Một số tỉnh của Canada có luồng doanh nhân dành riêng cho người tốt nghiệp từ trường sau trung học trong tỉnh: bạn dùng giấy phép lao động sau tốt nghiệp để lập hoặc mua một doanh nghiệp, điều hành nó liên tục trong khoảng thời gian tỉnh quy định, rồi xin đề cử thường trú. Đây là đường hợp với du học sinh Việt có ý tưởng kinh doanh rõ và muốn tự làm chủ thay vì đi làm thuê để lấy kinh nghiệm cho các diện tay nghề.
Điều kiện của các luồng này thường thấp hơn diện doanh nhân dành cho người ở nước ngoài về tài sản và vốn, nhưng đổi lại đòi bạn đã học ở chính tỉnh đó, còn thời hạn giấy phép sau tốt nghiệp đủ dài, và chứng minh doanh nghiệp hoạt động thật. Tên luồng, điều kiện và trạng thái nhận hồ sơ thay đổi; kiểm trang chương trình đề cử của tỉnh bạn học trước khi lên kế hoạch.
Vì sao các tỉnh mở luồng riêng cho sinh viên tốt nghiệp
Các tỉnh muốn giữ lại người đã học ở tỉnh mình: họ đã quen khí hậu, ngôn ngữ, cách làm việc, có mạng lưới bạn bè và thầy cô, và ít có xu hướng chuyển đi hơn người mới đến. Với người muốn kinh doanh, tỉnh còn có lợi ở chỗ doanh nghiệp được dựng bởi người hiểu thị trường tại chỗ, không phải người từ xa nhìn qua số liệu.
Thiết kế của luồng phản ánh mục tiêu đó. Thay vì đòi tài sản ròng lớn như diện doanh nhân cho người ở nước ngoài, tỉnh đòi bằng chứng bạn đã thật sự điều hành một doanh nghiệp tại tỉnh trong một khoảng thời gian, có kết quả kinh doanh và có ý định ở lại. Bạn chịu rủi ro trước, tỉnh đề cử sau.
Một số tỉnh thường được nhắc tới với các luồng loại này gồm Saskatchewan, Manitoba, New Brunswick, Nova Scotia và Alberta, mỗi nơi một tên gọi và điều kiện riêng. Ontario, British Columbia và các tỉnh khác có thể có hoặc không có luồng tương đương tuỳ giai đoạn. Không nên chọn trường du học chỉ vì tỉnh đó có luồng này, vì luồng có thể đóng hoặc đổi điều kiện trước khi bạn tốt nghiệp.
Điều kiện thường gặp và cách đọc
Bảng tổng hợp các nhóm điều kiện hay xuất hiện ở các luồng doanh nhân tốt nghiệp. Mức cụ thể khác nhau giữa các tỉnh và có thể đổi; dùng bảng để biết cần tra mục nào.
| Nhóm điều kiện | Thường đòi gì | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Học vấn | Tốt nghiệp chương trình sau trung học đủ thời lượng tại trường trong tỉnh | Chương trình ngắn hạn hoặc học trực tuyến từ nước ngoài có thể không được tính |
| Giấy phép | Đang có giấy phép lao động sau tốt nghiệp hợp lệ | Thời hạn còn lại phải đủ để điều hành và nộp hồ sơ |
| Sở hữu | Nắm phần lớn hoặc tỷ lệ tối thiểu của doanh nghiệp | Góp vốn chung với bạn học cần tính kỹ tỷ lệ |
| Thời gian điều hành | Điều hành trực tiếp, liên tục trong khoảng thời gian tối thiểu | Nghỉ giữa chừng để đi làm thuê có thể làm đứt chuỗi |
| Vị trí | Doanh nghiệp đặt và hoạt động trong tỉnh, có nơi ưu tiên ngoài thành phố lớn | Kinh doanh trực tuyến cần chứng minh hoạt động tại tỉnh |
| Ngôn ngữ, tài chính | Điểm ngôn ngữ tối thiểu; đủ tiền để duy trì | Mức thường thấp hơn diện doanh nhân cho người ở nước ngoài |
| Loại hình | Doanh nghiệp hợp lệ, không thụ động | Cho thuê nhà, kinh doanh không tạo giá trị thật thường bị loại |
Một số tỉnh còn đòi doanh nghiệp tạo việc làm cho người địa phương hoặc đạt doanh thu tối thiểu. Đọc hướng dẫn hiện hành để không lên kế hoạch dựa trên điều kiện cũ.
Giấy phép sau tốt nghiệp: được tự kinh doanh nhưng thời gian là giới hạn
Giấy phép lao động sau tốt nghiệp là giấy phép mở, nên về nguyên tắc bạn được tự làm chủ, không cần chủ thuê. Đây là nền tảng pháp lý cho luồng doanh nhân tốt nghiệp. Nhưng giấy phép có thời hạn cố định tính theo chương trình học, thường không gia hạn được, và đó là ràng buộc lớn nhất của cả lộ trình.
