Centrelink là tên thường gọi của mảng chi trả an sinh xã hội do Services Australia quản lý; phần lớn các khoản trợ cấp cho người trong tuổi lao động, như trợ cấp tìm việc, có thời gian chờ đối với người mới có thường trú, thường là 4 năm theo quy định áp dụng từ năm 2019. Một số khoản dành cho gia đình có thời gian chờ ngắn hơn, một số nhóm như người tị nạn và diện nhân đạo được miễn. Medicare là chương trình riêng, không chịu thời gian chờ này.
Người Việt hay nghe hai thông tin trái ngược: "sang Úc là có trợ cấp" và "người mới sang không được gì". Cả hai đều sai một nửa. Bài này giải thích cơ chế thời gian chờ, khoản nào có thể xin sớm, các khoản ưu đãi không phải tiền mặt, nghĩa vụ khai báo thu nhập để không bị đòi lại tiền, và điều kiện cư trú dài cho lương hưu nhà nước. Vì quy định thay đổi, mọi điều kiện cụ thể cần kiểm trên servicesaustralia.gov.au tại thời điểm bạn nộp.
Thời gian chờ cho người mới đến: vì sao có và tính thế nào
Úc thiết kế hệ thống an sinh dựa trên thuế, không dựa trên đóng góp như bảo hiểm xã hội ở Việt Nam. Để cân bằng giữa người đóng thuế lâu năm và người mới đến, luật đặt thời gian chờ cho cư dân mới (Newly Arrived Resident’s Waiting Period). Thời gian này tính từ ngày bạn có thường trú và đang ở Úc, hoặc từ ngày đến Úc nếu bạn nhận thường trú khi đang ở nước ngoài; thời gian ở Úc với visa tạm trú trước đó thường không được tính.
Một chi tiết quan trọng: thời gian chờ được tính theo thời gian là cư dân và có mặt ở Úc. Nếu bạn về Việt Nam dài ngày, phần thời gian đó có thể không được tính, khiến mốc kết thúc lùi lại. Người hay đi về hai nơi nên ghi lại ngày xuất nhập cảnh.
Không phải mọi người đều chờ. Nhóm được miễn thường gồm người có visa tị nạn và nhân đạo, công dân Úc, một số trường hợp người phối ngẫu của công dân hoặc thường trú nhân đã định cư lâu, và một số tình huống thay đổi hoàn cảnh nghiêm trọng sau khi đến. Điều kiện miễn chi tiết thay đổi theo từng khoản; đừng tự kết luận mình được miễn hay không.
Thời gian chờ cũng không có nghĩa là cấm nộp đơn. Nếu hoàn cảnh thay đổi, ví dụ người bảo trợ qua đời, bị bạo lực gia đình, bạn vẫn có thể được xét khoản trợ cấp đặc biệt theo điều kiện riêng. Gặp khó khăn thật, hãy liên hệ Services Australia và yêu cầu gặp nhân viên xã hội.
Khung chung các khoản thường gặp
Bảng dưới là khung để hiểu, không phải danh sách đầy đủ; thời gian chờ và điều kiện từng khoản phải kiểm trên trang chính thức vào thời điểm nộp.
| Nhóm khoản | Ví dụ | Với người mới có thường trú |
|---|---|---|
| Trợ cấp thu nhập cho người tuổi lao động | Trợ cấp tìm việc, trợ cấp thanh thiếu niên, trợ cấp cho cha mẹ đơn thân | Thường chịu thời gian chờ dài |
| Khoản hỗ trợ gia đình | Family Tax Benefit, trợ cấp nghỉ thai sản của nhà nước | Có thể có thời gian chờ ngắn hơn hoặc không, tuỳ khoản; kiểm kỹ |
| Trợ giá dịch vụ trẻ em | Child Care Subsidy | Phụ thuộc điều kiện cư trú và hoạt động của cha mẹ |
| Lương hưu nhà nước | Age Pension | Cần tổng thời gian cư trú dài: thường 10 năm, trong đó có ít nhất 5 năm liên tục |
| Y tế | Medicare | Không chịu thời gian chờ Centrelink; đăng ký riêng |
Thường trú diện cha mẹ có bảo lãnh tài chính thường đi kèm cam kết bảo trợ (Assurance of Support): người bảo lãnh cam kết lo cho cha mẹ trong một số năm, và nếu cha mẹ nhận một số khoản trợ cấp trong thời gian đó, nhà nước có thể đòi lại từ người bảo lãnh. Gia đình làm hồ sơ cha mẹ nên đọc kỹ điều này từ đầu.
Đăng ký và làm việc với Services Australia
Dù chưa đủ điều kiện nhận tiền, người mới sang vẫn nên thiết lập sẵn các tài khoản để khi cần là dùng được. Trình tự gợi ý:
- Tạo tài khoản myGov bằng email riêng của từng người lớn trong nhà, bật xác thực hai lớp.
