Kiện mandamus là việc nhà đầu tư nộp đơn ra toà án liên bang Mỹ, yêu cầu toà buộc cơ quan di trú ra quyết định về một hồ sơ đã nằm chờ quá lâu. Toà không quyết định thay USCIS rằng hồ sơ được duyệt; toà chỉ có thể buộc USCIS xét. Với nhà đầu tư EB-5 có đơn I-526E, I-526 hoặc I-829 nằm chờ nhiều năm, đây là công cụ có thật và đã được dùng nhiều, nhưng không phải nút bấm thần kỳ.
Câu trả lời ngắn cho "có nên kiện không": chỉ nên tính tới khi hồ sơ đã vượt xa thời gian xử lý USCIS công bố, đã thử các kênh hỏi chính thức mà không có kết quả, hồ sơ của bạn đủ mạnh để chịu được một quyết định nhanh, và bạn hiểu rằng thắng kiện không giúp bạn vượt hàng chờ visa. Phần dưới đi qua từng bước trước khi kiện, toà xét gì, kết quả thường gặp và những rủi ro ít người nói.
Trước hết: hồ sơ của bạn có thật sự "chậm" không
USCIS công bố thời gian xử lý cho từng mẫu đơn trên uscis.gov, trong đó có các mẫu EB-5 do Văn phòng Chương trình Nhà đầu tư (Immigrant Investor Program Office) xử lý. Con số thường thể hiện khoảng thời gian mà phần lớn hồ sơ đã được xét xong. Hồ sơ của bạn chỉ thật sự chậm khi đã vượt mốc này một cách đáng kể, chứ không phải khi người quen nộp sau mà nhận kết quả trước.
Hai yếu tố khiến hồ sơ EB-5 của người sinh ở Việt Nam có thể chờ lâu hơn số trung bình. Thứ nhất, USCIS đã công bố cách xếp thứ tự xét đơn có tính tới việc visa có sẵn hay không với nước sinh của nhà đầu tư, áp dụng từ năm 2020; nước có hàng chờ dài có thể được xếp sau. Thứ hai, luật RIA 2022 yêu cầu ưu tiên xét đơn của dự án nông thôn, nên hồ sơ dự án đô thị không được ưu tiên đó. Cả hai đều là chính sách công khai, và toà thường coi đó là lý do hợp lý của cơ quan khi xét đơn kiện.
Ngoài ra, đơn I-526E của bạn có thể đang chờ vì đơn I-956F của dự án chưa được xét. Khi đó, nút thắt nằm ở dự án, và kiện riêng đơn của bạn có thể không giải quyết được gốc vấn đề. Hãy hỏi trung tâm vùng tình trạng I-956F trước.
Các bước nên làm trước khi nghĩ tới toà
Những bước dưới đây miễn phí hoặc rẻ, và tạo hồ sơ chứng minh bạn đã cố giải quyết qua kênh hành chính. Toà thường muốn thấy điều đó.
- Tra trạng thái hồ sơ bằng số biên nhận trên trang trực tuyến của USCIS, ghi lại ngày tra và kết quả.
- Gửi yêu cầu dịch vụ "ngoài thời gian xử lý thông thường" (case outside normal processing times) qua kênh trực tuyến của USCIS khi hồ sơ đã vượt mốc công bố. Lưu số yêu cầu và thư trả lời.
- Gửi thư hỏi trực tiếp Văn phòng Chương trình Nhà đầu tư qua kênh liên lạc dành cho EB-5 mà USCIS công bố. Luật sư của bạn thường làm việc này.
- Nhờ Thanh tra Dịch vụ Di trú và Quốc tịch (CIS Ombudsman), một văn phòng độc lập thuộc Bộ An ninh Nội địa, hỗ trợ hồ sơ. Văn phòng này thường đòi bạn đã thử liên hệ USCIS trước và hồ sơ đã quá thời gian xử lý. Họ không ra quyết định thay USCIS, nhưng có thể làm hồ sơ được nhìn lại.
- Hỏi văn phòng nghị sĩ nếu có người trong gia đình là cư dân của khu vực bầu cử đó, ví dụ con đang học hoặc sống ở Mỹ. Đây là kênh hỏi thăm chính thức, không làm thay đổi kết quả.
- Rà lại hồ sơ của chính mình với luật sư: có tài liệu nào thiếu, địa chỉ có đổi mà chưa báo, có thư nào bị thất lạc không.
Nếu sau các bước này hồ sơ vẫn đứng yên nhiều tháng, đến lúc cân nhắc mandamus. Giữ toàn bộ thư từ, vì luật sư sẽ đính kèm làm chứng cứ.
Toà xét gì trong một vụ mandamus
Đơn kiện thường dựa trên hai căn cứ: Đạo luật Mandamus, cho phép toà buộc viên chức thực hiện nghĩa vụ rõ ràng, và Luật Thủ tục Hành chính, cho phép toà buộc cơ quan hành động khi đã chậm trễ một cách bất hợp lý. Toà án liên bang thường đánh giá "bất hợp lý" bằng một nhóm yếu tố hình thành từ án lệ năm 1984 thường được gọi là các yếu tố TRAC.
