Định cư thẳng nghĩa là bạn nhận thường trú ngay khi hồ sơ được duyệt, trước hoặc lúc nhập cảnh; định cư qua tạm trú nghĩa là sang trước bằng thị thực có thời hạn (du học, lao động, kinh doanh) rồi mới chuyển lên thường trú sau một thời gian. Đi thẳng thường đòi điều kiện cao hơn từ đầu (điểm tay nghề, người bảo lãnh, vốn đầu tư) nhưng chắc chắn hơn sau khi có thẻ. Đi hai bước dễ bắt đầu hơn, cho bạn sống thử và tích điểm tại chỗ, nhưng có một khoảng giữa đầy rủi ro: luật đổi, mất việc, hết hạn thị thực trước khi đủ điều kiện.
Không kiểu nào tốt hơn tuyệt đối. Gia đình có con sắp quá tuổi, có cha mẹ già, hay đã bán tài sản để đi thường cần độ chắc của đường thẳng. Người trẻ độc thân, chấp nhận rủi ro, chưa đủ điều kiện đi thẳng thì hai bước là cách thực tế. Bài này xếp các diện phổ biến vào hai kiểu, phân tích lợi hại, liệt kê rủi ro ở khoảng giữa và đưa bộ câu hỏi để chọn.
Diện nào thuộc kiểu nào
Bảng xếp các diện người Việt hay dùng theo hai kiểu. Một số diện như EB-5 hay visa vùng chỉ định của Úc là trường hợp giữa: có thẻ ngay nhưng là thẻ có điều kiện.
| Nước | Thường trú cấp ngay | Tạm trú trước, thường trú sau |
|---|---|---|
| Mỹ | Bảo lãnh gia đình, diện việc làm qua lãnh sự, EB-5 (thẻ có điều kiện 2 năm) | Du học F-1 rồi chuyển diện; H-1B, L-1 rồi được bảo lãnh thẻ xanh |
| Canada | Express Entry nộp từ nước ngoài, bảo lãnh vợ chồng, cha mẹ | Du học, giấy phép lao động sau tốt nghiệp, rồi CEC hoặc đề cử tỉnh; giấy phép lao động doanh nhân của tỉnh |
| Úc | Visa 189, 190, 186 nộp trực tiếp; diện bạn đời thì cấp tạm trú trước rồi mới xét thường trú | Visa vùng chỉ định 491 lên 191; Skills in Demand lên 186; du học rồi chuyển diện |
| New Zealand | Một số diện tay nghề và gia đình | Phổ biến là có việc làm, visa lao động trước rồi xét thường trú |
| Phần lớn nước châu Âu | Hiếm | Giấy phép cư trú gia hạn nhiều năm, rồi thẻ dài hạn |
Đọc bảng sẽ thấy Mỹ, Canada, Úc có nhiều cửa đi thẳng hơn hẳn châu Âu. Đây là một lý do khiến ba nước này vẫn được ưu tiên dù điều kiện đầu vào không thấp.
Lợi thế của đường thẳng
Chắc chắn sau khi nhập cảnh. Có thẻ thường trú trong tay, bạn không phụ thuộc vào một chủ, một trường, một hợp đồng. Mất việc không làm mất quyền ở lại. Đây là lợi thế lớn nhất và khó đo bằng tiền.
Cả nhà đi cùng một lúc. Vợ chồng, con trong định nghĩa đi kèm được cấp cùng loại thẻ. Không có giai đoạn con học như sinh viên quốc tế đóng học phí cao, không có giai đoạn vợ chồng không được làm việc.
Quyền lợi ngay từ đầu. Người thường trú thường được hưởng y tế công, học phí phổ thông miễn phí, học phí đại học theo mức trong nước sau thời gian chờ nếu có, và bắt đầu đếm năm tới quốc tịch.
Ít rủi ro chính sách giữa đường. Khi đã có thường trú, các thay đổi luật về sau ít ảnh hưởng tới bạn. Ngược lại, người đang tạm trú chịu trọn mọi thay đổi trong lúc chờ chuyển.
Đổi lại. Điều kiện đầu vào cao, thời gian chờ trước khi đi có thể dài (Mỹ diện có hạn ngạch), và bạn đi vào một đất nước chưa từng sống thử.
Vì sao nhiều người vẫn chọn hai bước
Không đủ điều kiện đi thẳng. Điểm tay nghề chưa đủ, không có người thân bảo lãnh, không có vốn lớn. Tạm trú là cách vào để tích điều kiện: kinh nghiệm tại chỗ, bằng cấp địa phương, tiếng.
Kinh nghiệm tại chỗ được cộng điểm lớn. Ở Canada, một năm làm việc có tay nghề tại Canada mở diện CEC và cộng điểm CRS đáng kể; ở Úc, học tập và làm việc tại Úc cũng được cộng điểm; nhiều tỉnh bang, tiểu bang ưu tiên người đang ở tại chỗ.
