chưa có trong mười năm đầu.
Bài này giải thích cách tính, các khoản khác như CPP, và điều gia đình cần chuẩn bị khi bảo lãnh cha mẹ. Mức chi trả điều chỉnh theo quý; số cụ thể bạn tra trên canada.ca phần lương hưu và người cao tuổi.
OAS là gì và khác CPP thế nào
Hệ thống hưu trí công của Canada có hai trụ chính. OAS được trả từ ngân sách chung, dựa trên cư trú: người đủ tuổi, đủ năm sống ở Canada thì được nhận, dù chưa từng đi làm. CPP (ở Quebec là QPP) là chương trình đóng góp: người lao động và chủ lao động cùng đóng trên tiền lương, mức lương hưu CPP phụ thuộc số năm đóng và mức đóng. Một người có thể nhận cả hai, mỗi bên tính theo quy tắc riêng.
Với cha mẹ lớn tuổi mới sang, CPP thường rất nhỏ hoặc không có, vì họ ít năm đi làm ở Canada. Một người đi làm vài năm ở Canada vẫn có quyền nhận CPP tương ứng với phần đã đóng, thường từ 60 tuổi trở đi với mức giảm, hoặc 65 tuổi với mức chuẩn, hoặc hoãn đến 70 tuổi để nhận cao hơn. Vì vậy, nếu cha mẹ còn sức và muốn đi làm bán thời gian, mỗi năm có phiếu lương là một năm đóng CPP.
Ngoài hai trụ trên, người cao tuổi thu nhập thấp có thêm các khoản theo thu nhập: GIS (Trợ cấp Thu nhập Bảo đảm) cho người đang nhận OAS, và Allowance cho người 60 đến 64 tuổi là vợ, chồng của người nhận GIS, hoặc người goá. Các tỉnh còn có trợ cấp bổ sung và chương trình thuốc cho người cao tuổi riêng.
Cách tính OAS theo năm cư trú
Các mốc dưới đây là quy định hiện hành của chương trình; số tiền mỗi tháng không ghi vì được điều chỉnh theo lạm phát mỗi quý.
| Số năm cư trú ở Canada sau tuổi 18 | Quyền nhận OAS | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 10 năm | Chưa đủ điều kiện, trừ khi cộng được thời gian ở nước có hiệp định an sinh xã hội với Canada | Thời gian ở nước không có hiệp định không được tính |
| 10 đến 19 năm | Nhận OAS một phần khi đang sống ở Canada, mức bằng số năm chia 40 | Rời Canada quá sáu tháng liên tục thì OAS dừng sau tháng thứ sáu |
| Từ 20 năm | Nhận OAS một phần hoặc đầy đủ, được tiếp tục nhận khi sống ở nước ngoài | GIS vẫn chỉ trả khi sống ở Canada |
| 40 năm | Nhận OAS đầy đủ | Người có đủ năm nhưng thu nhập cao bị thu hồi một phần qua thuế hoàn trả OAS |
Ví dụ giả định: bà sang Canada năm 62 tuổi, sống liên tục. Năm 72 tuổi bà đủ 10 năm và đủ điều kiện, mức nhận khoảng 10/40, tức một phần tư mức đầy đủ. Mỗi năm sống thêm ở Canada trước khi bà nộp đơn làm tăng tỷ lệ; nhưng khi đã bắt đầu nhận, tỷ lệ được cố định, không tăng theo năm cư trú về sau. Vì vậy người sắp đủ một mốc có thể cân nhắc thời điểm nộp đơn.
Hiệp định an sinh xã hội: khi nào thời gian ở nước khác được cộng
Canada có hiệp định an sinh xã hội với nhiều nước. Nếu một người từng sống hoặc đóng an sinh ở nước có hiệp định, thời gian đó có thể được cộng để đủ điều kiện tối thiểu nhận OAS, dù mức nhận vẫn tính theo số năm thật ở Canada. Ví dụ, một người từng làm việc nhiều năm ở một nước có hiệp định trước khi sang Canada có thể nhận OAS một phần sớm hơn mốc 10 năm.
Thời gian sống ở Việt Nam chỉ được tính nếu Canada và Việt Nam có hiệp định an sinh xã hội có hiệu lực. Bạn kiểm danh sách hiệp định hiện hành trên canada.ca; nếu Việt Nam không có trong danh sách, những năm cha mẹ sống và làm việc ở Việt Nam không giúp gì cho OAS, và lương hưu Việt Nam của cha mẹ, nếu có, được trả theo luật bảo hiểm xã hội Việt Nam.
Lương hưu Việt Nam mà cha mẹ đang nhận là thu nhập nước ngoài. Khi cha mẹ là cư dân thuế Canada, khoản này phải khai trên tờ khai Canada, có thể được giảm theo hiệp định thuế giữa hai nước, và được tính vào thu nhập khi xét GIS, các trợ cấp tỉnh. Đừng bỏ quên khoản này khi lập kế hoạch tài chính cho cha mẹ.
