Định cư Úc diện tay nghề là nhóm visa chọn người theo năng lực của chính họ, chấm bằng bảng điểm. Có ba cửa: visa 189 (thường trú độc lập, không cần ai đề cử), visa 190 (thường trú, cần một bang hoặc vùng lãnh thổ đề cử) và visa 491 (tạm trú năm năm ở vùng regional, do bang đề cử hoặc người thân đủ điều kiện bảo lãnh, sau ba năm đủ điều kiện thì lên thường trú bằng visa 191).
Cả ba có chung phần lõi: nghề nằm trong danh sách áp dụng, thẩm định tay nghề đạt, dưới 45 tuổi khi được mời, tiếng Anh tối thiểu mức Competent, tối thiểu 65 điểm và qua kiểm tra sức khoẻ, lý lịch. Khác nhau ở chỗ ai đứng sau hồ sơ, bạn được cộng thêm bao nhiêu điểm và phải sống ở đâu sau khi có visa. Hiểu đúng khác biệt đó giúp chọn cửa hợp với hồ sơ thay vì nộp tràn lan rồi chờ.
Phần lõi chung của ba visa tay nghề
Trước khi so 189 với 190 hay 491, hồ sơ phải đi qua được năm cửa lọc chung. Thiếu một cửa thì điểm cao đến đâu cũng không nộp được.
- Nghề trong danh sách: 189 dùng danh sách nghề dài hạn (MLTSSL); 190 và 491 mở rộng hơn và còn phụ thuộc danh sách riêng của từng bang. Danh sách được chính phủ rà lại định kỳ, mã nghề lâu nay theo ANZSCO và đang chuyển dần sang hệ phân loại mới OSCA của Cục Thống kê Úc, nên kiểm đúng mã đang áp dụng trên immi.homeaffairs.gov.au.
- Thẩm định tay nghề: kết quả tích cực từ tổ chức được chỉ định cho nghề đó, còn hạn tại thời điểm nhận thư mời. Mỗi tổ chức có hạn hiệu lực kết quả riêng.
- Tuổi: dưới 45 tại thời điểm được mời. Sinh nhật 45 trước ngày thư mời đến là hồ sơ dừng, kể cả khi đã nộp nguyện vọng từ lâu.
- Tiếng Anh: tối thiểu Competent bằng một bài thi được công nhận (IELTS, PTE Academic, TOEFL iBT, Cambridge C1 Advanced, OET), kết quả còn hạn. Cách quy đổi điểm giữa các bài thi do Bộ Nội vụ ban hành và có thể điều chỉnh.
- Điểm và sức khoẻ, lý lịch: tối thiểu 65 điểm trên bảng điểm; mọi thành viên trong hồ sơ khám sức khoẻ tại cơ sở được chỉ định và nộp lý lịch tư pháp của các nước đã sống đủ lâu theo quy định.
Phần lõi này giải thích vì sao có người nộp nguyện vọng ba năm không được mời: họ đạt ngưỡng nhưng nghề đông người, hoặc kết quả thẩm định, tiếng Anh hết hạn giữa chừng mà không để ý. Chi tiết cách tính từng mục điểm nằm ở bài bảng thang điểm định cư Úc.
So sánh visa 189, 190 và 491
Ba visa giống nhau ở phần lõi nhưng khác ở ba câu hỏi: ai mời bạn, bạn được cộng bao nhiêu điểm và bạn phải sống ở đâu.
| Tiêu chí | Visa 189 | Visa 190 | Visa 491 |
|---|---|---|---|
| Loại visa | Thường trú | Thường trú | Tạm trú 5 năm |
| Ai mời hoặc đề cử | Bộ Nội vụ mời trực tiếp theo điểm | Bang hoặc vùng lãnh thổ đề cử | Bang đề cử hoặc người thân đủ điều kiện sống ở vùng regional bảo lãnh |
| Điểm cộng thêm | Không | 5 điểm đề cử | 15 điểm đề cử hoặc bảo lãnh |
| Nơi sống | Tự do trong nước Úc | Cam kết sống ở bang đề cử một thời gian theo yêu cầu của bang | Phải sống, làm việc, học tập ở vùng regional |
| Đường lên thường trú | Đã là thường trú | Đã là thường trú | Visa 191 sau ba năm ở regional với thu nhập chịu thuế đạt ngưỡng |
| Hợp với ai | Điểm cao, nghề trong danh sách dài hạn | Điểm vừa, nghề bang đang cần, sẵn lòng gắn với bang | Điểm chưa đủ cạnh tranh, chấp nhận sống ngoài Sydney, Melbourne, Brisbane |
Theo định nghĩa của Bộ Nội vụ từ năm 2019, "regional" là mọi nơi trừ ba thành phố Sydney, Melbourne và Brisbane. Nghĩa là Perth, Adelaide, Gold Coast, Hobart, Canberra, Darwin đều được tính là regional, dù đó là thành phố lớn. Người Việt hay bỏ qua điều này và nghĩ 491 đồng nghĩa với sống ở vùng quê hẻo lánh.