- Liên kết Medicare và cơ quan thuế ATO vào myGov trước, vì đó là hai dịch vụ bạn dùng ngay.
- Khi có nhu cầu nộp đơn một khoản Centrelink, liên kết thêm Centrelink; lần đầu bạn sẽ được cấp số khách hàng (Customer Reference Number).
- Chuẩn bị giấy tờ nhân thân, visa, thông tin ngân hàng, thu nhập, tài sản ở Úc và ở nước ngoài, vì nhiều khoản xét cả thu nhập và tài sản ở nước ngoài.
- Cần thông dịch thì yêu cầu ngay; Services Australia có dịch vụ thông dịch miễn phí, bao gồm tiếng Việt.
- Giữ bản sao mọi văn bản đã nộp và thư đã nhận trong hộp thư myGov; nhiều quyết định có thời hạn khiếu nại.
Đừng nhờ người quen "làm giùm" bằng tài khoản myGov của bạn. Bạn chịu trách nhiệm về mọi thông tin khai báo; khai sai do người khác làm vẫn là nợ của bạn.
Khai thu nhập đúng để không bị đòi nợ
Phần lớn khoản trợ cấp ở Úc được tính theo thu nhập và tài sản. Người nhận phải khai thu nhập định kỳ và báo thay đổi hoàn cảnh trong thời hạn quy định: có việc mới, tăng giờ làm, thay đổi nơi ở, có người về sống chung, nhận tiền từ nước ngoài, bán tài sản ở Việt Nam. Khai thiếu hay trễ dẫn tới bị trả dư; số trả dư sẽ thành khoản nợ phải hoàn lại, có khi trừ dần vào các khoản sau.
Lỗi điển hình của người Việt: khai thu nhập theo số tiền nhận về tay thay vì thu nhập trước thuế; quên khai tiền cho thuê nhà ở Việt Nam; không báo đã bán đất ở quê. Các khoản ở nước ngoài vẫn phải khai với nhiều loại trợ cấp. Úc có trao đổi thông tin tài chính với nhiều nước, nên không khai không có nghĩa là không ai biết.
Nếu nhận thư báo nợ mà thấy không đúng, bạn có quyền yêu cầu xem xét lại quyết định, rồi khiếu nại lên cơ quan xét lại độc lập nếu vẫn không đồng ý. Có thể nhờ các trung tâm trợ giúp pháp lý cộng đồng hỗ trợ miễn phí. Đừng bỏ thư không đọc; có thời hạn cho từng bước.
Ngược lại, không cần sợ hãi đến mức không dám nhận khoản mình đủ điều kiện. Hệ thống được thiết kế để người có hoàn cảnh khó khăn được hỗ trợ; khai báo đầy đủ, đúng hạn là đủ an toàn.
Những hỗ trợ không phải tiền mặt mà người mới hay bỏ sót
Lớp tiếng Anh miễn phí cho người nhập cư. Chương trình AMEP dành cho thường trú nhân và một số visa đủ điều kiện, không chịu thời gian chờ Centrelink, kèm hỗ trợ trông trẻ trong giờ học.
Dịch vụ thông dịch miễn phí. Dịch vụ thông dịch quốc gia giúp bạn nói chuyện với bác sĩ gia đình, cơ quan nhà nước và nhiều tổ chức cộng đồng bằng tiếng Việt.
Dịch vụ định cư cho người mới. Một số chương trình hỗ trợ định cư do Chính phủ tài trợ dành cho người tị nạn, diện nhân đạo và một số người diện gia đình có trình độ tiếng Anh hạn chế, thường qua các tổ chức cộng đồng.
Ưu đãi của bang và hội đồng thành phố. Giảm phí điện nước, phí hội đồng, vé giao thông cho người có thẻ ưu đãi; thư viện miễn phí với nhiều lớp học, hỗ trợ tìm việc, máy tính.
Dịch vụ việc làm. Các trung tâm và chương trình hỗ trợ tìm việc có thể dùng được ngay cả khi bạn chưa nhận trợ cấp; hỏi Services Australia về chương trình phù hợp.
Lương hưu nhà nước và chuyện cha mẹ lớn tuổi
Age Pension là lương hưu cơ bản do nhà nước trả cho người đủ tuổi theo luật, đáp ứng điều kiện thu nhập và tài sản. Điều kiện cư trú là điểm then chốt với người di cư: thường phải có tổng cộng 10 năm cư trú ở Úc, trong đó ít nhất 5 năm liên tục, trừ khi được miễn theo hiệp định hoặc diện đặc biệt. Việt Nam chưa có hiệp định an sinh xã hội với Úc tính đến thời điểm viết, nên thời gian đóng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam không được cộng.
