Phần lớn người Việt được cấp visa tay nghề Úc những năm gần đây đi qua con đường du học: học ở Úc, giữ visa 485, làm việc ở Úc rồi mới đủ điểm. Nhưng các visa 189, 190 và 491 không đòi bạn phải từng học hay từng ở Úc. Một kỹ sư, kế toán hay điều dưỡng đang làm việc ở Việt Nam vẫn có thể nộp EOI, được mời và nhận visa thường trú mà chưa từng đặt chân tới Úc.
Vấn đề nằm ở cách cộng điểm. Người ở Việt Nam không có điểm học tập tại Úc, không có điểm kinh nghiệm làm việc ở Úc, thường không có điểm Professional Year, và nhiều bang ưu tiên ứng viên đang sống trong bang. Bài này phân tích điểm của ứng viên ngoài Úc đến từ đâu, chỗ nào yếu, chỗ nào lại có lợi thế, và những lối phụ như chủ lao động bảo lãnh mà người ở Việt Nam hay hỏi. Mức điểm viết theo bảng điểm hiện hành của Bộ Nội vụ Úc; kiểm lại trên immi.homeaffairs.gov.au.
Khác nhau gốc giữa ứng viên trong Úc và ngoài Úc
Về mặt luật, ứng viên trong và ngoài Úc nộp cùng một visa, cùng một bảng điểm, cùng mức sàn. Khác biệt nằm ở ba chỗ. Một là điểm: người ở Úc có thêm các mục mà người ở Việt Nam không có. Hai là đề cử bang: nhiều bang dành phần lớn suất cho người đang sống, làm việc trong bang, chỉ mở cho ứng viên ngoài Úc ở một số nghề thiếu hụt. Ba là trải nghiệm: người ở Úc đã quen môi trường, có mạng lưới, dễ tìm việc khi visa được cấp.
Ngược lại, người ở Việt Nam có vài lợi thế ít ai nói tới. Họ thường có nhiều năm kinh nghiệm làm việc liên tục trong nghề, trong khi du học sinh mới tốt nghiệp chưa có. Họ không bị áp lực visa tạm trú sắp hết hạn, nên có thể chờ mời mà không phải đổi kế hoạch sống. Và họ không phải bỏ ra chi phí du học, một khoản thường lớn hơn toàn bộ chi phí hồ sơ tay nghề.
Vì vậy câu hỏi thực tế không phải "ở Việt Nam có nộp được không" mà là "với tuổi, tiếng Anh và kinh nghiệm hiện tại, mình có thể đạt bao nhiêu điểm, và số đó có cạnh tranh với nghề của mình không".
Điểm của ứng viên ngoài Úc đến từ đâu
Bảng dưới liệt kê các mục điểm chính và khả năng người đang ở Việt Nam đạt được. Mức điểm theo bảng điểm hiện hành của Bộ Nội vụ; có thể thay đổi.
| Mục điểm | Mức điểm | Ứng viên ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Tuổi | Cao nhất 30 ở nhóm 25 đến 32 | Có đủ như mọi người, là mục quan trọng nhất |
| Tiếng Anh | 10 với Proficient, 20 với Superior | Có đủ, là đòn bẩy lớn nhất |
| Kinh nghiệm ở nước ngoài | Từ 5 đến 15 theo số năm | Có, nếu cơ quan thẩm định công nhận |
| Kinh nghiệm ở Úc | Từ 5 đến 20 theo số năm | Thường không có |
| Bằng cấp | 10 đến 20 tuỳ bậc | Có, nếu bằng được công nhận tương đương |
| Học tập tại Úc, học ở vùng, Professional Year | 5 mỗi mục | Thường không có |
| NAATI CCL | 5 | Có thể có, tuỳ cách tổ chức thi |
| Partner | 0, 5 hoặc 10 | Có đủ như mọi người |
| Đề cử bang 190 hoặc 491 | 5 hoặc 15 | Có, nhưng ít suất hơn cho người ngoài Úc |
Tổng điểm kinh nghiệm ở Úc và ở nước ngoài cộng lại có giới hạn trần, nên người có nhiều năm ở Việt Nam không bị thiệt so với người có vài năm ở Úc nhiều như người ta tưởng. Chỗ thiếu thật sự là các mục học tập và Professional Year.
