Nhiều gia đình Việt không đi cùng một lúc: chồng hoặc vợ sang trước tìm việc, thuê nhà, ổn định, rồi mới đón cả nhà. Cách này giảm chi phí ban đầu và tránh để con chuyển trường khi chưa biết sẽ ở thành phố nào. Nhưng nó có những ràng buộc pháp lý mà nếu không biết, gia đình có thể mất quyền đoàn tụ vĩnh viễn hoặc mất thẻ của người đi sau.
Bài này tách hai trường hợp hay bị gộp làm một: người đã có thường trú cho cả nhà nhưng chọn nhập cảnh lệch thời gian, và người đi theo visa tạm trước rồi mới tính đường cho gia đình. Mỗi trường hợp có luật khác nhau ở Mỹ, Canada, Úc. Ngày tháng và điều kiện cụ thể đổi theo diện và theo thời điểm, cần kiểm lại trên trang chính thức của nước bạn nộp.
Luật khai tên người thân: chỗ không được sai
Canada. Đương đơn thường trú phải khai đủ vợ hoặc chồng và mọi con phụ thuộc, kể cả người không đi cùng. Người không đi cùng vẫn phải qua kiểm tra lý lịch và sức khoẻ trừ khi được cơ quan di trú miễn. Nếu một người thân không được khai và không được kiểm tra, quy định của Canada có thể khiến bạn không bao giờ bảo lãnh được người đó theo diện gia đình về sau. Đây là lỗi không sửa lại được bằng một lá thư.
Úc. Mọi thành viên gia đình phải được khai trong hồ sơ, kể cả người không cùng nộp, và thường phải đáp ứng yêu cầu sức khoẻ, lý lịch. Úc có nguyên tắc nếu một người trong gia đình không đạt sức khoẻ thì có thể ảnh hưởng cả hồ sơ. Người không có tên trong hồ sơ thì không đi theo visa đó được; muốn đi sau phải xin visa riêng.
Mỹ. Trong nhiều diện định cư theo gia đình và theo việc làm, vợ chồng và con dưới 21 tuổi chưa kết hôn là người hưởng theo của đương đơn chính. Họ có thể nhập cư cùng lúc hoặc theo sau, với điều kiện vẫn đủ tư cách lúc cấp visa, đặc biệt là con vẫn được coi là dưới 21 tuổi theo cách tính của luật bảo vệ tuổi trẻ em. Riêng diện người thân trực hệ của công dân Mỹ thì mỗi người cần đơn bảo lãnh riêng, không có người hưởng theo.
Khi cả nhà đã có thường trú nhưng muốn nhập cảnh lệch nhau
Đây là trường hợp nhẹ hơn, nhưng vẫn có hạn chót. Visa thường trú của Úc ghi ngày phải nhập cảnh lần đầu, thường gắn với hạn khám sức khoẻ hoặc lý lịch; mỗi người trong gia đình đều phải vào Úc trước ngày đó, không chỉ người đứng đơn. Giấy xác nhận thường trú của Canada cũng có ngày hết hạn, thường theo hạn khám sức khoẻ; ai không nhập cảnh kịp thì phải xin lại, và không phải lúc nào cũng được.
Ở Mỹ, visa định cư có thời hạn sử dụng, thường không quá sáu tháng kể từ ngày cấp, và người hưởng theo không được nhập cảnh trước đương đơn chính. Gia đình định cho bố sang trước, mẹ con sang sau vài tháng cần kiểm kỹ hạn visa của từng người, vì hết hạn visa là phải làm lại phần lớn thủ tục.
Lối đi phổ biến của các gia đình ở trường hợp này: cả nhà sang một chuyến ngắn để "kích hoạt" thường trú trước hạn, rồi người đi trước ở lại tìm nhà, tìm việc, người còn lại đưa con về Việt Nam học hết năm học. Cách này hợp lệ, nhưng phải tính nghĩa vụ cư trú: thời gian người đi sau ở ngoài nước định cư có thể bị trừ vào số ngày cần để giữ thẻ hoặc nhập tịch. Ở Canada là 730 ngày có mặt trong mỗi năm năm; ở Mỹ là chứng minh nơi sống chính; ở Úc là quyền đi lại năm năm của visa thường trú.
Khi một người đi theo visa tạm trước
Trường hợp thứ hai phức tạp hơn: người đi trước chưa có thường trú, mà đi theo visa làm việc hoặc du học. Lúc này quyền mang theo vợ con phụ thuộc vào loại visa và đổi theo chính sách từng năm. Úc cho người giữ visa chủ bảo lãnh mang theo vợ chồng và con phụ thuộc với quyền học và làm việc. Canada thu hẹp diện giấy phép lao động mở cho vợ chồng của người lao động và du học sinh từ năm 2024–2025, chỉ còn cho một số nhóm nghề và chương trình học nhất định. Anh hạn chế người phụ thuộc của một số nhóm visa từ 2024.
