Châu Á cho người Việt sự gần gũi: bay vài tiếng là về, khí hậu và đồ ăn quen, nhiều cơ hội làm việc. Nhưng phần lớn nước châu Á cho cư trú dài hạn mà rất hiếm khi cho quốc tịch, và nước nào cho nhập tịch thì thường đòi bỏ quốc tịch cũ. Mỹ, Canada, Úc ngược lại: xa, đắt, khác văn hoá, nhưng có lộ trình rõ từ thường trú lên quốc tịch và không bắt bỏ quốc tịch gốc.
Vì vậy câu hỏi gốc là gia đình cần gì: một nơi sống và làm việc tốt trong mười, hai mươi năm, hay một quốc tịch thứ hai cho con cháu. Nếu là cái thứ nhất, châu Á rất đáng xem. Nếu là cái thứ hai, phương Tây gần như luôn thắng. Bài dưới so hai hướng theo các tiêu chí gia đình Việt hay cân nhắc.
Quyền cư trú và quốc tịch ở một số nước châu Á
Bảng ở mức nguyên lý; điều kiện chi tiết đổi thường xuyên, cần kiểm trên cổng di trú chính thức của từng nước.
| Nước | Đường cư trú dài hạn hay gặp | Quốc tịch |
|---|---|---|
| Singapore | Giấy phép làm việc theo khung điểm COMPASS, rồi nộp thường trú (PR); PR không có tiêu chí công khai rõ ràng | Có thể nộp sau khi là PR; phải bỏ quốc tịch khác. Con trai là PR phải đi nghĩa vụ quân sự |
| Nhật Bản | Visa làm việc chuyên môn, kỹ năng đặc định; vĩnh trú thường sau nhiều năm cư trú, rút ngắn với diện nhân lực chất lượng cao tính điểm | Nhập tịch được nhưng nguyên tắc chung là phải bỏ quốc tịch cũ |
| Hàn Quốc | Visa lao động chuyển dần lên visa cư trú F-2, vĩnh trú F-5; diện kết hôn F-6 | Nhập tịch có thi; một số diện được giữ quốc tịch cũ với cam kết không thực hiện quyền công dân nước khác tại Hàn |
| Đài Loan | Cư trú theo việc làm, kết hôn; vĩnh trú sau thời gian cư trú liên tục | Nhập tịch thường phải bỏ quốc tịch gốc, trừ một số diện nhân tài |
| Malaysia, Thái Lan, UAE | Visa ở dài hạn (MM2H, LTR, golden visa) gắn với tài chính hoặc nghề | Gần như không có đường nhập tịch thực tế cho người nước ngoài thông thường |
Cột cuối là điểm mấu chốt. Một gia đình có thể sống ở Singapore hay Tokyo hai mươi năm, con học hết phổ thông ở đó, mà vẫn chỉ mang hộ chiếu Việt Nam, vì lấy quốc tịch nghĩa là bỏ quốc tịch Việt Nam.
Phương Tây đổi lại được gì cho cái giá xa và đắt
Mỹ, Canada, Úc, New Zealand và phần lớn châu Âu có lộ trình công khai: có thường trú, sống đủ số năm, qua bài thi ngôn ngữ và hiểu biết, rồi nhập quốc tịch. Thời gian ở Canada tính theo số ngày có mặt trong năm năm; Úc cần bốn năm cư trú trong đó một năm là thường trú nhân; Mỹ thường năm năm sau thẻ xanh. Cả ba không bắt công dân mới bỏ quốc tịch gốc.
Thứ hai, người có thường trú ở các nước này được hưởng gần như mọi quyền xã hội như công dân: y tế công, giáo dục phổ thông miễn phí, bảo hiểm thất nghiệp, lương hưu theo số năm đóng góp. Ở châu Á, người nước ngoài dù cư trú lâu vẫn có những khoảng hở: con học trường quốc tế đắt tiền vì trường công dạy tiếng bản xứ, một số chế độ an sinh chỉ dành cho công dân.