Thẩm định tay nghề với bằng và kinh nghiệm ở Việt Nam
Bằng cấp Việt Nam được các cơ quan thẩm định đánh giá theo mức tương đương với chuẩn Úc. Cùng một tấm bằng cử nhân, có cơ quan coi là tương đương cử nhân Úc, có cơ quan đòi thêm điều kiện, hoặc coi ngành học chỉ liên quan một phần với nghề đề cử. Với ngành công nghệ thông tin, ACS có thể trừ một số năm kinh nghiệm đầu trước khi công nhận phần còn lại là có tay nghề, tuỳ mức độ liên quan của bằng với nghề.
Kinh nghiệm làm việc ở Việt Nam phải chứng minh bằng giấy tờ mà cơ quan thẩm định và Bộ Nội vụ tin được: thư xác nhận của công ty ghi rõ chức danh, thời gian, số giờ làm mỗi tuần, nhiệm vụ cụ thể; hợp đồng lao động; phiếu lương hoặc sao kê nhận lương; sổ hoặc dữ liệu bảo hiểm xã hội; quyết toán thuế thu nhập cá nhân. Các giấy tờ phải khớp nhau. Thư xác nhận ghi làm toàn thời gian nhưng bảo hiểm xã hội đóng ở công ty khác cùng giai đoạn là chỗ dễ bị hỏi.
Người làm ở công ty nhỏ, làm tự do hoặc nhận lương tiền mặt gặp khó nhất. Nếu bạn ở trường hợp này, hãy gom bằng chứng từ sớm: hợp đồng với khách hàng, hoá đơn, sao kê nhận tiền, sản phẩm đã làm. Đừng tự tạo thêm giấy tờ cho đủ bộ; Bộ Nội vụ có thể xác minh tại Việt Nam, và giấy tờ không thật dẫn tới hậu quả nặng hơn nhiều so với việc bị trừ vài điểm kinh nghiệm.
Đề cử bang khi bạn chưa sống ở Úc
Mỗi bang có chính sách riêng cho ứng viên ngoài Úc. Có bang gần như chỉ đề cử người đang ở trong bang, có bang mở một số luồng cho người ở nước ngoài với nghề thiếu hụt cụ thể, có bang đòi thêm bằng chứng về việc làm hay mối liên hệ. Các chính sách này đổi theo năm chương trình, nên phải đọc trang di trú của bang đúng thời điểm bạn chuẩn bị.
Nghề trong nhóm ưu tiên quan trọng hơn điểm. Với ứng viên ngoài Úc, nghề thuộc nhóm thiếu hụt như y tế, giáo dục, một số nghề kỹ thuật hay xây dựng thường là lý do duy nhất để bang cân nhắc. Ứng viên nghề có nhiều người nộp, như nhiều mã nghề công nghệ thông tin và kế toán, thường khó được bang đề cử khi còn ở nước ngoài.
Diện 491 mở rộng cơ hội nhưng đi kèm nghĩa vụ. Đề cử 491 cho 15 điểm và một số vùng cởi mở hơn với người ở nước ngoài. Đổi lại, bạn phải sống và làm việc ở vùng regional trong thời gian giữ visa, và muốn lên thường trú 191 phải đáp ứng điều kiện về thu nhập chịu thuế. Hãy chắc rằng gia đình chấp nhận sống ở vùng đó trước khi chọn.
Bằng chứng ý định gắn bó với bang. Một số bang hỏi lý do bạn chọn bang mình, tìm hiểu thị trường việc làm, cộng đồng, chỗ ở. Câu trả lời chung chung kiểu "bang này đẹp" không giúp gì; một kế hoạch cụ thể về việc làm và nơi ở thì có.
