Trong hồ sơ định cư theo năng lực, người nên làm đương đơn chính thường là người có điểm cao hơn khi tính cả hai cách, chứ không mặc định là chồng hay người kiếm tiền nhiều hơn. Ở Canada và Úc, điểm của người đứng chính và điểm cộng từ vợ hoặc chồng được tính khác nhau, nên đổi vai có thể làm tổng điểm thay đổi đáng kể. Ở Mỹ, đương đơn chính là người có quan hệ bảo lãnh, có việc làm được bảo lãnh, hoặc là nhà đầu tư EB-5; với diện đầu tư, vợ hoặc chồng nào đứng tên cũng được, miễn là nguồn tiền chứng minh được.
Ngoài điểm, còn những yếu tố ít được tính: lý lịch, sức khoẻ, ai sẽ sang trước, ai còn việc ở Việt Nam, ai phải giữ nghĩa vụ cư trú để giữ thẻ. Bài này giải thích cách chọn ở từng hệ thống, đưa một bảng tiêu chí để vợ chồng tự so, và các sai lầm hay gặp khi gia đình chọn theo thói quen.
Đương đơn chính quyết định những gì
Đương đơn chính là người mà điều kiện của hồ sơ dựa vào: tuổi, bằng cấp, tiếng, kinh nghiệm, nghề nghiệp được thẩm định, khoản đầu tư hay quan hệ gia đình. Người phụ thuộc đi kèm hưởng cùng loại thường trú nhưng điều kiện của họ chỉ được xét ở mức tối thiểu như lý lịch, sức khoẻ, và ở một số hệ thống được cộng thêm điểm.
Vai trò này kéo dài sau khi có thẻ. Với các diện tạm trú có điều kiện, như thẻ xanh có điều kiện hai năm của EB-5 hay visa vùng chỉ định của Úc, nghĩa vụ duy trì (giữ khoản đầu tư, sống ở vùng, làm cho chủ bảo lãnh) đặt lên đương đơn chính. Nếu đương đơn chính rút lui giữa chừng, cả hồ sơ có thể bị ảnh hưởng.
Vì thế chọn đương đơn chính là quyết định của cả gia đình trong nhiều năm, không chỉ là chọn tên điền vào ô đầu tiên của mẫu đơn.
Canada: tính hai lần, chọn cách cao hơn
Thang CRS của Express Entry tính điểm cốt lõi của người đứng chính (tuổi, học vấn, ngôn ngữ, kinh nghiệm tại Canada) theo hai bảng: một bảng cho người độc thân hoặc có vợ chồng không đi kèm, một bảng cho người có vợ chồng đi kèm. Khi có vợ chồng đi kèm, điểm tối đa phần cốt lõi của người đứng chính thấp hơn một chút, và phần chênh được thay bằng điểm của vợ chồng, tối đa 40 điểm, tính từ học vấn, ngôn ngữ và kinh nghiệm tại Canada của người đi kèm.
Trên thực tế, cách làm đơn giản nhất là tính điểm hai lần bằng công cụ trên canada.ca: lần đầu chồng đứng chính, vợ đi kèm; lần sau ngược lại. Trong nhiều gia đình, người trẻ hơn hoặc có điểm tiếng cao hơn lại cho tổng điểm cao hơn, dù thu nhập thấp hơn. Vợ chồng cũng có thể cùng tạo hai hồ sơ riêng, mỗi người đứng chính một hồ sơ và khai người kia đi kèm, để tăng khả năng được mời; nếu một hồ sơ được mời, hồ sơ kia nên được xử lý theo đúng quy định để tránh trùng.
Điều kiện đủ điều kiện cũng cần xét: diện tay nghề liên bang yêu cầu ít nhất một năm kinh nghiệm liên tục trong một nghề có tay nghề và mức ngôn ngữ tối thiểu, nên người có điểm cao chưa chắc đã đủ điều kiện đứng chính. Kiểm cả hai vế trước khi chốt.
Úc: điểm vợ chồng và người độc thân
Trong thang điểm SkillSelect, mục điểm liên quan tới vợ chồng được thiết kế để người độc thân không bị thiệt. Người độc thân, hoặc có vợ chồng là công dân hay thường trú nhân Úc, được 10 điểm. Người có vợ chồng đi kèm được 10 điểm nếu vợ chồng cũng dưới 45 tuổi, có tiếng Anh mức competent và có kết quả thẩm định tay nghề trong danh sách nghề phù hợp; được 5 điểm nếu vợ chồng chỉ có tiếng Anh competent; không được điểm nào nếu vợ chồng không đáp ứng.
Vì vậy ở Úc, câu hỏi chọn đương đơn chính thường xoay quanh nghề: ai có nghề trong danh sách và có thể qua thẩm định tay nghề. Nếu cả hai đều có, hãy tính điểm theo cả hai cách. Điểm tuổi của Úc bắt đầu giảm từ 33 tuổi, giảm sâu hơn từ 40, và trần tuổi là dưới 45, nên người trẻ hơn trong hai vợ chồng thường có lợi thế rõ.