Cái giá là khoảng cách, chi phí và văn hoá. Bay từ Việt Nam sang Bắc Mỹ mất cả ngày, ông bà ở nhà khó thăm thường xuyên; chi phí khởi đầu cao; người lớn phải học lại cách làm việc, giao tiếp. Nhiều gia đình đánh giá thấp cái giá này lúc quyết định và trả nó trong năm năm đầu.
Châu Á hợp với ai
Người đi làm theo công việc. Kỹ sư, chuyên viên công nghệ, quản lý được công ty điều chuyển sang Singapore, Nhật, Hàn thường có thu nhập tốt, nhà ở do công ty hỗ trợ, môi trường làm việc gần văn hoá Việt hơn. Với họ, châu Á là nơi tích luỹ sự nghiệp, không nhất thiết là nơi định cư vĩnh viễn.
Gia đình muốn ở gần cha mẹ. Chuyến bay ba đến sáu tiếng cho phép về thăm vài lần một năm, chăm cha mẹ khi ốm, giữ việc kinh doanh ở Việt Nam. Đây là ưu điểm rất thật với những người con một hoặc gia đình có trách nhiệm chăm lo ông bà.
Người về hưu có tài chính. Malaysia, Thái Lan có các diện ở dài hạn cho người chứng minh được thu nhập hoặc tài sản, chi phí sống thấp hơn phương Tây, khí hậu quen. Điều kiện của MM2H và các diện tương tự đổi nhiều lần trong mấy năm gần đây, cần kiểm cổng chính thức trước khi bán tài sản ở Việt Nam.
Người sẵn sàng học tiếng bản xứ. Ở Nhật, Hàn, Đài Loan, tiếng bản xứ quyết định gần như mọi thứ: thăng tiến, quan hệ hàng xóm, việc con học trường công. Người không định học tiếng sẽ luôn ở lớp ngoài của xã hội đó, dù ở bao lâu.
Phương Tây hợp với ai
Gia đình đặt mục tiêu hộ chiếu cho con. Nếu mục tiêu là con có quốc tịch được miễn thị thực rộng, được đi học và làm việc khắp các nước phát triển, phương Tây là hướng rõ ràng hơn. Con lớn lên với quốc tịch đó còn có thể bảo lãnh cha mẹ về sau theo luật từng nước.
Người có đường vào rõ. Có người thân bảo lãnh ở Mỹ, có điểm tay nghề đủ cho Canada, Úc, hoặc có vốn và nguồn tiền đủ cho EB-5. Khi đường vào đã có, cái giá xa xôi trở nên đáng trả hơn.
Người muốn giữ quốc tịch Việt Nam. Mỹ, Canada, Úc không bắt bỏ quốc tịch gốc khi nhập tịch. Người muốn vừa có quốc tịch nước phát triển vừa giữ quan hệ pháp lý với Việt Nam, như quyền sở hữu nhà đất như công dân, thường thấy phương Tây hợp hơn. Thủ tục giữ quốc tịch Việt Nam theo luật Việt Nam cần tìm hiểu riêng.
Người chấp nhận đổi nghề, học lại. Bằng cấp Việt Nam thường phải được thẩm định, nhiều nghề phải học hoặc thi lại. Người chịu đi lại từ nấc thấp trong vài năm đầu sẽ có lộ trình đi lên; người không chấp nhận điều này hay thất vọng.
Mô hình kết hợp: sống châu Á, giữ một quyền cư trú phương Tây
Không ít gia đình không chọn một bên. Họ có thường trú hoặc quốc tịch ở một nước phương Tây cho con, trong khi cha mẹ làm việc ở Singapore hay sống ở Việt Nam. Mô hình này có điều kiện rõ: thẻ thường trú của Mỹ, Canada, Úc đều gắn với nghĩa vụ cư trú. Canada đòi có mặt 730 ngày trong mỗi năm năm; Mỹ đòi coi Mỹ là nơi sống chính; Úc giới hạn quyền đi lại theo thời hạn ghi trên visa.