Bạn cần tính ngược từ ngày giấy phép hết hạn: thời gian xét hồ sơ đề cử của tỉnh, thời gian điều hành tối thiểu, thời gian lập doanh nghiệp và có doanh thu. Nếu tốt nghiệp xong mới bắt đầu nghĩ ý tưởng, sáu tháng đầu có thể trôi qua cho việc tìm mặt bằng, xin giấy phép thành phố, tuyển người. Người làm tốt thường chuẩn bị từ năm cuối: viết kế hoạch, tìm đối tác, tham gia vườn ươm của trường.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: thời gian tự làm chủ thường không được tính là kinh nghiệm làm việc cho diện Kinh nghiệm Canada trong Express Entry. Nếu bạn dồn hết thời gian giấy phép vào doanh nghiệp rồi luồng doanh nhân không thành, bạn có thể không còn đủ kinh nghiệm làm thuê cho đường tay nghề. Đây là đánh đổi lớn nhất cần cân nhắc trước khi chọn.
Tự hỏi trước khi chọn đường doanh nhân thay vì đường làm thuê
Ý tưởng có khách hàng thật chưa? Bán thử trong thời gian học, kể cả ở quy mô nhỏ, cho bạn bằng chứng tốt hơn mọi bản kế hoạch. Tiệm đồ ăn mang đi, dịch vụ sửa điện thoại, lớp dạy tiếng Việt cho trẻ em gốc Việt đều có thể thử trước khi lập doanh nghiệp.
Có vốn để sống trong lúc doanh nghiệp chưa có lãi không? Doanh nghiệp mới hiếm khi trả nổi lương cho chủ trong năm đầu. Nếu phải đi làm thêm để sống, kiểm xem việc đó có làm đứt điều kiện điều hành toàn thời gian không.
Đường làm thuê có ngắn hơn không? Nếu ngành học của bạn đang được tỉnh hoặc Express Entry ưu tiên, một năm làm việc có lương có thể là lộ trình ít rủi ro hơn. So sánh hai đường bằng mốc thời gian thật, không bằng cảm giác.
Gia đình ở Việt Nam có hiểu rủi ro không? Nhiều du học sinh chọn kinh doanh vì cha mẹ cấp vốn. Cả nhà nên hiểu rằng vốn này có thể mất, và thường trú không phải điều chắc chắn.
Có người cố vấn tại chỗ không? Vườn ươm của trường, tổ chức phát triển doanh nghiệp nhỏ của tỉnh, ngân hàng địa phương thường có chương trình hỗ trợ người trẻ khởi nghiệp. Dùng họ từ sớm.
Lộ trình mẫu từ năm cuối đến đề cử
Lộ trình giả định để thấy các mốc cần canh. Thứ tự và thời lượng cụ thể tuỳ luồng của từng tỉnh.
- Năm cuối đại học hoặc cao đẳng: đọc điều kiện luồng doanh nhân tốt nghiệp của tỉnh, thử ý tưởng ở quy mô nhỏ, tham gia vườn ươm hoặc cuộc thi khởi nghiệp của trường.
- Ngay khi tốt nghiệp: nộp giấy phép sau tốt nghiệp đúng hạn, giữ tình trạng hợp lệ.
- Những tháng đầu: lập công ty, xin giấy phép thành phố, mở tài khoản doanh nghiệp, thuê kế toán, bắt đầu bán hàng.
- Trong thời gian điều hành tối thiểu: điều hành trực tiếp, lưu chứng từ, tuyển người nếu luồng đòi, giữ sổ sách sạch.
- Đủ thời gian: nộp hồ sơ bày tỏ nguyện vọng hoặc hồ sơ đề cử theo quy định của tỉnh, kèm báo cáo tài chính.
- Được đề cử: nộp thường trú lên IRCC; theo dõi thời hạn giấy phép và tìm cách giữ tình trạng nếu giấy phép sắp hết.
Mốc nguy hiểm nhất là khi giấy phép sau tốt nghiệp sắp hết mà hồ sơ đề cử hoặc thường trú chưa xong. Hỏi tỉnh và kiểm trên canada.ca về các lựa chọn giữ tình trạng ở thời điểm đó, càng sớm càng tốt.
Ví dụ giả định: hai bạn học mở tiệm và bài toán tỷ lệ sở hữu
Ví dụ giả định để thấy một bẫy hay gặp. Hai sinh viên Việt tốt nghiệp cùng một trường cao đẳng ở Nova Scotia, cùng muốn mở một tiệm trà sữa và bánh mì gần khu đại học. Mỗi người góp một nửa vốn, chia đôi cổ phần. Kế hoạch có vẻ hợp lý: cả hai cùng điều hành, cùng chia ca, chi phí chia đôi.