Với các diện nhà tuyển dụng bảo lãnh, đương đơn chính là người có lời mời làm việc; người kia đi kèm và thường có quyền làm việc. Lựa chọn khi đó thuộc về thị trường lao động hơn là vợ chồng.
Mỹ: đương đơn chính phụ thuộc vào diện
Diện gia đình. Người có quan hệ với công dân hoặc thường trú nhân Mỹ là đương đơn chính, không có lựa chọn. Vợ chồng và con dưới 21 tuổi của đương đơn chính đi kèm ở các diện có hạn ngạch như F3, F4.
Diện việc làm. Người được nhà tuyển dụng bảo lãnh, hoặc người đủ điều kiện tự nộp EB-1A, EB-2 NIW, là đương đơn chính. Nếu cả hai vợ chồng đều có hồ sơ mạnh, có thể nộp song song.
Diện đầu tư EB-5. Vợ hoặc chồng nào cũng có thể là nhà đầu tư. Cân nhắc thực tế là ai đứng tên nguồn tiền rõ ràng nhất: tiền cho tặng giữa vợ chồng hợp lệ nhưng phải chứng minh nguồn gốc ban đầu của khoản tiền. Ngoài ra, người đứng tên nhà đầu tư sẽ chịu trách nhiệm với khoản đầu tư suốt thời gian thẻ xanh có điều kiện và khi nộp I-829.
Nơi sinh. Luật Mỹ cho phép người phụ thuộc tính hạn ngạch theo nước sinh của vợ chồng (cross-chargeability) trong một số trường hợp. Với gia đình mà một người sinh ở nước có hàng chờ ngắn hơn, việc chọn người đứng chính có thể ảnh hưởng thời gian chờ. Với hầu hết gia đình Việt, cả hai cùng sinh ở Việt Nam nên yếu tố này không đổi gì.
Bảng tiêu chí vợ chồng tự so
Điền thông tin của cả hai người vào từng dòng. Dòng nào chênh rõ thì đó là gợi ý; dòng nào ngang nhau thì xem dòng tiếp theo.
| Tiêu chí | Vì sao quan trọng | Người nên đứng chính thường là |
|---|---|---|
| Tuổi | Điểm tuổi giảm dần ở Canada, Úc; Úc có trần dưới 45 | Người trẻ hơn |
| Ngôn ngữ | Mỗi bậc điểm tiếng đổi điểm đáng kể ở cả hai nước | Người có điểm thi cao hơn |
| Nghề và thẩm định | Úc bắt nghề trong danh sách và thẩm định; Canada cần kinh nghiệm tay nghề | Người có nghề được công nhận |
| Học vấn | Bằng cao hơn được cộng điểm, cần quy đổi | Người có bằng cao hơn, quy đổi được |
| Nguồn tiền | Diện đầu tư, doanh nhân xét nguồn tiền của người đứng tên | Người có lịch sử tài sản rõ, đứng tên |
| Lý lịch, sức khoẻ | Cả hai đều bị xét, nhưng vấn đề ở người đứng chính thường nặng hơn với kết quả | Người không có vấn đề cần giải trình |
| Nghĩa vụ sau khi có thẻ | Duy trì đầu tư, sống ở vùng chỉ định, làm cho chủ | Người sẽ thực sự sang và ở lại |
Sai lầm hay gặp khi chọn đương đơn chính
Phần lớn sai lầm đến từ việc chọn theo thói quen gia đình thay vì theo luật của diện.
- Mặc định người chồng hoặc người làm chủ doanh nghiệp đứng chính, trong khi người vợ trẻ hơn, tiếng Anh tốt hơn và cho tổng điểm cao hơn.
- Chọn người đứng chính là người không định sang ở lâu vì còn công việc ở Việt Nam, trong khi diện yêu cầu đương đơn chính cư trú hoặc làm việc thật.
- Đứng tên khoản đầu tư cho người không có lịch sử thu nhập, tài sản, rồi phải chứng minh chuỗi tặng cho phức tạp.
- Không tính điểm hai lần, bỏ lỡ vài chục điểm chỉ vì không đổi vai.
- Đổi đương đơn chính giữa chừng mà không biết rằng ở nhiều diện điều này tương đương nộp hồ sơ mới.
- Che giấu một vấn đề lý lịch của người phụ thuộc vì nghĩ chỉ đương đơn chính bị xét kỹ; thực tế mọi người trong hồ sơ đều phải đạt yêu cầu về lý lịch và sức khoẻ.