Vì vậy mô hình kết hợp thường chỉ bền khi một phần gia đình thật sự sống ở nước phương Tây, ví dụ mẹ và con, còn bố đi lại. Gia đình định "lấy thẻ rồi về" thường mất thẻ sau vài năm hoặc gặp rắc rối khi gia hạn. Người cần một quyền cư trú dự phòng không kèm nghĩa vụ ở thường chọn quốc tịch đầu tư hoặc chương trình cư trú có yêu cầu ở tối thiểu thấp, chấp nhận đổi lại ít quyền hơn.
Mô hình này cũng mở ra câu hỏi thuế. Người có thẻ xanh hoặc quốc tịch Mỹ khai thuế thu nhập toàn cầu dù sống ở Singapore; người là cư dân thuế Canada hay Úc cũng khai thu nhập toàn cầu khi còn được coi là cư trú. Trước khi chọn mô hình hai nơi, cần hỏi người làm thuế được cấp phép ở cả hai nước.
Ba câu hỏi để chọn hướng
Gia đình có thể trả lời lần lượt, ghi ra giấy và để vài ngày rồi đọc lại.
- Mục tiêu sau hai mươi năm là gì: một nơi sống thoải mái, hay một quốc tịch thứ hai cho con cháu? Nếu là quốc tịch, gạch các nước bắt bỏ quốc tịch gốc hoặc gần như không cho nhập tịch.
- Ai trong nhà cần gần Việt Nam nhất: cha mẹ già, việc kinh doanh, hay chính bản thân bạn? Nếu câu trả lời quá nặng, phương Tây chỉ hợp khi có kế hoạch rõ cho việc đi lại hoặc đưa cha mẹ theo.
- Ai trong nhà sẵn sàng học ngôn ngữ mới tới mức làm việc được? Nếu không ai muốn học tiếng Nhật, Hàn, Hoa, thì châu Á Đông Bắc chỉ là nơi làm việc ngắn hạn; nếu tiếng Anh đã ổn, các nước nói tiếng Anh mở nhiều cửa hơn.
Ba câu này không trả lời "nước nào", nhưng thu hẹp được hướng. Sau đó mới đi vào điều kiện chi tiết của từng nước trên trang chính thức.
Ví dụ giả định: một kỹ sư ở Singapore cân nhắc sang Canada
Ví dụ giả định để thấy cách hai hướng va nhau. Anh Minh, 36 tuổi, kỹ sư dữ liệu, đã làm ở Singapore sáu năm với giấy phép làm việc dành cho chuyên viên, vợ làm kế toán, con gái bảy tuổi học trường công địa phương. Thu nhập của gia đình tốt, bay về Đà Nẵng thăm ông bà mỗi năm ba bốn lần. Hai vợ chồng đã nộp thường trú Singapore một lần và chưa được chấp thuận, cũng không biết lý do vì Singapore không công bố tiêu chí chấm.
Nếu ở lại, gia đình vẫn sống tốt nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào việc gia hạn giấy phép làm việc; mất việc là phải tìm chủ mới trong thời gian ngắn hoặc rời đi. Con gái học trường công với tư cách con người nước ngoài, học phí cao hơn công dân và thường trú nhân, thứ tự xét chỗ học cũng xếp sau. Nếu chuyển sang Canada theo diện tay nghề, anh Minh có lợi thế kinh nghiệm làm việc ở nước ngoài và tiếng Anh dùng hằng ngày, nhưng phải chấp nhận vài năm đầu lương thấp hơn, xa ông bà hơn, và ở Canada chỉ được cộng điểm kinh nghiệm theo cách Canada tính, không phải theo chức danh ở Singapore.
Không có đáp án đúng chung cho ví dụ này. Điều đáng học là cách đặt câu hỏi: gia đình anh Minh không chọn giữa "Singapore tốt" và "Canada tốt", mà chọn giữa một cuộc sống thoải mái nhưng tạm thời và một cuộc sống vất vả hơn lúc đầu nhưng có đường tới quốc tịch. Nhiều gia đình ở tình huống này chọn nộp hồ sơ Canada trong khi vẫn làm ở Singapore, rồi quyết định khi đã cầm kết quả trong tay, miễn khai trung thực ở cả hai nơi.