Hệ quả thực tế: cha mẹ sang Úc ở tuổi 65 theo diện bảo lãnh phải đợi ít nhất 10 năm cư trú trước khi đủ điều kiện Age Pension; trong thời gian đó, gia đình hoặc tài sản riêng của cha mẹ phải lo chi phí sống, chưa kể cam kết bảo trợ. Đây là lý do những ai đang tính bảo lãnh cha mẹ cần lập kế hoạch tài chính cho cả chục năm, không chỉ vài năm đầu.
Người đã nhận Age Pension mà về Việt Nam sống lâu dài thì áp dụng quy định trả lương hưu ra nước ngoài, có thể bị điều chỉnh mức hưởng sau một thời gian ở ngoài Úc, tuỳ số năm cư trú làm việc ở Úc. Trước khi đi dài, phải báo Services Australia.
Lập kế hoạch tài chính cho những năm chưa có trợ cấp
Vì phần lớn khoản trợ cấp có thời gian chờ, kế hoạch tài chính của gia đình mới sang nên được xây như thể không có Centrelink trong vài năm đầu. Những việc cụ thể:
- Tính quỹ dự phòng đủ sống tối thiểu nhiều tháng nếu người có thu nhập chính mất việc; ví dụ giả định, chi phí thuê nhà, ăn uống, điện nước, đi lại của một gia đình bốn người nhân với số tháng bạn muốn an toàn.
- Ưu tiên việc làm ổn định trước khi chọn việc lương cao nhưng thời vụ; trợ cấp thất nghiệp sẽ không đỡ được khi hợp đồng kết thúc trong thời gian chờ.
- Mua bảo hiểm phù hợp: bảo hiểm thu nhập khi ốm đau, tai nạn (có thể có sẵn trong quỹ super), bảo hiểm y tế tư nhân nếu cần điều trị không gấp nhanh hơn.
- Với gia đình bảo lãnh cha mẹ: ước tính chi phí sống, y tế, nha khoa của cha mẹ cho cả thời gian cam kết bảo trợ và tới khi đủ 10 năm cư trú.
- Giữ hồ sơ thu nhập và tài sản ở Việt Nam gọn gàng; nếu sau này nộp đơn khoản xét tài sản, bạn sẽ phải khai.
- Đừng vay tiêu dùng lãi cao để lấp khoảng trống; hỏi các tổ chức cộng đồng về khoản vay không lãi hoặc hỗ trợ khẩn cấp nếu gặp khó.
Nếu hoàn cảnh thay đổi lớn trong thời gian chờ như mất người bảo trợ, bạo lực gia đình, bệnh nặng, liên hệ Services Australia ngay: một số khoản và trường hợp miễn chờ được thiết kế đúng cho những tình huống này.
Câu hỏi thường gặp
Có thường trú Úc rồi thì được nhận trợ cấp thất nghiệp ngay không?
Thường là không. Phần lớn khoản trợ cấp cho người tuổi lao động có thời gian chờ đối với người mới có thường trú, thường là 4 năm. Một số nhóm được miễn như người tị nạn, diện nhân đạo. Kiểm điều kiện cụ thể trên trang Services Australia.
Thời gian ở Úc bằng visa du học có được tính vào thời gian chờ không?
Thông thường không. Thời gian chờ tính từ khi bạn là thường trú nhân và có mặt ở Úc. Năm tháng du học hay làm việc tạm trú trước đó, dù đóng thuế đầy đủ, thường không được cộng.
Đang chờ có được dùng Medicare không?
Được. Medicare là chương trình riêng, người thường trú đủ điều kiện đăng ký ngay sau khi đến, không phụ thuộc thời gian chờ của các khoản trợ cấp Centrelink.
Đã về Việt Nam ba tháng thì thời gian chờ có bị kéo dài không?
Có thể. Thời gian chờ thường chỉ tính những ngày bạn là cư dân và có mặt ở Úc. Đi nước ngoài dài ngày có thể làm mốc hoàn thành lùi lại tương ứng. Kiểm với Services Australia nếu bạn đi về thường xuyên.
Nhận nợ Centrelink mà không hiểu vì sao thì phải làm gì?
Đọc kỹ thư, xin giải thích cách tính, rồi yêu cầu xem xét lại nếu thấy sai. Có thể nhờ trung tâm trợ giúp pháp lý cộng đồng hoặc tổ chức hỗ trợ quyền lợi an sinh miễn phí. Nếu nợ đúng, bạn có thể thoả thuận trả dần theo khả năng.
Cha mẹ diện bảo lãnh có được nhận Age Pension không?
Có thể, nhưng thường phải đủ 10 năm cư trú, trong đó có ít nhất 5 năm liên tục, cùng điều kiện tuổi, thu nhập và tài sản. Trong thời gian cam kết bảo trợ, một số khoản cha mẹ nhận có thể bị đòi lại từ người bảo lãnh.