Sống thử trước khi cam kết. Người sang du học hoặc làm việc vài năm hiểu rõ đời sống, khí hậu, công việc trước khi quyết định ở lâu dài. Một số người nhận ra mình không muốn ở và về, không mất nhiều như người đã bán hết tài sản.
Chi phí ban đầu thấp hơn. Không cần vốn đầu tư lớn hay phí luật sư cho diện phức tạp. Đổi lại là chi phí học, chi phí sinh hoạt trong thời gian tạm trú khi thu nhập chưa ổn định.
Mỹ có diện cho phép mang ý định định cư. H-1B và L-1 được phép có ý định định cư song song, nên người làm việc theo các diện này có thể được bảo lãnh thẻ xanh trong lúc vẫn ở Mỹ. Ngược lại, F-1 và B1/B2 đòi bạn chứng minh ý định quay về, nên dùng các diện này với kế hoạch định cư giấu kín là không đúng.
Rủi ro ở khoảng giữa hai bước
Khoảng thời gian giữa tạm trú và thường trú là nơi kế hoạch hai bước hay đổ vỡ nhất. Các rủi ro cụ thể:
- Luật đổi trong lúc chờ: Canada và Úc đều siết du học, lao động tạm thời từ năm 2024. Người đã sang với kỳ vọng theo luật cũ có thể thấy điều kiện chuyển lên cao hơn hẳn khi tới lượt mình.
- Thị thực hết hạn trước khi đủ điều kiện: giấy phép lao động sau tốt nghiệp, visa vùng chỉ định đều có hạn; nếu chưa đủ điểm hoặc chưa được mời khi hết hạn, bạn phải rời đi hoặc tìm diện tạm trú khác.
- Phụ thuộc vào một chủ: các diện có bảo lãnh gắn với chủ sử dụng; chủ đóng cửa hoặc chấm dứt hợp đồng, bạn có thời gian giới hạn để tìm chủ mới. Phụ thuộc này cũng khiến người lao động khó lên tiếng khi bị đối xử không đúng.
- Bốc thăm ở Mỹ: H-1B có số suất giới hạn và xét bằng bốc thăm khi số đơn vượt suất, nên sinh viên tốt nghiệp không chắc chuyển được diện dù có việc.
- Con quá tuổi: con đi theo diện tạm trú của cha mẹ có thể quá tuổi người phụ thuộc trước khi cha mẹ nộp được hồ sơ thường trú.
- Chi phí kéo dài: học phí sinh viên quốc tế, không có y tế công ở một số giai đoạn, thu nhập thấp lúc đầu; kế hoạch tài chính phải chịu được thêm vài năm so với dự kiến.
Người đi hai bước nên luôn có câu trả lời cho câu hỏi: nếu bước thứ hai không thành, mình về nước hay chuyển sang đâu, với tài chính nào. Câu trả lời đó là thứ giữ kế hoạch không biến thành ở quá hạn.
Hai gia đình, hai cách chọn: ví dụ giả định
Ví dụ giả định thứ nhất: vợ chồng ngoài 40, có hai con 15 và 19 tuổi, đã có hồ sơ bảo lãnh F4 được 8 năm, kinh doanh ổn ở Việt Nam. Đi hai bước (cho con lớn du học trước) giúp con 19 tuổi không bị bỏ lại khi quá tuổi trong hồ sơ F4, nhưng chi phí du học cao và con phải tự đi tiếp. Đi thẳng chỉ có nghĩa là chờ F4, và con lớn chắc chắn quá 21 khi tới lượt. Gia đình này thường chọn kết hợp: giữ F4 cho vợ chồng và con nhỏ, cho con lớn đi du học hoặc đường tay nghề riêng.
Ví dụ giả định thứ hai: kỹ sư 29 tuổi, độc thân, IELTS cao, điểm CRS dưới điểm cắt các đợt mời chung gần đây vài chục điểm. Đi thẳng nghĩa là chờ và hy vọng điểm cắt giảm hoặc nghề được ưu tiên. Đi hai bước bằng một chương trình thạc sĩ ngắn ở Canada, làm việc một năm sau tốt nghiệp, sẽ cộng thêm điểm học vấn, điểm kinh nghiệm Canada và mở diện CEC. Rủi ro là luật du học đổi và chi phí học. Người trẻ, không có người phụ thuộc thường chấp nhận rủi ro này.
Hai ví dụ cho thấy cùng câu hỏi "thẳng hay hai bước" có đáp án khác nhau tuỳ vào tuổi con, tài chính, độ chịu rủi ro và đường có sẵn. Không nên chọn theo trào lưu của người quen.
Bộ câu hỏi để chọn kiểu lộ trình
Trả lời lần lượt các câu dưới đây, ghi lại câu trả lời bằng chữ. Nếu phần lớn câu trả lời nghiêng về "cần chắc chắn", hãy ưu tiên đường thẳng.
- Gia đình có ai đủ điều kiện đi thẳng ngay hoặc trong vài năm tới không (người bảo lãnh, điểm, vốn)?