Ngộ nhận hay gặp khi so châu Á với phương Tây
"Ở châu Á lâu thì tự nhiên được thường trú." Ở nhiều nước châu Á, thời gian cư trú chỉ là điều kiện cần. Singapore xét PR theo tiêu chí không công bố; Nhật xét vĩnh trú theo hạnh kiểm, thu nhập, đóng thuế và bảo hiểm đầy đủ; một lần nộp bảo hiểm hưu trí trễ có thể đủ làm hồ sơ chậm lại. Người tính "đủ mười năm là xong" thường bị bất ngờ.
"Phương Tây xa nên cắt đứt với Việt Nam." Người có quốc tịch Mỹ, Canada, Úc vẫn có thể giữ quốc tịch Việt Nam theo thủ tục của luật Việt Nam, vẫn về thăm, vẫn có thể đầu tư và làm ăn. Khoảng cách là chuyện vé máy bay và múi giờ, không phải chuyện pháp lý. Ngược lại, người nhập tịch Nhật hay Singapore phải bỏ quốc tịch Việt Nam, nên về pháp lý lại xa Việt Nam hơn.
"Visa ở dài hạn kiểu MM2H hay golden visa UAE là định cư." Các diện này cho quyền ở, có thể gia hạn, nhưng không dẫn tới quốc tịch và thường gắn với điều kiện tài chính phải duy trì. Chúng hợp làm nơi sống thứ hai hoặc nơi làm ăn, không hợp làm kế hoạch quốc tịch cho con. Đánh đồng hai thứ là cách nhanh nhất để chọn nhầm chương trình.
Câu hỏi thường gặp
Có thường trú Singapore rồi có giữ quốc tịch Việt Nam được không?
Thường trú Singapore không đòi bỏ quốc tịch Việt Nam, vì PR chỉ là quyền cư trú. Chỉ khi nộp quốc tịch Singapore và được chấp thuận thì người đó phải bỏ quốc tịch khác theo luật Singapore. Nhiều gia đình vì vậy giữ PR lâu dài mà không nhập tịch.
Vĩnh trú Nhật Bản có mất khi về Việt Nam lâu không?
Người có vĩnh trú Nhật khi ra nước ngoài cần giấy phép tái nhập cảnh, kể cả loại tái nhập cảnh đặc biệt, và phải quay lại trong thời hạn cho phép. Ở ngoài quá thời hạn có thể mất tư cách vĩnh trú. Thời hạn cụ thể nên kiểm trên trang của Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh Nhật Bản.
Đi lao động ở Hàn Quốc có lên được thường trú không?
Có đường chuyển từ visa lao động sang visa có tay nghề, rồi lên cư trú F-2 và vĩnh trú F-5 theo hệ thống điểm, nhưng điều kiện về thu nhập, tiếng Hàn và thời gian làm việc khá chặt. Không phải ai đi lao động cũng chuyển được; cần tra quy định hiện hành của Bộ Tư pháp Hàn Quốc.
Con lớn lên ở châu Á thì sau này đi phương Tây có khó không?
Không khó hơn người từ Việt Nam, thậm chí có lợi nếu con học trường quốc tế hoặc giỏi tiếng Anh. Tuy vậy con vẫn mang quốc tịch Việt Nam nên phải xin visa du học, lao động hay định cư như người Việt khác, không được ưu tiên vì đã sống ở Singapore hay Nhật.
Golden visa UAE có phải là định cư không?
Golden visa UAE là quyền cư trú dài hạn có thể gia hạn, gắn với điều kiện tài chính hoặc nghề nghiệp. Nó không phải con đường nhập quốc tịch thông thường. Người cần nơi làm ăn và sống ổn định thì phù hợp, người cần quốc tịch thứ hai thì không.
Sống ở châu Á có phải khai thuế ở Việt Nam không?
Nghĩa vụ thuế phụ thuộc bạn là cư dân thuế của nước nào theo luật từng nước và hiệp định tránh đánh thuế hai lần nếu có. Người sống chủ yếu ở nước ngoài nhưng vẫn có thu nhập ở Việt Nam cần hỏi cơ quan thuế hoặc người làm thuế được cấp phép để xác định đúng.