Nói gọn, toà cân nhắc: cơ quan có một nguyên tắc hợp lý để xếp thứ tự xét đơn không; luật có đặt mốc thời gian nào không; chậm trễ ảnh hưởng tới sức khoẻ, phúc lợi con người ra sao hay chỉ là lợi ích kinh tế; buộc xét hồ sơ này trước có làm người khác bị đẩy lùi không; và có dấu hiệu cơ quan làm việc thiếu thiện chí không. Toà không đòi chứng minh USCIS cố ý gây chậm.
Trong các vụ EB-5, yếu tố "người khác bị đẩy lùi" thường nặng ký. Nếu USCIS giải thích rằng họ xét đơn theo thứ tự và theo tình trạng visa, việc buộc xét hồ sơ của bạn trước nghĩa là chen lên trước người nộp sớm hơn. Nhiều toà đã bác đơn kiện khi thời gian chờ chưa quá dài so với hàng chung, nhất là khi USCIS trình bày được cách xếp thứ tự hợp lý. Ngược lại, hồ sơ đã chờ rất lâu so với những hồ sơ cùng loại, hoặc có tình tiết nhân đạo như con sắp quá tuổi, có cơ sở mạnh hơn.
Các kết quả thường gặp
Một vụ mandamus hiếm khi đi tới phán quyết cuối. Phần lớn kết thúc ở một trong các ngả dưới đây.
| Kết quả | Diễn ra thế nào | Ý nghĩa với bạn |
|---|---|---|
| USCIS xét hồ sơ, vụ kiện rút | Sau khi nhận đơn kiện, USCIS ra quyết định hoặc yêu cầu bổ sung trong thời gian thương lượng với luật sư chính phủ | Kết quả phổ biến nhất; nhưng quyết định có thể là duyệt, yêu cầu bổ sung hoặc từ chối |
| Thoả thuận lịch xét | Hai bên thống nhất USCIS sẽ ra quyết định trong một khoảng thời gian, toà tạm dừng vụ kiện | Có mốc rõ ràng, giảm chi phí tranh tụng |
| Toà bác đơn | Toà cho rằng chậm trễ chưa bất hợp lý theo các yếu tố đã nêu | Mất chi phí luật sư; hồ sơ trở lại vị trí cũ trong hàng |
| Toà buộc xét | Toà ra lệnh USCIS ra quyết định trong thời hạn | Ít gặp hơn; vẫn không bảo đảm được duyệt |
Chi phí phụ thuộc luật sư và mức độ tranh tụng. Nhiều nhóm nhà đầu tư cùng dự án nộp chung một đơn kiện để chia chi phí, nhưng khi đó từng hồ sơ vẫn được xét riêng.
Những rủi ro ít người nói
Quyết định nhanh có thể là quyết định xấu. Khi bị kiện, USCIS phải xét ngay hồ sơ như nó đang có. Nếu phần nguồn tiền còn chỗ yếu chưa kịp bổ sung, bạn có thể nhận yêu cầu bổ sung với thời hạn ngắn hoặc bị từ chối. Trước khi kiện, hãy chắc rằng hồ sơ đã được rà lại và cập nhật.
Thắng kiện không vượt hàng chờ visa. Đơn I-526E được duyệt sớm không làm ngày ưu tiên của bạn đến lượt sớm hơn trên Visa Bulletin. Với người sinh ở Việt Nam ở những diện có hàng chờ, gia đình có thể duyệt đơn rồi vẫn chờ tiếp.
Có thể làm giảm lợi ích CSPA cho con lớn. Thời gian đơn chờ xét được trừ khỏi tuổi của con theo CSPA. Kiện để đơn được xét sớm cũng có nghĩa là phần thời gian được trừ ngắn lại. Với gia đình có con sắp 21, cần tính cẩn thận trước khi kiện.
Nút thắt có thể ở dự án. Nếu I-956F của dự án chưa có quyết định hoặc dự án đang bị xem xét, buộc xét đơn của bạn có thể dẫn tới kết quả không như mong muốn. Hỏi trung tâm vùng và luật sư về tình trạng dự án trước.
Không có tác dụng với quyết định cuối của lãnh sự. Mandamus có thể được dùng để thúc một hồ sơ nằm lâu ở giai đoạn xử lý hành chính sau phỏng vấn, nhưng toà Mỹ rất hạn chế can thiệp vào nội dung quyết định cấp hay từ chối visa của viên chức lãnh sự.
Chuẩn bị gì nếu quyết định kiện
Mandamus là thủ tục tại toà án liên bang Mỹ, cần luật sư được phép hành nghề ở toà đó. Gia đình ở Việt Nam có thể tham gia hoàn toàn từ xa. Những thứ nên chuẩn bị:
- Bản sao đầy đủ hồ sơ đã nộp, thông báo nhận hồ sơ, mọi yêu cầu bổ sung và bản trả lời.