Vấn đề nảy sinh khi đọc điều kiện: luồng doanh nhân tốt nghiệp của nhiều tỉnh đòi người nộp nắm một tỷ lệ sở hữu tối thiểu, có nơi đòi phần lớn hoặc toàn bộ. Nếu tỷ lệ tối thiểu cao hơn một nửa, cả hai đều không đủ điều kiện dù tiệm chạy tốt. Nếu tỉnh cho phép tỷ lệ thấp hơn, mỗi người vẫn phải chứng minh vai trò quản lý trực tiếp của riêng mình, không thể một người lo cả tiệm còn người kia đi làm nơi khác.
Cách xử lý hợp pháp có thể là một người làm chủ tiệm, người kia đi đường làm thuê có lương rồi chuyển sang diện tay nghề; hoặc tách thành hai doanh nghiệp riêng với hoạt động thật; hoặc chọn tỉnh có quy định phù hợp. Điều không nên làm là chia cổ phần trên giấy khác với thực tế để đủ điều kiện, vì tỉnh xét cả sở hữu lẫn điều hành thật, và đó là khai sai.
Kinh doanh trực tuyến, tại nhà hay theo mùa: có được tính không
Nhiều du học sinh bắt đầu bằng mô hình nhẹ vốn: bán hàng trực tuyến, nhận thiết kế đồ hoạ, dạy kèm, làm đồ ăn tại nhà. Những mô hình này tốt để thử thị trường, nhưng khi đưa vào hồ sơ doanh nhân tốt nghiệp thì gặp câu hỏi của tỉnh: doanh nghiệp có hoạt động thật tại tỉnh không, có đóng góp kinh tế cho tỉnh không, và bạn có điều hành nó toàn thời gian không. Một cửa hàng trực tuyến bán cho khách khắp Canada, kho hàng ở tỉnh khác, chủ có thể ngồi ở đâu cũng được, khó trả lời những câu đó.
Kinh doanh tại nhà còn vướng quy định phân vùng và giấy phép của thành phố, nhất là ngành thực phẩm: bếp gia đình thường không được dùng để sản xuất thực phẩm bán ra nếu không đạt chuẩn và không có giấy phép y tế. Kinh doanh theo mùa như dịch vụ dọn tuyết hay bán hàng hội chợ mùa hè thì khó chứng minh điều hành liên tục.
Không có nghĩa là các mô hình này bị loại hẳn; quy định mỗi tỉnh khác nhau và một số tỉnh chấp nhận doanh nghiệp công nghệ hay dịch vụ chuyên môn có trụ sở tại tỉnh. Nhưng nếu ý tưởng của bạn thuộc nhóm này, đọc kỹ danh sách ngành không hợp lệ và hỏi tỉnh trước khi đầu tư thời gian giấy phép vào nó.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh đang học có được mở công ty ở Canada không?
Sinh viên có thể sở hữu công ty, nhưng giấy phép học tập giới hạn việc làm, và tự làm chủ trong lúc học có thể không nằm trong phạm vi cho phép. Kiểm điều kiện giấy phép học tập của bạn trên canada.ca trước khi tự kinh doanh khi còn đang học.
Học ở Ontario có nộp luồng doanh nhân tốt nghiệp của tỉnh khác được không?
Thường không, vì các luồng này đòi bạn tốt nghiệp từ trường trong chính tỉnh đó. Một số tỉnh có thể có ngoại lệ; đọc kỹ điều kiện học vấn của từng luồng.
Thời gian điều hành doanh nghiệp có tính cho Express Entry không?
Thời gian tự làm chủ thường không được tính là kinh nghiệm làm việc cho diện Kinh nghiệm Canada. Một số luồng khác có cách tính riêng. Kiểm quy định trên canada.ca trước khi quyết định dồn toàn bộ thời gian giấy phép vào doanh nghiệp.
Có cần thuê nhân viên mới được đề cử không?
Tuỳ tỉnh. Một số luồng đòi tạo ít nhất một việc làm cho công dân hoặc thường trú nhân, số khác không đòi. Khi có yêu cầu, việc làm phải là việc làm thật, có lương theo tiêu chuẩn và khai thuế đầy đủ.
Giấy phép sau tốt nghiệp hết hạn khi đang chờ đề cử thì sao?
Bạn cần tìm cách giữ tình trạng hợp lệ, ví dụ một loại giấy phép khác nếu đủ điều kiện, hoặc tình trạng khách thăm nếu không được làm việc. Hỏi người có chuyên môn sớm, vì mất tình trạng có thể ảnh hưởng cả doanh nghiệp lẫn hồ sơ.
Cha mẹ ở Việt Nam chuyển tiền cho con mở doanh nghiệp có cần giấy tờ gì không?
Nên chuyển qua ngân hàng với chứng từ rõ ràng, giữ giấy tờ cho thấy đó là tiền tặng cho hợp pháp từ nguồn hợp pháp. Ngân hàng Canada có thể hỏi nguồn gốc, và tỉnh có thể xem vốn đầu tư khi xét đề cử.