- Con lớn nhất còn bao lâu nữa chạm tuổi giới hạn người phụ thuộc của nước đang cân nhắc?
- Nếu bước thứ hai thất bại, gia đình mất những gì: tiền học, tài sản đã bán, công việc ở Việt Nam?
- Người đi trước có đủ tiếng và nghề để tìm việc đúng chuyên môn ở nước đó không, hay sẽ làm việc phổ thông trong lúc chờ?
- Kế hoạch tài chính chịu được bao nhiêu năm tạm trú nếu thời gian chuyển kéo dài gấp đôi dự kiến?
- Có cách nào chạy song song cả hai không, như nộp hồ sơ đi thẳng làm nền và đi tạm trú để tích thêm điểm?
Nhiều gia đình kết thúc ở phương án cuối: vừa giữ một hồ sơ đi thẳng có ngày ưu tiên, vừa cho một người đi tạm trú để tích điểm. Miễn là khai trung thực trong mọi hồ sơ, hai đường song song là hợp pháp và thường là cách giảm rủi ro tốt nhất.
Giữ tình trạng hợp pháp trong suốt khoảng giữa
Người đi hai bước sống bằng thị thực có hạn, và mọi kế hoạch lên thường trú đều dựa trên một điều kiện ngầm: bạn luôn có tình trạng cư trú hợp pháp. Một ngày quá hạn có thể không gây hậu quả lớn, nhưng quá hạn dài ảnh hưởng tới mọi hồ sơ về sau, không chỉ ở nước đó.
Ở Mỹ, người ở quá hạn liên tục hơn 180 ngày rồi rời đi có thể bị cấm quay lại 3 năm; quá một năm có thể bị cấm 10 năm. Làm việc trái phép, bỏ học khi đang giữ visa F-1 cũng làm mất tình trạng. Ở Canada, nếu bạn nộp đơn gia hạn trước khi giấy phép hết hạn, bạn thường được tiếp tục ở lại theo điều kiện cũ trong lúc chờ xét; nộp sau khi hết hạn thì phải xin khôi phục tình trạng trong thời hạn giới hạn. Úc có cơ chế visa bắc cầu khi bạn nộp visa mới từ trong nước, nhưng điều kiện của visa bắc cầu, nhất là quyền đi lại và làm việc, khác nhau theo loại.
Quy tắc thực hành: ghi ngày hết hạn của mọi giấy tờ cư trú của từng người trong gia đình, đặt nhắc trước ít nhất ba tháng, nộp gia hạn hoặc chuyển diện sớm, và không rời nước khi đang có đơn treo nếu chưa hiểu hệ quả. Đây là việc nhỏ nhưng là nguyên nhân của nhiều hồ sơ hỏng nhất ở các gia đình đi hai bước.
Câu hỏi thường gặp
Đang có hồ sơ định cư Mỹ chờ thì xin visa du học Mỹ có bị ảnh hưởng không?
Có thể. Visa F-1 đòi chứng minh ý định quay về, trong khi hồ sơ định cư đang chờ cho thấy ý định ngược lại. Không phải mọi trường hợp đều bị từ chối, nhưng khó hơn. Bạn phải khai trung thực về hồ sơ đang chờ.
Ở Canada, giấy phép lao động sau tốt nghiệp hết hạn mà chưa có thường trú thì sao?
Bạn cần chuyển sang tình trạng hợp pháp khác như giấy phép lao động khác, học tiếp, hoặc rời Canada. Một số chính sách tạm thời từng cho gia hạn, nhưng không nên trông vào đó. Theo dõi hạn và lập kế hoạch từ sớm.
Visa 491 của Úc có chắc lên thường trú không?
Không chắc tuyệt đối. Bạn phải sống, làm việc ở vùng chỉ định đủ thời gian và đạt mức thu nhập theo quy định để nộp 191. Không đáp ứng thì không lên được. Điều kiện chi tiết cần kiểm trên immi.homeaffairs.gov.au.
Đi thẳng có nghĩa là không phải ở nước đó trước khi có thẻ phải không?
Đúng với nhiều diện: bạn nộp và được duyệt từ ngoài nước, nhập cảnh với tư cách thường trú. Nhưng sau khi có thẻ vẫn phải đáp ứng nghĩa vụ cư trú để giữ thẻ, như 730 ngày trong 5 năm ở Canada.
EB-5 là đi thẳng hay hai bước?
EB-5 cấp thẻ xanh có điều kiện hai năm ngay khi nhập cảnh, sau đó nộp I-829 để xoá điều kiện. Về quyền cư trú, đây gần với đi thẳng; về nghĩa vụ, khoản đầu tư phải được duy trì tới khi xoá điều kiện.
Người lớn tuổi có nên đi hai bước không?
Thường không thuận lợi, vì các diện tạm trú thường cần tuổi trẻ, tiếng tốt hoặc việc làm. Người lớn tuổi thường đi qua bảo lãnh của con, đầu tư, hoặc các chương trình cư trú cho người có thu nhập thụ động ở một số nước.