- Nhật ký liên hệ USCIS, Thanh tra Dịch vụ Di trú, văn phòng nghị sĩ: ngày, kênh, nội dung, phản hồi.
- Bản in thời gian xử lý USCIS công bố ở các thời điểm khác nhau, cho thấy hồ sơ đã vượt mốc.
- Tài liệu về tác động của chậm trễ: con sắp quá tuổi, chương trình học bị gián đoạn, vấn đề sức khoẻ, thiệt hại kinh doanh. Tác động phi kinh tế thường được toà coi trọng hơn.
- Xác nhận từ trung tâm vùng về tình trạng I-956F và dự án.
- Thư thuê luật sư ghi rõ phạm vi: chỉ đơn mandamus hay cả việc xử lý yêu cầu bổ sung phát sinh sau đó.
Hỏi luật sư thẳng về kinh nghiệm với các vụ EB-5 ở toà dự định nộp, tỷ lệ vụ kết thúc bằng việc USCIS ra quyết định, và họ đánh giá thế nào về rủi ro hồ sơ của bạn. Một luật sư nghiêm túc sẽ nói cả lý do không nên kiện.
Một vụ mandamus diễn ra thế nào (ví dụ giả định)
Các mốc dưới đây là ví dụ giả định để hình dung trình tự; thời gian thực tế phụ thuộc toà, luật sư chính phủ và hồ sơ.
- Tháng 0: luật sư nộp đơn kiện lên toà án liên bang, gửi đơn cho các bên bị kiện theo thủ tục, thường gồm USCIS và người đứng đầu cơ quan liên quan.
- Khoảng 60 ngày sau khi hoàn tất thủ tục gửi đơn: thời hạn để phía chính phủ trả lời theo quy tắc tố tụng dân sự liên bang khi cơ quan liên bang là bị đơn.
- Trong khoảng đó: luật sư chính phủ liên hệ USCIS, kiểm tra hồ sơ; thường có trao đổi giữa hai bên về khả năng ra quyết định.
- Kịch bản thường gặp: USCIS ra yêu cầu bổ sung hoặc quyết định; hai bên đề nghị toà tạm dừng hoặc đình chỉ vụ kiện.
- Nếu USCIS gửi yêu cầu bổ sung, bạn phải trả lời đầy đủ trong thời hạn; vụ kiện có thể được giữ mở cho tới khi có quyết định cuối.
- Nếu không đạt thoả thuận: phía chính phủ có thể đề nghị bác đơn; toà xem xét các lập luận và ra quyết định.
Ngay cả trong kịch bản thuận lợi, gia đình cần sẵn sàng tài liệu để trả lời yêu cầu bổ sung trong thời gian ngắn. Đây là lý do nên rà và cập nhật hồ sơ trước khi nộp đơn kiện.
Câu hỏi thường gặp
Người đang ở Việt Nam có được kiện ra toà án Mỹ không?
Được. Người nộp đơn I-526E là bên có quyền lợi trực tiếp và có thể là nguyên đơn dù đang ở nước ngoài. Luật sư sẽ chọn toà có thẩm quyền theo quy định về nơi nộp đơn kiện cơ quan liên bang.
Kiện USCIS có làm viên chức "ghét" hồ sơ của mình không?
Không có cơ sở cho rằng hồ sơ bị xét bất lợi vì đã kiện. Kiện mandamus là quyền hợp pháp và USCIS xử lý nhiều vụ như vậy. Rủi ro thật là hồ sơ bị xét ngay khi còn chỗ yếu, không phải sự trả đũa.
Hồ sơ I-829 chờ lâu có nên kiện không, khi thẻ xanh vẫn được gia hạn?
Trong lúc I-829 chờ, thư biên nhận thường gia hạn tình trạng thường trú, nên nhiều gia đình không cần kiện. Kiện có thể hợp lý khi chờ quá lâu ảnh hưởng tới việc nhập tịch, đi lại hay tâm lý gia đình. Cân nhắc kỹ rủi ro nếu dự án chưa đủ việc làm.
Nhiều nhà đầu tư cùng dự án kiện chung có lợi hơn không?
Chia chi phí là lợi ích rõ ràng, và một vụ có nhiều nguyên đơn có thể cho toà thấy chậm trễ mang tính hệ thống. Tuy vậy từng hồ sơ vẫn được xét riêng; người có hồ sơ yếu có thể bị từ chối trong khi người khác được duyệt.
Hồ sơ đang ở NVC hoặc chờ lịch phỏng vấn thì kiện được không?
Ở giai đoạn này, chậm thường do hàng chờ visa hoặc lịch của lãnh sự quán, những thứ toà ít can thiệp. Trước hết hãy liên hệ NVC qua kênh hỏi đáp công khai và kiểm Visa Bulletin để xem ngày ưu tiên đã đến lượt chưa.