Nếu vợ chồng không được đi kèm hoặc đi kèm mà không được làm, gia đình phải tính lại bài toán thu nhập. Một người làm nuôi cả nhà ở nước có chi phí sống cao trong khi chưa biết có lên thường trú được không là gánh nặng lớn. Nhiều gia đình vì vậy để người đi trước tự mình đi một thời gian, giữ vợ con ở Việt Nam đến khi có thường trú.
Cái rủi ro của cách này là thời gian chờ không ai đoán chắc. Có người dự tính xa nhau một năm, thành ra ba bốn năm vì hồ sơ thường trú chậm, vì đổi việc phải làm lại giấy phép, hay vì chính sách thay đổi giữa chừng. Trước khi đi, hãy hỏi thẳng: nếu xa nhau gấp ba thời gian dự tính, gia đình có chịu được không.
So hai cách theo những tiêu chí gia đình hay cân
So ở mức chung; mỗi tiêu chí có trọng số khác nhau tuỳ gia đình.
| Tiêu chí | Một người đi trước | Cả nhà cùng đi |
|---|---|---|
| Chi phí ban đầu | Thấp hơn: một vé, thuê phòng nhỏ, chưa cần nhà cho cả nhà | Cao: nhà đủ chỗ, đồ đạc, xe, chi tiêu cho con ngay từ tháng đầu |
| Việc học của con | Con học hết năm học hoặc cấp học ở Việt Nam, sang khi đã biết khu nhà và trường | Con chuyển trường ngay, có thể vào giữa năm học, nhưng bắt nhịp ngôn ngữ sớm hơn |
| Thu nhập của gia đình | Người ở lại vẫn giữ việc ở Việt Nam trong thời gian chờ | Cả hai vợ chồng cùng thất nghiệp những tháng đầu nếu chưa có việc |
| Áp lực tâm lý | Người đi trước cô đơn, người ở nhà gánh hết việc nhà và con | Cả nhà cùng sốc văn hoá, nhưng có nhau |
| Rủi ro pháp lý | Hạn nhập cảnh, khai thiếu người thân, con qua mốc tuổi khi chờ | Thấp hơn nếu cả nhà có tên trong cùng một hồ sơ |
Đa số gia đình chọn một người đi trước khi người đó đi theo visa tạm hoặc khi con đang ở năm cuối một cấp học. Cả nhà cùng đi thường hợp khi đã có thường trú cho tất cả và có đủ tiền dự phòng cho sáu tháng đến một năm không có thu nhập.
Ví dụ giả định và những sai lầm hay gặp
Ví dụ giả định. Chị Nga có thường trú Úc cho cả nhà bốn người qua diện tay nghề. Chồng đang làm quản lý ở một công ty tại TP.HCM, con lớn học lớp 11. Gia đình quyết định chị sang trước, chồng và con nhập cảnh một chuyến ngắn trước hạn ghi trong visa rồi quay về, con học xong lớp 12 ở Việt Nam mới sang. Kế hoạch hợp lý, nhưng chị cần tính: con học lớp 12 ở Việt Nam rồi sang Úc thì xếp vào đâu, thi tuyển đại học ở Úc theo hệ nào; và quyền đi lại năm năm trên visa của chồng con vẫn chạy kể từ ngày cấp, không chờ họ chuyển sang hẳn.
Sai lầm thứ nhất: không khai tên con riêng, vợ hoặc chồng cũ đang có con chung, hay con đã có gia đình riêng nhưng vẫn phụ thuộc. Người khai sót thường nghĩ "họ có đi đâu mà khai", rồi về sau muốn bảo lãnh thì vướng. Sai lầm thứ hai: để người đi sau lỡ hạn nhập cảnh đầu tiên vì bận việc, ốm, hay chờ con thi xong. Sai lầm thứ ba: tính sai thời gian, để con qua mốc tuổi được coi là người phụ thuộc trong lúc chờ cấp visa ở diện mà tuổi được tính tại thời điểm cấp chứ không phải lúc nộp. Cả ba lỗi đều tránh được nếu ngồi lập lịch từng người ngay khi nhận thư chấp thuận.
Lập lịch cho từng người ngay khi nhận thư chấp thuận
Ngay khi có thư chấp thuận hoặc visa trong tay, hãy lập một bảng lịch riêng cho từng thành viên, không gộp chung cả nhà. Thứ tự dưới đây là cách nhiều gia đình làm để không lỡ hạn nào.
- Ghi ngày hết hạn nhập cảnh đầu tiên ghi trên visa hoặc giấy xác nhận của từng người. Lấy ngày sớm nhất làm mốc chung, vì ở Úc và Mỹ mỗi người có thể có hạn khác nhau tuỳ ngày khám sức khoẻ.
- Ghi ngày sinh của các con và xem con nào gần mốc tuổi được coi là người phụ thuộc theo luật nước đó. Con gần mốc thì đưa lên đầu danh sách phải nhập cảnh.
- Ghi lịch học của con ở Việt Nam: ngày kết thúc học kỳ, ngày thi chuyển cấp. Đối chiếu với lịch năm học ở nước đến để biết con vào lớp nào, đầu năm hay giữa năm.