Ví dụ giả định: một gia đình tính điểm hai lần
Ví dụ giả định: chồng 38 tuổi, kỹ sư xây dựng 12 năm kinh nghiệm, tiếng Anh trung bình; vợ 31 tuổi, kế toán 6 năm kinh nghiệm, tiếng Anh tốt hơn hẳn. Gia đình mặc định chồng đứng chính vì thu nhập cao và kinh nghiệm dài. Khi tính điểm ở Canada theo hai cách, phương án vợ đứng chính cho tổng điểm cao hơn rõ, vì vợ được điểm tuổi cao hơn và điểm tiếng mỗi kỹ năng đều cao hơn, trong khi kinh nghiệm nước ngoài trên một mức nhất định không cộng thêm nhiều.
Ở Úc, phép tính lại khác. Chồng có nghề kỹ sư dễ thẩm định qua hội kỹ sư, nhưng điểm tuổi đã bắt đầu giảm; vợ có nghề kế toán, một nghề nhiều người nộp, điểm được mời thường cao. Gia đình cần kiểm cả hai: ai qua được thẩm định, và nếu cả hai qua, vợ chồng có được thêm 10 điểm vì người kia có tay nghề không.
Ví dụ này không nhằm nói vợ hay chồng tốt hơn, mà cho thấy kết quả thay đổi theo nước và theo cách tính. Gia đình chỉ biết được bằng cách tính hai lần, cho từng nước, với điểm tiếng thật chứ không phải điểm dự đoán.
Sau khi có thẻ: ai giữ nghĩa vụ, ai về Việt Nam
Nghĩa vụ cư trú áp cho từng người. Thường trú nhân Canada, Úc, Mỹ đều phải đáp ứng điều kiện cư trú của riêng mình để giữ thẻ. Người đứng chính hay người phụ thuộc đều vậy. Gia đình định để một người về Việt Nam lo việc kinh doanh phải tính số ngày cho người đó, không chỉ cho đương đơn chính.
Diện có điều kiện đặt nghĩa vụ lên đương đơn chính. Với thẻ xanh có điều kiện của EB-5, nhà đầu tư nộp I-829 cho cả gia đình. Với visa vùng chỉ định của Úc, điều kiện sống và làm việc ở vùng gắn với người đứng chính. Người đứng chính rời đi sớm có thể làm hỏng bước tiếp theo của cả nhà.
Đường tới quốc tịch tính riêng. Ngày có mặt để nhập tịch được đếm cho từng người. Người hay đi lại sẽ nhập tịch muộn hơn người ở lại liên tục, dù cùng nhận thẻ một ngày.
Chọn đương đơn chính theo kế hoạch sống thật. Nếu biết trước người chồng sẽ còn đi về giữa hai nước nhiều năm, việc chọn người vợ, người ở lại cố định, làm đương đơn chính trong diện có điều kiện thường an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người phụ thuộc có quyền làm việc khi sang không?
Khi hồ sơ là thường trú, người phụ thuộc có cùng loại thẻ và quyền làm việc như đương đơn chính. Với các diện tạm trú, quyền làm việc của vợ chồng đi kèm phụ thuộc vào loại visa, cần kiểm quy định cụ thể của từng diện.
Vợ chồng ly hôn trong lúc chờ thì hồ sơ thế nào?
Người phụ thuộc thường mất quyền đi kèm khi quan hệ kết thúc trước khi được cấp thẻ. Đương đơn chính vẫn tiếp tục nếu còn đủ điều kiện. Với thẻ có điều kiện, như EB-5, quy trình xoá điều kiện cho người phụ thuộc có cách xử lý riêng, cần hỏi luật sư.
Có thể đổi đương đơn chính sau khi đã nộp không?
Thường không thể đổi vai trong cùng một hồ sơ đã nộp; muốn đổi phải nộp hồ sơ mới với người kia đứng chính. Vì vậy cần tính kỹ trước khi nộp, nhất là với các diện có mốc thời gian quan trọng như tuổi của con.
Người có điểm cao hơn nhưng không muốn sang trước thì sao?
Ở diện thường trú cấp một lần, vợ chồng thường phải nhập cảnh để kích hoạt thẻ trong thời hạn quy định, nhưng không bắt buộc người đứng chính sang trước. Với diện có điều kiện, người đứng chính phải đáp ứng nghĩa vụ thực tế, nên cần chọn người sẽ thực sự thực hiện.
Ở EB-5, cả hai vợ chồng cùng đứng tên khoản đầu tư được không?
Mỗi đơn I-526 hoặc I-526E có một nhà đầu tư chính. Vợ hoặc chồng có thể chuyển tiền cho người kia đầu tư dưới dạng tặng cho, miễn là chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của tiền. Người còn lại đi theo diện phụ thuộc.
Đương đơn chính có tiền án nhẹ thì có nên chuyển cho người kia đứng chính không?
Đổi vai không xoá vấn đề, vì mọi thành viên trong hồ sơ đều bị xét lý lịch. Người có tiền án vẫn phải khai và có thể bị coi là không được nhập cảnh dù là người phụ thuộc. Cần đánh giá với luật sư trước khi chọn diện.