Ví dụ giả định: hai người ở Việt Nam, hai kết quả
Ví dụ giả định thứ nhất: chị Ngọc, 30 tuổi, điều dưỡng ở TP.HCM, sáu năm kinh nghiệm. Đường của chị không bắt đầu ở bảng điểm mà ở đăng ký hành nghề: điều dưỡng muốn làm việc ở Úc phải qua quy trình của cơ quan đăng ký hành nghề y tế, có yêu cầu tiếng Anh riêng và có thể phải thi hoặc học bổ sung. Khi đã có thẩm định thuận lợi, chị có 30 điểm tuổi, 15 điểm bằng, 10 điểm kinh nghiệm, cộng tiếng Anh Proficient 10 điểm, độc thân 10 điểm, tổng 75. Nghề điều dưỡng thường nằm trong nhóm được bang ưu tiên, nên chị có cơ hội đề cử 190 dù chưa sống ở Úc.
Ví dụ giả định thứ hai: anh Khoa, 38 tuổi, lập trình viên ở Hà Nội, mười năm kinh nghiệm, tiếng Anh Proficient, vợ chỉ có tiếng Anh cơ bản. Anh có 25 điểm tuổi, 15 điểm bằng, kinh nghiệm được ACS công nhận có thể ở mức 10 hoặc 15 tuỳ số năm bị trừ, 10 điểm tiếng Anh, 0 điểm partner, tổng khoảng 60 đến 65. Với nghề công nghệ thông tin, mức này khó được mời 189 và ít bang đề cử người ở nước ngoài. Đòn bẩy rõ nhất của anh là tiếng Anh Superior và NAATI CCL, cùng việc giúp vợ đạt Competent để thêm 5 điểm.
Hai ví dụ cho thấy cùng ở Việt Nam, nghề và tuổi quyết định gần như mọi thứ. Người ở nhóm nghề thiếu hụt có thể đi thẳng từ Việt Nam; người ở nhóm nghề đông ứng viên cần thêm đòn bẩy, hoặc cân nhắc lối khác.
Những lối phụ và rủi ro đi kèm
Chủ lao động bảo lãnh 482 từ Việt Nam. Visa 482 cho phép chủ lao động Úc bảo lãnh người ở nước ngoài, nhưng điều kiện là có chủ thật sự cần bạn, nghề thuộc danh sách phù hợp, mức lương đạt ngưỡng và bạn có kinh nghiệm theo yêu cầu. Người ở Việt Nam thường chỉ có được lời mời khi đã làm cho công ty đa quốc gia, có chuyên môn hiếm hoặc từng làm việc với đối tác Úc.
Thoả thuận lao động vùng và visa 494. Một số vùng có thoả thuận lao động cho phép chủ lao động bảo lãnh nghề rộng hơn danh sách chung. Đây là lối có thật, nhưng vẫn cần chủ lao động thật và việc làm thật.
Lừa đảo "việc làm bảo lãnh định cư". Kịch bản điển hình: người môi giới hứa có chủ Úc bảo lãnh, thu một khoản tiền lớn "phí giữ chỗ" hoặc "phí mua việc", rồi đưa hợp đồng không ai xác minh được. Ở Úc, việc bắt người lao động trả tiền để được bảo lãnh là vi phạm luật di trú, có thể khiến cả chủ lẫn người lao động gặp rắc rối. Chủ lao động thật không bán chỗ bảo lãnh.
Chờ lâu mà không làm gì. Nộp EOI rồi chờ nhiều năm không cải thiện điểm là kịch bản phổ biến nhất. Trong lúc chờ, điểm tuổi có thể giảm, kết quả tiếng Anh và thẩm định có thể hết hạn. Hãy đặt mốc tự đánh giá lại sau mỗi sáu tháng.