Đề cử bang: cửa thứ hai nhưng có luật riêng của từng bang
Với 190 và 491, bạn không chỉ chờ Bộ Nội vụ mà phải thuyết phục thêm một bang. Mỗi bang và vùng lãnh thổ có danh sách nghề, điều kiện và cách nhận hồ sơ riêng, thay đổi theo năm tài khoá và theo số suất đề cử được chính phủ liên bang phân bổ. Có bang chỉ chọn trong số hồ sơ nguyện vọng trên SkillSelect, có bang bắt nộp thêm đơn đăng ký quan tâm trên cổng riêng, có bang ưu tiên người đang sống và làm việc tại bang đó, có bang mở riêng luồng cho người ở nước ngoài trong một số nghề.
Được đề cử đi kèm một lời cam kết: bạn định sống ở bang đó. Cam kết này được ghi trong hồ sơ, và khi bạn nộp visa khác sau này hay xin quốc tịch, việc không giữ cam kết có thể bị hỏi lại. Không ít người nhận đề cử từ bang có điều kiện dễ rồi chuyển ngay sang Sydney sau khi có visa; cách làm đó không trái luật hình sự nhưng tạo vết trong hồ sơ, đồng thời làm bang ấy siết điều kiện với những người nộp sau.
Cách chọn bang hợp lý là ngược từ nghề và cuộc sống: bang nào có nhu cầu nghề của bạn, có thị trường việc làm thật cho nghề đó, chi phí nhà ở chịu được và có cộng đồng hỗ trợ. Thông tin hiện hành nằm trên trang di trú tay nghề của chính quyền từng bang và vùng lãnh thổ; đọc trực tiếp ở đó, kèm ngày cập nhật, không dựa vào bảng tổng hợp cũ trên mạng xã hội. Một mẹo nhỏ: nhiều bang đăng thống kê số đề cử đã cấp theo nghề trong năm tài khoá trước, đó là chỉ báo tốt hơn mọi lời đồn về việc bang nào "dễ".
Từ 491 lên 191: ba năm ở regional cần giữ những gì
Visa 491 cho bạn năm năm tạm trú, nhưng muốn lên thường trú 191 thì phải chứng minh đã sống, làm việc ở vùng regional ít nhất ba năm trong thời gian giữ visa, và có thu nhập chịu thuế đạt ngưỡng tối thiểu trong ba năm thu nhập. Ngưỡng này do Bộ Nội vụ quy định và có thể được điều chỉnh, nên đối chiếu với con số hiện hành trước khi lên kế hoạch.
Bằng chứng không phải là lời khai mà là dấu vết thực tế: hợp đồng thuê nhà, hoá đơn điện nước, giấy xác nhận việc làm, phiếu lương, và quan trọng nhất là thông báo đánh giá thuế (notice of assessment) của Sở Thuế Úc ATO. Người làm thêm tiền mặt không khai thuế đánh mất chính bằng chứng mình cần. Người chuyển chỗ ở trong thời gian giữ 491 phải chuyển giữa các vùng regional, và nên cập nhật địa chỉ với Bộ Nội vụ.
Trong năm năm này, visa 491 không cho phép nộp phần lớn các visa thường trú tay nghề khác trong ba năm đầu, trừ một số ngoại lệ như diện vợ chồng hoặc 191. Ai có khả năng được chủ lao động bảo lãnh 186 cần đọc kỹ giới hạn này. Vợ chồng, con trong hồ sơ 491 cũng chịu điều kiện sống ở regional; người phụ thuộc đi học, đi làm ở thành phố lớn có thể ảnh hưởng hồ sơ cả nhà.
Nghề người Việt hay nộp và chỗ hay vướng
Kế toán. Nghề đông người nộp nhất từ Việt Nam suốt nhiều năm, nên điểm mời thường cao. Thẩm định qua CPA Australia, CA ANZ hoặc IPA xét kỹ các môn học bắt buộc; bằng kế toán Việt Nam thường thiếu một số môn theo chuẩn Úc, phải học bổ sung.
Công nghệ thông tin. ACS thẩm định theo mức liên quan giữa bằng cấp và nghề, rồi trừ một số năm kinh nghiệm đầu được coi là thời gian đạt trình độ. Người học trái ngành mà làm IT lâu năm vẫn có thể được thẩm định, nhưng số năm bị trừ nhiều hơn, kéo theo điểm kinh nghiệm thấp hơn.
Kỹ sư. Engineers Australia thẩm định qua hồ sơ năng lực (CDR) với các bài trình bày dự án do chính ứng viên viết. Bài viết sao chép bị phát hiện thì không chỉ trượt mà còn bị cấm nộp lại một thời gian, nên tự viết từ dự án thật của mình.
Điều dưỡng và nghề y. Thẩm định nghề đi liền với đăng ký hành nghề tại AHPRA và hội đồng chuyên ngành; điều dưỡng được ANMAC thẩm định. Lộ trình thường dài hơn các nghề khác vì phải đạt chuẩn tiếng Anh nghề y và có thể phải qua chương trình đánh giá lâm sàng.