GIS và cam kết bảo lãnh 20 năm: điều gia đình phải tính từ đầu
GIS chỉ trả cho người đang nhận OAS. Cha mẹ chưa đủ 10 năm cư trú thì chưa nhận OAS, nên cũng chưa có GIS, dù thu nhập bằng không. Ngoài ra, với người nhập cư theo diện bảo lãnh, trong thời gian cam kết bảo lãnh còn hiệu lực, quyền nhận GIS và Allowance có thể bị hạn chế thêm trong một số trường hợp, ví dụ khi người đó đủ điều kiện OAS nhờ hiệp định mà chưa đủ 10 năm ở Canada. Quy tắc cụ thể bạn kiểm trên trang của Service Canada.
Khi bảo lãnh cha mẹ hoặc ông bà, người bảo lãnh ký cam kết hỗ trợ tài chính trong 20 năm kể từ ngày người được bảo lãnh thành thường trú nhân (khác Quebec, nơi thời hạn do tỉnh quy định). Nếu trong thời gian đó cha mẹ nhận trợ cấp xã hội của tỉnh, chính phủ có quyền đòi người bảo lãnh hoàn trả. Cam kết vẫn có hiệu lực dù người bảo lãnh ly hôn, mất việc hay quan hệ gia đình thay đổi.
Ghép hai quy tắc lại, kết luận thực tế là: trong khoảng mười năm đầu, thu nhập của cha mẹ gần như chỉ đến từ con cái, từ tiền tích luỹ mang sang, từ lương hưu Việt Nam nếu có, và từ việc đi làm nếu còn sức. Trước khi bảo lãnh, gia đình nên lập ngân sách cho cả giai đoạn này: chỗ ở, ăn uống, đi lại, thuốc men và phần y tế bảo hiểm tỉnh không trả, như nha khoa, kính, thuốc ngoài bệnh viện ở một số tỉnh.
Nộp đơn OAS và GIS khi đến lúc
Khi cha mẹ đã đủ tuổi và đủ năm cư trú:
- Kiểm thư mời tự động: Service Canada tự động ghi danh một số người khi gần 65 tuổi nếu có đủ thông tin; nhiều người nhập cư muộn không nhận được thư này và phải tự nộp đơn.
- Nộp đơn sớm: có thể nộp trước tháng đủ điều kiện đến khoảng 11 tháng, trực tuyến qua tài khoản My Service Canada hoặc mẫu giấy.
- Chuẩn bị bằng chứng cư trú: ngày landing trên COPR, hộ chiếu với dấu xuất nhập cảnh, giấy tờ thuê nhà, bảo hiểm y tế qua các năm. Người sống ở nước ngoài nhiều đợt cần liệt kê ngày đi, ngày về.
- Khai thuế mỗi năm: GIS tính theo thu nhập năm trước trên tờ khai; không khai thuế, GIS có thể bị dừng.
- Quyết định có hoãn OAS không: hoãn tối đa 5 năm, mỗi tháng hoãn tăng 0,6%, tối đa 36% khi bắt đầu nhận ở tuổi 70. Người cần thêm năm cư trú để tăng tỷ lệ có thể hưởng lợi kép từ việc hoãn; người cần GIS ngay thì không nên hoãn vì không nhận OAS cũng không nhận GIS.
Từ tháng 7 năm 2022, người 75 tuổi trở lên được tăng OAS thêm 10% so với người 65 đến 74 tuổi. Điều này có ý nghĩa với chính nhóm cha mẹ sang muộn, thường đủ điều kiện quanh tuổi 75.
Lập ngân sách cho cha mẹ trong mười năm đầu
Vì OAS và GIS thường chưa có trong khoảng mười năm đầu, gia đình nên lập ngân sách cho cha mẹ như một kế hoạch dài hạn chứ không phải chi tiêu tuỳ tháng. Chia thành ba nhóm: chi phí sống (chỗ ở, ăn uống, đi lại, điện thoại), chi phí sức khoẻ ngoài bảo hiểm tỉnh (thuốc ngoài bệnh viện trước khi đủ tuổi vào chương trình thuốc của tỉnh, nha khoa, kính, máy trợ thính, vật lý trị liệu), và dự phòng cho những biến cố như cần người chăm sóc tại nhà.
Nguồn tiền tương ứng cũng nên ghi rõ: tiền cha mẹ mang sang, lương hưu Việt Nam nếu có, thu nhập cho thuê tài sản ở Việt Nam, đóng góp của từng người con. Gia đình nhiều anh chị em ở Canada nên thoả thuận ai góp phần nào ngay từ đầu, vì cam kết bảo lãnh chỉ đứng tên một hoặc hai người, nhưng gánh nặng thực tế thường chia cho cả nhà.