Tự đánh giá trước khi bắt đầu
Trước khi chi tiền thi tiếng Anh hay thẩm định, trả lời được các câu dưới đây giúp bạn biết con đường từ Việt Nam có thực tế với mình không:
- Nghề của bạn có trong danh sách phù hợp với visa 189, 190, 491 không, và đang được mời ở mức điểm nào trong các vòng gần đây?
- Bằng của bạn có khớp với nghề không, hay chỉ liên quan một phần và có thể bị trừ kinh nghiệm?
- Bạn còn bao lâu trước khi đổi nhóm tuổi, và trước mốc 45 tuổi?
- Tiếng Anh của bạn thực tế có thể lên mức nào trong 6 đến 12 tháng, không phải mức mong muốn?
- Người phối ngẫu có thể đạt tiếng Anh Competent hoặc có tay nghề để cộng điểm không?
- Giấy tờ kinh nghiệm của bạn có đủ và khớp nhau không, đặc biệt bảo hiểm xã hội và thuế?
- Có bang nào đang mở cho ứng viên ngoài Úc với nghề của bạn, và gia đình có chấp nhận sống ở bang hoặc vùng đó không?
Nếu phần lớn câu trả lời là "có", con đường từ Việt Nam đáng thử và tiết kiệm hơn đi du học. Nếu nhiều câu là "không", hãy so sánh nghiêm túc với các lựa chọn khác, kể cả du học có định hướng nghề hoặc một nước định cư khác hợp với hồ sơ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Không biết tiếng Anh giỏi có định cư Úc diện tay nghề được không?
Mức tối thiểu cho visa tay nghề là tiếng Anh Competent, không cần giỏi xuất sắc. Nhưng với mức tối thiểu, bạn không có điểm tiếng Anh nào, và người ở Việt Nam vốn đã thiếu các mục điểm học tập ở Úc. Trên thực tế, tiếng Anh Proficient hoặc Superior gần như là điều kiện để cạnh tranh.
Kinh nghiệm làm việc ở Việt Nam có được tính điểm không?
Có, dưới mục kinh nghiệm làm việc ở nước ngoài, nếu cơ quan thẩm định công nhận đó là kinh nghiệm có tay nghề trong nghề đề cử hoặc nghề liên quan chặt. Điểm tăng theo số năm, và tổng điểm kinh nghiệm trong và ngoài Úc có giới hạn trần.
Ở Việt Nam có xin được đề cử bang 190 không?
Có thể, nhưng tuỳ bang và tuỳ nghề. Một số bang mở luồng cho ứng viên ngoài Úc với nghề thiếu hụt cụ thể, số khác ưu tiên người đang sống trong bang. Chính sách đổi theo năm chương trình, nên đọc trang di trú của từng bang ngay trước khi nộp.
Nộp visa từ Việt Nam có phải sang Úc phỏng vấn không?
Hồ sơ tay nghề thường được xét trên giấy tờ, không có lịch phỏng vấn cố định như một số nước. Bộ Nội vụ có thể liên lạc để hỏi thêm hoặc xác minh thông tin. Bạn cũng cần khám sức khoẻ tại phòng khám được chỉ định ở Việt Nam.
Có nên trả tiền cho người hứa tìm chủ Úc bảo lãnh không?
Không nên. Ở Úc, việc yêu cầu người lao động trả tiền để được bảo lãnh là vi phạm luật di trú, có thể ảnh hưởng tới cả hồ sơ của bạn. Chủ lao động thật tuyển người qua quy trình tuyển dụng bình thường, không bán chỗ bảo lãnh.
Có visa rồi có phải sang Úc ở ngay không?
Visa thường trú tay nghề có hạn nhập cảnh lần đầu, phải vào Úc trước ngày đó để kích hoạt visa. Sau đó bạn có quyền đi lại trong năm năm. Muốn giữ quyền thường trú lâu dài và nhập quốc tịch, bạn cần có thời gian sống thực tế ở Úc theo quy định.