- Ghi lịch công việc của người ở lại: thời hạn báo nghỉ việc, hợp đồng thuê nhà, các khoản vay, việc bàn giao. Người ở lại thường cần ít nhất ba đến sáu tháng để rút khỏi công việc một cách gọn gàng.
- Tính số ngày có mặt ở nước định cư của từng người cho tới mốc giữ thẻ và mốc nhập tịch. Người đi sau càng lâu thì càng chậm mốc nhập tịch của chính người đó.
- Đặt một ngày "dừng" trong lịch: nếu tới ngày đó người đi trước chưa có việc ổn định, gia đình gặp lại để quyết định tiếp tục, đổi thành phố, hay đổi kế hoạch.
Bảng này nên dán ở chỗ cả nhà cùng thấy và cập nhật mỗi khi có thay đổi. Nhiều gia đình lỡ hạn không phải vì thiếu tiền hay thiếu giấy, mà vì mỗi người nghĩ người kia đã nhớ.
Giữ hôn nhân và con cái qua giai đoạn xa nhau
Phần khó nhất của cách một người đi trước không nằm ở luật mà ở trong nhà. Người đi trước sống trong căn phòng thuê nhỏ, làm việc tay chân hoặc công việc thấp hơn chuyên môn trong lúc chờ, cô đơn và mệt. Người ở lại gánh hết việc nhà, việc con, việc của cha mẹ hai bên, đôi khi vẫn giữ một công việc toàn thời gian. Cả hai đều thấy mình hy sinh nhiều hơn người kia, và đó là nguồn gốc của rất nhiều cuộc cãi vã qua điện thoại.
Những gia đình đi qua giai đoạn này êm thường làm ba việc. Thứ nhất, nói rõ từ đầu thời gian dự kiến và điều kiện để đổi kế hoạch, thay vì "khi nào ổn thì sang". Thứ hai, giữ một nhịp liên lạc cố định, ví dụ gọi video vào cùng giờ mỗi ngày, có mặt cả các con, kể chuyện bình thường chứ không chỉ chuyện tiền và giấy tờ. Thứ ba, người đi trước kể thật về cuộc sống ở bên đó, cả phần khó khăn, để người ở nhà không sang với kỳ vọng sai.
Với con, xa bố hoặc mẹ một hai năm ở tuổi tiểu học thường không để lại dấu lớn nếu được giải thích rõ và giữ liên lạc đều. Ở tuổi dậy thì thì khác: con có thể phản đối việc chuyển nước, hoặc gắn bó với bạn bè ở Việt Nam đến mức không muốn đi. Hỏi ý con từ sớm, cho con thấy trường mới, khu nhà mới qua những lần gọi video, sẽ đỡ hơn nhiều so với báo tin vào phút cuối.
Câu hỏi thường gặp
Vợ không muốn đi có được loại khỏi hồ sơ định cư Canada không?
Người vợ vẫn phải được khai là thành viên gia đình không đi cùng và thường vẫn phải kiểm tra sức khoẻ, lý lịch. Loại hẳn khỏi hồ sơ, không khai, có thể khiến về sau không bảo lãnh được người đó. Nếu vợ chồng đã ly thân thật thì cần giấy tờ chứng minh và nên hỏi người đại diện được cấp phép.
Người đi trước có thể bảo lãnh vợ con sang sau bằng diện gia đình không?
Có, nếu người đi trước đã có thường trú hoặc quốc tịch và nước đó có diện bảo lãnh vợ chồng, con. Nhưng thời gian chờ diện gia đình có thể dài hơn so với việc đưa vợ con vào cùng hồ sơ ngay từ đầu. Nếu đã kịp khai trong hồ sơ chính, thường nên để họ đi theo hồ sơ chính.
Con sắp đủ tuổi trưởng thành thì nên đi trước hay đi sau?
Nếu con được tính là người phụ thuộc trong hồ sơ, con thường phải nhập cảnh trước hạn ghi trên visa của chính con, bất kể đi cùng ai. Con sắp qua mốc tuổi thì càng không nên để kéo dài. Ở Mỹ, cách tính tuổi theo luật bảo vệ tuổi trẻ em khá phức tạp nên cần kiểm riêng cho trường hợp của con.
Xa nhau lâu có ảnh hưởng đến hồ sơ bảo lãnh vợ chồng không?
Ở hồ sơ bảo lãnh vợ chồng, cơ quan di trú xét mối quan hệ có thật và còn duy trì không. Xa nhau vì lý do công việc hay thủ tục là chuyện bình thường, nhưng nên giữ bằng chứng liên lạc, chuyển tiền, thăm nhau để khi cần có thể trình bày.
Người đi trước nên thuê nhà kiểu gì trước khi vợ con sang?
Thường nên thuê phòng hoặc căn nhỏ ngắn hạn, tìm hiểu khu vực, trường học, đường đi làm trong vài tháng, rồi mới ký hợp đồng dài hạn cho cả nhà khi biết rõ mình sẽ làm ở đâu. Ký nhà lớn quá sớm dễ phải trả tiền phạt khi đổi ý.