Nghề thợ và đầu bếp. TRA và VETASSESS thẩm định nghề thợ, nhiều trường hợp có bước kiểm tra kỹ năng thực hành. Kinh nghiệm phải chứng minh bằng phiếu lương, bảo hiểm xã hội, hợp đồng; giấy xác nhận làm việc không có bằng chứng tài chính đi kèm dễ bị nghi ngờ.
Những lỗi làm hỏng hồ sơ tay nghề
Phần lớn hồ sơ tay nghề bị từ chối không vì ứng viên kém, mà vì khai không khớp giữa các giai đoạn hoặc khai thừa điểm.
- Khai điểm lúc nộp nguyện vọng cao hơn điểm chứng minh được lúc nộp visa. Bộ Nội vụ xét điểm tại thời điểm mời; không đạt số điểm đã khai là bị từ chối và mất phí.
- Kinh nghiệm khai trên SkillSelect không khớp kết quả thẩm định. Năm kinh nghiệm được tính điểm phải là những năm tổ chức thẩm định đã công nhận là "skilled".
- Giấy tờ không thật hoặc thông tin sai. Ngoài việc bị từ chối, có thể bị áp tiêu chí 4020, cấm cấp nhiều loại visa trong vài năm. Giấy xác nhận làm việc mua bán hay làm lại cho đẹp là rủi ro lớn nhất.
- Bỏ quên người phụ thuộc. Con, vợ chồng không khai trong hồ sơ thì sau này khó bảo lãnh, và có thể bị coi là khai không đầy đủ.
- Để tiếng Anh, thẩm định hết hạn giữa chừng. Ghi ngày hết hạn của từng kết quả vào một chỗ và kiểm mỗi quý.
Một hồ sơ tay nghề trung bình mất từ một đến vài năm tính từ lúc thi tiếng Anh tới lúc có visa, tuỳ nghề và vòng mời. Ví dụ giả định: một kỹ sư 31 tuổi thi tiếng Anh tháng 3, có kết quả thẩm định sau vài tháng, nộp nguyện vọng ngay sau đó; nếu điểm vừa ngưỡng cạnh tranh thì có thể phải chờ nhiều vòng, trong lúc đó cứ thêm một năm tuổi hay một năm kinh nghiệm là điểm đổi. Theo dõi điểm theo từng mốc sinh nhật và mốc kinh nghiệm là việc nên làm định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Visa 189 và 190 cái nào tốt hơn?
Cả hai đều là thường trú. 189 tự do nơi sống nhưng thường cần điểm cao hơn; 190 cộng 5 điểm và mở rộng danh sách nghề, đổi lại cam kết sống ở bang đề cử. Nên nộp nguyện vọng cho cả hai nếu nghề cho phép, rồi để lời mời đến trước quyết định.
Đang ở Việt Nam có xin được đề cử bang 190 không?
Có, nhưng ít bang mở cho người ở nước ngoài và thường chỉ với một số nghề bang đang thiếu. Nhiều bang ưu tiên người đang sống, làm việc tại bang. Đọc điều kiện "offshore" trên trang di trú của từng bang trong năm tài khoá hiện tại.
Người thân ở Úc bảo lãnh visa 491 cần điều kiện gì?
Người bảo lãnh phải là họ hàng đủ điều kiện theo định nghĩa của Bộ Nội vụ, trên 18 tuổi, là công dân, thường trú nhân hoặc công dân New Zealand đủ điều kiện, và đang sống ở vùng regional được chỉ định. Họ hàng xa như anh chị em họ có thể được tính, nhưng phải chứng minh quan hệ bằng giấy tờ.
Vợ hoặc chồng có cộng điểm cho người nộp chính không?
Có. Nếu vợ hoặc chồng dưới 45 tuổi, tiếng Anh mức Competent và có thẩm định tay nghề tích cực trong nghề thuộc danh sách thì cộng 10 điểm; chỉ đạt tiếng Anh Competent thì cộng 5. Người độc thân cũng được 10 điểm.
Visa 491 có được làm việc ở Sydney nếu công ty ở Sydney không?
Điều kiện của 491 là sống, làm việc và học tập ở vùng regional. Làm việc tại văn phòng ở Sydney trong khi giữ 491 có thể vi phạm điều kiện visa và làm hỏng đường lên 191. Làm việc từ xa cho công ty ở thành phố lớn cũng nên hỏi người có đăng ký trước khi nhận.
Bao lâu thì danh sách nghề Úc thay đổi?
Danh sách nghề được chính phủ rà lại định kỳ, thường gắn với năm tài khoá bắt đầu từ tháng 7, và danh sách đề cử của từng bang có thể đổi nhiều lần trong năm. Nghề đang có trong danh sách hôm nay chưa chắc còn khi bạn nhận thư mời, nên luôn có nghề hoặc diện dự phòng.