Tiền cha mẹ mang sang nên được giữ đứng tên cha mẹ, trong TFSA của chính họ khi đủ điều kiện, thay vì nhập vào tài khoản của con. Cách này giữ tiền lãi không bị đánh thuế, tách bạch tài sản khi có chuyện gia đình, và về sau thu nhập từ khoản đó được tính rõ ràng khi xét GIS. Ví dụ giả định: hai ông bà mang sang một khoản tiết kiệm, mỗi người mở TFSA đóng trọn hạn mức, phần còn lại gửi kỳ hạn; tiền lãi dùng cho thuốc và đi lại, gốc để dành cho những năm chưa có OAS.
Những khoản hỗ trợ khác cho cha mẹ lớn tuổi
Chương trình thuốc của tỉnh cho người cao tuổi. Nhiều tỉnh trả một phần hoặc gần hết tiền thuốc kê đơn cho cư dân từ 65 tuổi có bảo hiểm y tế tỉnh, ví dụ Ontario. Điều kiện và phần đồng chi trả khác nhau; đây thường là khoản tiết kiệm lớn nhất với người có bệnh mãn tính.
Chương trình chăm sóc răng của liên bang. Canada đã triển khai chương trình chăm sóc răng cho người không có bảo hiểm nha khoa và thu nhập gia đình dưới ngưỡng, bắt đầu từ người cao tuổi. Điều kiện cư trú, khai thuế và tư cách đủ điều kiện kiểm trên canada.ca.
Giảm giá đi lại và dịch vụ. Vé tàu xe công cộng, vé vào cơ sở công cộng của thành phố thường có giá cho người cao tuổi. Thẻ người cao tuổi do thành phố hoặc đơn vị vận tải cấp.
Trợ cấp nhà ở và chăm sóc dài hạn. Nhà ở có trợ cấp cho người cao tuổi thu nhập thấp thường có danh sách chờ dài; chăm sóc dài hạn có phí theo thu nhập. Cam kết bảo lãnh còn hiệu lực có thể ảnh hưởng một số chương trình này.
Dịch vụ cộng đồng nói tiếng Việt. Hội người Việt và trung tâm cộng đồng ở các thành phố lớn có lớp tiếng Anh, sinh hoạt người cao tuổi, hỗ trợ điền đơn từ. Với cha mẹ không đọc được tiếng Anh, đây là chỗ dựa giúp tránh cô lập và giúp phát hiện sớm quyền lợi mà gia đình bỏ sót.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có thẻ PR nhưng ở Việt Nam nhiều tháng mỗi năm thì có tính năm cư trú OAS không?
Cư trú cho OAS xét theo việc sống thật sự ở Canada, không chỉ có thẻ. Đi vắng ngắn và tạm thời thường không làm gián đoạn, nhưng sống chủ yếu ở Việt Nam thì những năm đó có thể không được tính. Service Canada có thể yêu cầu bằng chứng.
Đủ 20 năm cư trú rồi về Việt Nam sống có nhận OAS được không?
Có. Người có từ 20 năm cư trú sau tuổi 18 được tiếp tục nhận OAS khi sống ở nước ngoài. GIS thì không, GIS dừng khi vắng mặt khỏi Canada quá sáu tháng. Khoản OAS trả ra nước ngoài có thể bị khấu trừ thuế người không cư trú.
Cha mẹ sang theo siêu thị thực có tính năm cư trú OAS không?
Thường không. Năm cư trú cho OAS tính khi người đó sống ở Canada một cách hợp pháp và thật sự; khách tạm thời theo siêu thị thực nói chung không được xem là cư trú cho mục đích này. Kiểm quy định chính thức nếu cha mẹ chuyển từ siêu thị thực sang thường trú.
Con cái có thu nhập cao có làm giảm OAS của cha mẹ không?
Không. OAS và GIS tính theo thu nhập của chính người nhận và vợ hoặc chồng của họ, không theo thu nhập của con cái. Tuy vậy, cam kết bảo lãnh vẫn đặt trách nhiệm tài chính lên người bảo lãnh trong thời hạn cam kết.
Cha mẹ đi làm bán thời gian có bị trừ OAS không?
OAS không bị trừ vì đi làm, trừ khi thu nhập rất cao vượt ngưỡng thu hồi. GIS thì giảm theo thu nhập, nhưng có một phần thu nhập từ lao động được loại trừ khi tính. Đi làm còn tạo quyền CPP.
Có nên đưa cha mẹ sang sớm để kịp đủ 10 năm không?
Sang sớm giúp đủ điều kiện OAS sớm hơn, nhưng quyết định định cư của cha mẹ nên dựa trên sức khoẻ, mong muốn, khả năng thích nghi và tài chính cả gia đình. Lương hưu chỉ là một phần, thường không phải phần lớn nhất, trong mười năm đầu.